Profilaktyka
zagrożeń i patologii społecznych
GWSHM „Milenium”
mgr Anna Knocińska
anna.knocinska@gwshm.ed
u.pl
Profilaktyka
zagrożeń i patologii społecznych
GWSHM „Milenium”
mgr Anna Knocińska
anna.knocinska@gwshm.ed
u.pl
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Profilaktyka
(prophylaktikos – zabezpieczający)
w ujęciu praktycznym:
dziedzina działalności
praktycznej, której
zadaniem jest opis,
wyjaśnianie i przewidywanie
rozwoju zjawisk
chorobliwych, szkodliwych,
celem skonstruowania
programów, strategii i
procedur ich zwalczania
w ujęciu teoretycznym:
dziedzina wiedzy, która
tworzy koncepcje
związane ze sposobami i
środkami kształtowania
zdrowego społeczeństwa i
optymalnie
funkcjonujących obywateli
zarówno w wymiarze społecznym, globalnym,
jak i lokalnym lub indywidualnym
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Profilaktyka
powinna być interdyscyplinarna,
wielopłaszczyznowa, wielopoziomowa,
wieloaspektowa i perspektywiczna
oraz spełniać równolegle dwa cele
:
wzmacnianie
czynników chroniących -
poprzez promowanie
zdrowia, umożliwianie
satysfakcjonującego życia,
rozwijanie potencjalnych
możliwości jednostki
eliminowanie
czynników ryzyka -
bezpośrednia redukcja i
przeciwdziałanie
czynnikom patogennym
Czynniki ryzyka
to wszystkie elementy (cechy, sytuacje, warunki)
zwiększające ryzyko wystąpienia zachowań problemowych i
związanych z nimi szkód
• funkcjonowanie rodziny (np. odrzucenie, wrogość wobec
dziecka konflikty i doświadczenie izolacji w dzieciństwie),
• niekorzystne warunki ekonomiczne (np. niski status społeczny,
bieda),
• psychospołeczne (np. brak wsparcia społecznego, niska
samoocena),
• kultura i normy społeczne, które prowokują negatywne
zachowania (np. przestępcze),
• wpływy grupy rówieśniczej (np. używanie substancji
psychoaktywnych),
• niepowodzenia w roli ucznia,
• wczesne zachowania problemowe,
• indywidualne predyspozycje (deficyt uwagi, impulsywność)
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Czynniki chroniące
to wszystkie właściwości jednostek lub środowiska
społecznego wzmacniające potencjał zdrowotny
i zwiększające odporność na działanie czynników ryzyka
• przedmioty (mieszkanie, samochód),
• warunki życia (stała praca, udane małżeństwo, krąg
przyjaciół),
• właściwości osobiste (umiejętności interpersonalne,
wysoka samoocena, atrakcyjny wygląd),
• źródła energii (pieniądze, wiedza, władza, czas)
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Model redukowania ryzyka
Czynniki chroniące stanowią bufor redukujący
wpływ czynników ryzyka, modyfikują (zmniejszają)
ich wpływ
Koledzy
używający
substancji
Używanie
substancji
Asertywność w
kontaktach z
rówieśnikami
Czynnik
ryzyka
Czynnik
chroniący
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Zjawisko
Patologii
społecznej
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Odmiany profilaktyki
1. wg kryterium stosowanych środków:
pozytywna (kreatywna) i negatywna (blokująca)
2. wg kryterium sposobu działania:
ofensywna i defensywna
3. wg kryterium czasu podejmowania działań:
wyprzedzająca i następcza
4. wg kryterium stopnia zagrożenia:
pierwszorzędowa, drugorzędowa, trzeciorzędowa
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Profilaktyka negatywna
(Demel, 1968)
• działalność defensywna,
• negatywny przekaz „nie
rób tego” „unikaj
tamtego”,
• punktem wyjścia są
czynniki ryzyka,
• dąży do eliminowania
czynników ryzyka
Profilaktyka pozytywna
(Ostaszewski, 2003)
• działalność ofensywna
• wzmacnianie
umiejętności życiowych i
innych zasobów
• punktem wyjścia są
czynniki chroniące
• dąży do równoważenia
wpływów czynników
ryzyka
profilaktyka
profilaktyka
trzeciorzędowa
trzeciorzędowa
profilaktyka
profilaktyka
drugorzędowa,
drugorzędowa,
(in. wtórna)
(in. wtórna)
profilaktyka
profilaktyka
pierwszorzędowa,
pierwszorzędowa,
(in. pierwotna)
(in. pierwotna)
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Tradycyjny podział profilaktyki
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Profilaktyka pierwszorzędowa
Adresat
grupa niskiego ryzyka, czyli osoby, które nie
podejmują jeszcze zachowań ryzykownych, są przed inicjacją,
cała populacja.
Cel
:
• uprzedzenie pojawienia się problemów ,
• opóźnianie wieku podjęcia zachowań ryzykownych, odroczenie
inicjacji,
• przeciwdziałanie zagrożeniom, zwiększanie odporności na nie,
• wzmocnienie czynników chroniących,
• wzmacnianie prawidłowego procesu rozwoju i wychowania.
Działania:
• realizacja programów wychowawczych, profilaktycznych,
• promocja zdrowia, edukacja zdrowotna,
• pomoc psychologiczno-pedagogiczna wspierająca rozwój i
umiejętności psychospołeczne sprzyjające radzeniu sobie z
wymogami życia.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Adresat
grupa podwyższonego ryzyka, czyli osoby, u których
pojawiają się pierwsze objawy zaburzeń, osoby, które mają już za
sobą pierwsze próby zachowań ryzykownych.
Cel:
•
wczesne wykrycie zaburzenia, choroby,
•
pomoc w ograniczeniu i/lub wycofaniu się z zachowań ryzykownych,
•
zahamowanie rozwoju trudności i powrót do optymalnego poziomu
funkcjonowania,
•
ograniczenie głębokości i czasu trwania dysfunkcji.
Działania:
•
realizacja programów profilaktycznych i psychoedukacja w ośrodkach
socjoterapii, świetlicach środowiskowych, poradniach,
•
badania profilaktyczne (lekarskie i testy przesiewowe).
Profilaktyka drugorzędowa
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Adresat
grupa wysokiego ryzyka, czyli osoby o utrwalonych zachowaniach ryzykownych,
osoby niepełnosprawne i przewlekle chore, osoby ze zdiagnozowaną dysfunkcją.
Cel:
• zahamowanie negatywnych procesów i degradacji społecznej,
• pomoc w radzeniu sobie z chorobą,
• zmniejszenia negatywnych skutków choroby, zachowań destrukcyjnych,
• przeciwdziałaniu pogłębieniu się zdiagnozowanej dysfunkcji,
• umożliwienie powrotu do społecznie akceptowanego i osobiście satysfakcjonującego trybu
życia.
Działania:
• terapia indywidualna i grupowa (psychoterapia, socjoterapia, terapia przez pracę i sztukę),
• zabiegi rehabilitacyjne, rewalidacyjne, reedukacyjne, resocjalizacyjne,
• leczenie.
Profilaktyka
trzeciorzędowa
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Profilaktyka ukierunkowana na jednostkę
Założenie:
zachowania zdrowotne zależą od danej jednostki, od jej
sposobu myślenia i działania, przekonań, wartości i stylu
życia
Cel:
kształtowanie „zdrowej osobowości”, uczenie umiejętności
życiowych, rozwijanie kompetencji osobistych
Formy działania:
• różne formy pomocy psychologicznej i (psychoedukacja,
psychoprofilaktyka, socjoterapia, psychoterapia),
• warsztaty, treningi sprzyjające osobistemu rozwojowi i
doskonaleniu umiejętności interpersonalnych,
• informacyjne kampanie medialne np. o szkodliwym
działaniu papierosów czy alkoholu,
• szkolne programy wychowawcze, profilaktyczne
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Profilaktyka ukierunkowana na środowisko
Założenie:
w tym podejściu przyjmuje się, że indywidualne decyzje
poszczególnych jednostek uwarunkowane są przez środowisko
społeczne
Cel:
wywoływanie zmian w środowisku społecznym poprzez regulacje
prawne
i zwiększenie dostępności form pomocy i leczenia (polityka
społeczna)
Formy działania:
• profilaktyka zachowawcza - działania zmierzające do eliminowania
zjawisk zakłócających porządek społeczny lub stanowiących
zagrożenie np. regulacje dotyczące zakupu alkoholu, obsługi osób
nietrzeźwych
• profilaktyka kreatywna - tworzenie nowych mechanizmów
rozwiązywania problemów społecznych, wzmacniających zdolności
systemu społecznego do radzenia sobie z problemami, np. Szkolny
Program Profilaktyki
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Strategie oddziaływań profilaktycznych:
• strategie informacyjne
• strategie edukacyjne
• strategie alternatyw
• strategie interwencyjne
• strategie zmniejszania szkód
• strategie zmian środowiskowych
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
• Strategie informacyjne – skoncentrowane
na dostarczaniu adekwatnych, szczerych i
aktualnych informacji o istniejących
zagrożeniach i możliwościach
zabezpieczenia się przed nimi, rzetelnej
wiedzy o skutkach zachowań ryzykownych.
• Strategie edukacyjne – skupione na
rozwijaniu podstawowych umiejętności
życiowych (psychologicznych i
społecznych), które pomogą poradzić sobie
w sytuacjach trudnych, pobudzające
osobisty rozwój jednostki.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
•
Strategie alternatyw – opierają się na
proponowaniu alternatywy dla zachowań
ryzykownych, pokazaniu lepszych rozwiązań;
tworzą możliwość podejmowania nowych
aktywności, dających zadowolenie, sprzyjających
rozwojowi i społecznie akceptowanych.
•
Strategie interwencyjne – koncentrują się na
zapewnieniu form pomocy zapobiegających
poważnym zaburzeniom; zmierzają do pomagania
jednostkom w identyfikowaniu problemów i
poszukiwaniu możliwości ich rozwiązywania;
obejmują towarzyszenie ludziom i wspieranie ich
w krytycznych okresach ich życia
.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
• Strategie zmniejszenia szkód – dotyczą grup
najwyższego ryzyka, osób, które z różnych
względów nie mogą lub nie chcą wycofać się z
zachowań ryzykownych; przeznaczone są dla
specjalistów: lekarzy, psychoterapeutów,
rehabilitantów, specjalistów policji...
• Strategie zmian środowiskowych –
nakierowane na identyfikację i zmienianie tych
czynników środowiska społecznego i fizycznego,
które sprzyjają zachowaniom
dysfunkcjonalnym
.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Wybrane warunki skutecznej profilaktyki
• całościowość i kompleksowość,
• długofalowy proces, a nie jednorazowe akcje,
• eliminowanie czynników ryzyka i rozwijanie procesów chroniących,
• praca zarówno z osobami narażonymi na czynniki ryzyka, jak i z grupą
oraz ich środowiskiem,
• rzeczywiste kwalifikacje emocjonalne, interpersonalne i metodyczne
prowadzących,
• uwzględnianie wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej i nowoczesnej
metodyki,
• wiarygodne, prawdziwe informacje zgodne z aktualnym stanem wiedzy,
• demokratyczny styl kierowania procesem oddziaływania
profilaktycznego,
• podmiotowe traktowanie adresatów oddziaływania profilaktycznego,
• opieranie się na zasadach: humanizacji, kooperacji, rzetelności i
dokładności.
Profilaktyka zagrożeń i patologii
społecznych
Bibliografia:
1.Gaś Z. B., Profilaktyka uzależnień, Warszawa 1993.
2.Gaś Z. B., Profilaktyka w szkole, [w:] Zapobieganie
uzależnieniom uczniów, pod red. Kamińska-Buśko B., Warszawa
1997.
3.Nowak A., Wysocka E., Problemy i zagrożenia społeczne we
współczesnym świecie. Elementy patologii społecznej i
kryminologii, Katowice 2001.
4.Ostaszewski K., Nowe definicje poziomów profilaktyki,
Remedium 2005, nr 7–8.
5.Ostaszewski K., Skuteczność profilaktyki używania substancji
psychoaktywnych, Warszawa 2003.
6.Pytka L., Profilaktyka społeczna (prewencja), [w:] Elementarne
pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, pod red. Pilch T.,
Lalak D., Warszawa 1999.
7.Szymańska J., Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej
profilaktyki, Warszawa 2002.
8.Szymańska J., Zamecka J. Przegląd koncepcji i poglądów na
temat profilaktyki [w:] Profilaktyka w środowisku lokalnym, pod
red. Świątkiewicz G., Warszawa 2002.
9.Woynarowska B., Edukacja zdrowotna, Warszawa 2007.