Przedmiot: 

Wstęp do 

literaturoznawstw

a

Prof. dr hab. Magdalena 

Wandzioch

Temat: 

Kontrakt (pakt) 

czytelniczy

Spis treści:

I. Pojęcie „kontraktu czytelniczego” i „horyzontu 

oczekiwań”.

II. Paratekst.

A. Tytuł

• funkcje tytułu

– identyfikacyjna
– opisowa (rodzaje tytułów)
– konotacyjna
– przyciągające

B. Przedmowa

• typy przedmowy
• funkcje przedmowy

Spis treści:

III. Incipit

– zadanie incipitu

• poinformować
• zainteresować
• zaproponować pakt czytelniczy 

(topoï powieści realistycznej)

IV.  Bibliografia

I. Kontrakt 

czytelniczy

Kontrakt czytelniczy, zwany 

  także  paktem  czytelniczym  jest 
specyficznym rodzajem niepisanej 
umowy  zawieranej  każdorazowo 
między  autorem  a  czyte-lnikiem. 
Dotyczy  on  głównie    form  narra-
cyjnych  takich    jak  powieść  i 
nowela.  Pojęcie  to  związane  jest 
nierozerwalnie  z  horyzontem 
oczekiwań czytelnika.

I. Kontrakt czytelniczy.

Aby  lepiej  zrozumieć  naturę 

tego  kontraktu  należy  zdać  sobie 
sprawę  z  faktu,  że  nie  czytamy 
każdej  powieści  w  ten  sam 
sposób. 

Czego 

innego 

oczekujemy 

od 

powieści 

kryminalnej,  a  czego  innego  od 
powieści  historycznej,  a  nowela 
fanta-styczna  wprowadza  inne 
konwencje  lite-rackie  niż  nowela 
realistyczna. 

I. Kontrakt czytelniczy.

Pakt czytelniczy zawierany jest w 
dwóch miejscach tekstu. Są to:

I. Kontrakt czytelniczy.

1) paratekst

2) incipit

II. Paratekst

Paratekst, zgodnie z terminologią 

G.  Genette’a  oznacza  wszystko  to,  co 
otacza  tekst  właściwy.  (przedrostek 
grecki  para  oznacza  obok,  wokół  ),  a 
więc 

a) tytuł i
b) przedmowę,

dwa 

miejsca 

tekstu 

literackiego, 

odgrywające 

kluczową 

rolę 

w 

horyzoncie oczekiwań czytel-nika.

II. Paratekst.

- spis rozdziałów, 
- tytuły rozdziałów, 
- przypisy, 
- odsyłacze, 
- nazwę wydawnictwa, 
- tytuł serii,
- posłowie.

II. Paratekst.

Do tych elementów 

proponowanych przez Genette’a 
można dorzucić jeszcze:

Tytuł  odgrywa  podstawową 

rolę  w  kontrakcie  czytelniczym,  w 
przypadku 

nie-znajomości 

nazwiska  autora  czytelnik  kie-ruje 
się  często  tytułem  przy  wyborze 
lektury.

 

II. Paratekst - 

Tytuł.

1. Identyfikacyjną
2. Opisową
3. Konotacyjną
4. Przyciągającą

II. Paratekst - 

Tytuł.

Tytuł ma cztery podstawowe 
funkcje:

II. Paratekst - Tytuł.

Funkcja 

identyfikacyjna, 

pozwala-jąca  rozpoznać  dany 
utwór 

bez 

poda-wania 

nazwiska autora np. Krzyżacy

II. Paratekst - Tytuł.

Funkcja opisowa, informująca o 
treści  i/lub  formie  utworu  np. 
Nędznicy,  Rękopis  znaleziony  w 
Saragossie  .  Ta  funkcja  jest 
najbardziej rozwinięta.

II. Paratekst - Tytuł.

G.  Genette  rozróżnia  cztery  rodzaje 
tytułów: 

Funkcja opisowa.

 tematyczne (określające zawartość tekstu )

 rematyczne ( określające formę)

  mieszane  zawierające  elementy  tematyczne 
i rematyczne np. Opowieść o Eneaszu

  niejednoznaczne,  wskazujące  na  dzieło  i 
jego treść np. Wyznania J.-J. Rousseau

 

II. Paratekst - Tytuł.

Funkcja opisowa.

Tytuły tematyczne dzielą się na:

 

  dosłowne,  które  odsyłają  do  głównego 
tematu np: Wojna i pokój Tołstoja

  metonimiczne,  które  wskazują  element  lub 
postać 

drugoplanową 

np.: 

Trzej 

muszkieterowie  Dumas  (bohaterem  jest 
czwarty,d’Artagnan)

  metaforyczne,  które  opisują  zawartość 
utworu w sposób symboliczny np. Czerwone i 
czarne Stendhala, Lilia w dolinie Balzaka

  antyfrastyczne,  które  przedstawiają  w 
sposób  ironiczny  treść  utworu  np.  Radość 
życia Zoli (obsesją bohatera jest śmierć)

II. Paratekst - Tytuł.

Funkcja opisowa.

Tytuły rematyczne dzielą się na: 

  generyczne  określające  przynależność 
rodzajową np. Powieść komiczna Scarrona

  parageneryczne  odsyłające  do  ogólnej 
cechy  rodzajowej  cechy  rodzajowej  np. 
Dekameron Boccaccia

 

II. Paratekst - Tytuł.

Funkcja  konotacyjna  ,  która 
nawiązuje  do  znaczeń  zawartych 
w  tytule  niezależnie  od  jego 
funkcji  opisowej  np.  Krzyżowcy 
Zofii Kossak kojarzą się z okresem 
wypraw  krzyżowych,  a  więc  z 
powieścią histo-ryczną.

II. Paratekst - Tytuł.

Funkcja  przyciągająca,  (którą  G.  Genette 
nazywa  uwodzicielską).  Jedną  z  głównych 
funkcji  tytułu  jest  przyciągnięcie  uwagi 
czytelnika,  poprzez  formę  lub  treść.  Tytuł 
może  być  więc  długi  jak  np.  Żywot  wielce 
przeraźliwy 

wielkiego 

Gargantui 

ojca 

Pantagruelowego  niegdy  skomponowany 
przez  mistrza  Alkofrybasa  Rabelais  lub 
krótki jak np. Pustynia Le Clézio. Może być 
atrakcyjny  przez  swój  uniwersalizm  np. 
Kochanek Marguerite Duras  lub tajemniczy 
jak  w  przypadku  utworu  Italo  Calvino  Jeśli 
zimową  nocą  podróżny.  Może  szokować  jak 
np.  tytuł  powieści  markiza  de  Sade  Justyna 
czyli nieszczęścia cnoty.

II. Paratekst - 

Przedmowa.

Przedmowa, usytuowana przed tekstem, 

informuje czytelnika dlaczego i w jaki sposób 
powinien czytać dany tekst.

Najczęściej spotykaną przedmową jest 

przedmowa odautorska oryginalna (napisana 
przez autora w momencie pierwszego wydania 
utworu). Są jeszcze inne przedmowy:

 pisane do kolejnego wydania i których celem jest 
udzielenie odpowiedzi krytykom, 

 proponujące bilans,

 pisane przez osobę trzecią, zalecające i 
przedstawiające lekturę,

 fikcyjne, które udając poważną przedmowę, 
przypisują tekst fikcyjnemu autorowi

II. Paratekst - Przedmowa.

Dlaczego czytać ?

Pierwszą  funkcją  przedmowy  jest 

zachę-cenie  czytelnika  do  przeczytania 
danej  powieści.  Autor  musi  więc 
podkreślić  wartość  swojego  dzieła,  ale 
nie  może  eksponować  zbytnio  swojej 
osoby. 

Zazwyczaj 

więc 

podkreśla 

wartość samego tematu. Może to robić 
na różne sposoby.

II. Paratekst - Przedmowa.

Dlaczego czytać ?

Autor może podkreślić użyteczność utworu: 

  dokumentalną  (Zola  w  przedmowie  do  Klęski 
precyzuje  wiadomości  o  wojnie  francusko-
pruskiej z 1870 roku i Komunie Paryskiej),

  intelektualną  (Senancourt  w  przedmowie 
powieści  psychologicznej  Oberman  pisze,  iż 
czytelnik  będzie  mógł  poznać  lepiej  własną 
osobowość),

  moralną  (powieść  Tołstoja  Anna  Karenina 
ukazuje,  zdaniem  autora,  do  czego  prowadzi 
nieprzestrzeganie norm społecznych),

 

religijną, 

społeczną 

lub 

polityczną 

(przedmowa Nędzników V. Hugo, w której autor 
podkreśla  celowość  protestu  przeciw  nędzy  i 
upadkowi moralnemu)

II. Paratekst - Przedmowa.

Dlaczego czytać ?

Pisarz 

może 

też 

podkreślić, 

w 

zależności  od  czytelników,  do  których 
utwór jest adresowany, jego 
• oryginalność (w Wyznaniach J.-J. 
Rousseau pisze, iż taki utwór powstał 
po raz pierwszy)

• spójność lub różnorodność 

• prawdziwość (markiz de Sade mówi 
zawsze o szczerości) 

II. Paratekst - Przedmowa.

Przedmowa  stara  się  ukierunkować  czytelnika, 
zawrzeć  z  nim  umowę,  pakt,  o  którym  mowa.  Autor 
dysponuje  rozmaitymi  środkami  wskazującymi  jak 
należy  odbierać  jego  dzieło.  Do  najczęściej 
stosowanych należą:

W jaki sposób czytać?

 

informacje 

o 

genezie 

utworu 

(elementy 

biograficzne, wskazanie   źródeł),

 wybór czytelników (np. powieść dla dziewcząt),

 kontrakt fikcji (wszelkie podobieństwo jest 
całkowicie   przypadkowe),

 wskazanie porządku lektury,

 uściślenia dotyczące kontekstu,

 deklaracja intencji,

 definicja gatunku

III. Incipit

(z łaciny: zaczyna się)

Incipit 

czyli 

początkowa 

sekwencja  utworu  literackiego 
mają 

do 

spełnienia 

trojakie 

zadanie: 

III. Incipit.

1) poinformować 
2) zainteresować 
3) zaproponować pakt czytelniczy

Dwa  pierwsze  cele  wzajemnie  się 

wykluczają  gdyż  informowanie  wymaga 
wyjaśnień  i  opisu,  co  opóźnia  akcję,  a 
zainteresowanie  zakłada  natych-miastowe 
wprowadzenie  czytelnika  w  przedstawiane 
wydarzenia (in medias res). Pisarz jest więc 
w  trudnej  sytuacji-  jeżeli  udziela  zbyt  wielu 
informacji  może  znużyć  czytelnika  już  na 
początku, 

jeżeli 

chce 

go 

od 

razu 

zainteresować  ryzykuje,  że  nie  poinformuje 
go  dostatecznie.  Od  talentu  pisarza  zależy 
więc  czy  czytelnik  będzie  kontynuował 
lekturę czy zrezygnuje z niej już na wstępie.

III. Incipit.

Ad.1 - Poinformować.

III. Incipit.

Informacja  podana  w  incipicie  dotyczy 
trzech  elementów:  kto?  gdzie?  kiedy? 
Tak  więc  początek  powieści  informuje 
czytelnika  o  głównych  postaciach, 
miejscu i czasie akcji.

Ad.2 - Zainteresować.

III. Incipit.

Aby zainteresować czytelnika  tekst 
literacki po-winien od początku 
tworzyć specyficzną atmo-sferę, 
zapowiadać konflikt, określać 
tematykę.

Ad.3 - Zaproponować pakt czytelniczy.
Pakt 

czytelniczy 

najłatwiej 

można 

zaobserwować  w  powieści  realistycznej,  w 
której  autorzy  używają  charakterystycznych 
topoï . 

III. Incipit.

Do najbardziej znanych należą:

  topos  nieznajomego  (narrator  udaje,  że  nie  wie 
nic o postaci),

 topos nowego (czytelnik odkrywa nową 
rzeczywistość wraz z   postacią),

 topos odsłaniania (opis np. świtu pozwala 
odkrywać    przestrzeń świata przedstawionego) 

Bibliografia

• Genette G., 1987: Seuils. Paris, 

Seuil.

• Jauss H.R., 1978: Pour une 

Esthétique de la réception. Paris, 
Gallimard.