Podstawy filozofii
epistemologia (teoria
poznania)
Podstawy filozofii
epistemologia (teoria
poznania)
Plan
1.
• ustalenia definicyjne
• starożytność
• nowożytność
2.
• pozytywizm, podział nauk, twierdzenia
naukowe
3.
• falsyfikacjonizm
• konstruktywizm
+ zmiany w nauce
Co poznajemy?
+ podstawowa relacja poznawcza
epistemologia
(Ferrier w XIXw.)
• gr. episteme -
odbicie
• gnoseologia
gr. gnosis
- poznanie,
wiedza
epistemologia
• dział filozofii, badający naturę, sposób
budowania i granice ludzkiej wiedzy;
• czym jest wiedza?
• jak jest gromadzona?
• skąd wiemy, że wiemy?
+ logika, semiotyka, metodologia, filozofia nauki,
filozofia umysłu, filozofia języka, ...
epistemologia
• analizuje relacje pomiędzy
poznawaniem, poznaniem a
rzeczywistością
• rozważa naturę pojęć jak: wiedza, prawda,
przekonanie, sąd, fakt, spostrzeganie czy
uzasadnienie;
wiedza ?
• potoczna
- prze(d)sądy
• naukowa
- sprawdzone i
prawdziwe sądy o
świecie
rodzaje wiedzy
czym jest zielarstwo?
np. wiedźmy
ryc. John William Waterhouse
empiryczna
• z doświadczenia
=> empiryzm
metodologiczny
+ nauki indukcyjne
rozumowa
• z rozumu
=> racjonalizm
metodologiczny
+ nauki dedukcyjne
rodzaje wiedzy
(sposób zdobywania
wiedzy)
wizja
tworzenia
wiedzy
empirycznej
innymi słowy…
metoda naukowa
Ale:
• złożony proces
społeczno-
kulturowo-
poznawczy
z doświadczenia
(empiryzm
genetyczny)
• tabula rasa
wrodzona
(racjonalizm
genetyczny,
natywizm)
rodzaje wiedzy
(pochodzenie wiedzy)
• świadoma
• nieuświadomiona
?
rodzaje wiedzy
wiedza
• porcja informacji?
• system zdań
prawdziwych?
• model rzeczywistości?
+
METODA!!
sprawdzalność i
komunikowalność
prawda, a + lethos
• klasyczna
– zgodność myśli z rzeczą (Arystoteles)
– zgodność myśli/słowa z kryteriami
(np. z doświadczeniem, z danymi
zmysłowymi)
• …
myśl starożytnych
• Nous i Logos - dusza i rozum świata a
dusza i rozum człowieka
• episteme – odbicie
Platon,
427-347 r. p. n. e.
Arystoteles
384-322 r. p. n. e.
• empiryzm
genetyczny
• klasyczna teoria
prawdy
• Św. Tomasz
sceptycyzm starożytnych
Zenon z Elei
• np. Achilles i żółw
• paradoks Russella
Fryzjer, mieszkaniec pewnego miasta, goli tych
jego mieszkańców, którzy sami się nie golą.
Czy fryzjer goli się sam?
William Ockham
1285-1348
• ‘nie wolno mnożyć bytów
ponad potrzebę’
• najprostsze wyjaśnienie =
najlepsze wyjaśnienie
Kartezjusz
• wiedza absolutnie pewna
• sceptycyzm akademicki
• racjonalizm met. i genet.
(natywizm)
+ uzasadnienie przyrodoznawstwa
matematycznego
Rene Descartes, 1596-1650
ego cogito – cogito ergo
sum
• Etapy poszukiwania
prawdy:
1. ‘oczyszczanie’
a) złudzenia (empir)
b) sen (racjo)
c) Demon Zwodziciel (matem)
2. budowanie
a) nienaruszalny pkt. oparcia
b) jasność i wyrazistość
c) Bóg => świat i matematyka
Immanuel
Kant
1724 - 1804
• ‘rewolucja kopernikańska’
• spór empiryzmu z
racjonalizmem – teoria sądów
• czy możliwa jest wiedza
metafizyczna?
• co w ogóle człowiek poznaje?
• idealizm krytyczny
(transcendentalny)
dodatkowo - podział sądów wg Kanta
sądy
a priori
a posteriori
analityczne
oparte na
zasadzie
niesprzeczności;
objaśniają
wiedzę i mają
charakter definicji
(np. definicje
matematyczne)
nie istnieją
syntetyczne
równania
matematyczne;
sądy metafizyki ?
z doświadczenia;
poszerzają
wiedzę; w
przyrodoznawstwi
e
fenomeny a rzeczy same-w-
sobie
1. formy zmysłowej naoczności
- czas i przestrzeń (algebra i geometria)
2. czyste pojęcia intelektu
- (np. przyczyna i skutek, jakość, ilość, substancja)
3. idee czystego rozumu
- niedoświadczane pojęcia/byty jak: bóg, dusza,
świat jako całość.
relacja poznawcza
zamiast poznania rzeczy, badania warunków
poznania rzeczy!!
• nie znamy świata spoza
naszego aparatu
poznawczego,
nie tylko problem
metafizyki, ale i fizyki;
• INTERSUBIEKTYWNA
KOMUNIKOWALNOŚĆ
I SPRAWDZALNOŚĆ
WIEDZY
prawda, a + lethos
• klasyczna
– zgodność myśli z rzeczą (Arystoteles)
– zgodność myśli/słowa z kryteriami
(np. z doświadczeniem, z danymi zmysłowymi)
• nieklasyczna
– koherencyjna teoria prawdy (spójność aktualna,
potencjalna, wewnętrzna teorii, itp., Bradley)
– kryterium oczywistości (Kartezjusz)
– pragmatyzm (James, Peirce)
• od XIXw. - pozytywizm, scjentyzm,
empiryzm, rozwój nauk szczegółowych,
metodologia i metodologie szczegółowe
+ sens technologiczny sądu
(pragmatyzm);
• Kanta pytanie o warunki możliwości
poznania –
- istota poszukiwań epistemologii XX i XXI
wieku
pozytywizm
pozytywizm Augusta
Comte ‘a
pozytywizm jako
ogólne
stanowisko
dotyczące wiedzy
ludzkiej
Pozytywizm Augusta Comte’a
1. stadia rozwoju wiedzy:
1. teologiczne (Zasada Absolutna)
2. metafizyczne (Natura, przyczyny rzeczy)
3. naukowe (prawa jako opisy)
2. filozofia jako socjologia
pozytywizm
• zbiór reguł i kryteriów wartościowania
odnoszących się do ludzkiego poznania;
• sądy (sensowne):
– oceniające i normatywne (nie mają wartości
poznawczej
– o faktach (weryfikowalne)
• sądy bezsensowne
• fizyka a metafizyka
reguły zadawania pytań wg
pozytywizmu
:
• reguła fenomenalizmu
• reguła nominalizmu (
nie istnieją realnie byty
geometrii czy np. rzeczywiste układy izolowane)
• reguła antynormatywizmu
• (skrytykowana) metoda jedności języka i
metody wiedzy
nauki empiryczne – empiryzm w wersji
pozytywistycznej
1. Indywidualny ludzki umysł rodzi się jako ‘czysta
karta’. Wiedzę nabywamy poprzez zmysłowe
doświadczenie świata.
2. Każde
prawdziwe
twierdzenie
może
być
potwierdzone poprzez doświadczenie (obserwację
i eksperyment).
3. To wyklucza twierdzenia na temat bytów, których nie
można poddać obserwacji.
4. Prawa naukowe to twierdzenia na temat ogólnych,
powtarzalnych wzorców doświadczenia.
nauki empiryczne – empiryzm w wersji
pozytywistycznej
5. Wyjaśnić zjawisko naukowo to wykazać, iż jest
ono przypadkiem prawa nauki („wyjaśnienie
naukowe oparte na prawie ogólnym”).
6. Znajomość prawa ogólnego pozwala nam
przewidzieć przyszłe zjawiska danego typu
(„symetria wyjaśniania i przewidywania”).
7. Obiektywność naukowa polega na wyraźnym
odróżnieniu
zdań
o
faktach
od
zdań
normatywnych/wartościujących.
Pozytywistyczne
spostrzeganie nauki jako
systemu twierdzeń
nauka
(z dwóch perspektyw)
• rzemiosło
naukowców
• epistemologia bada
czynności
wykonywane w
pracy naukowej
• system twierdzeń
(efekt pracy naukowców)
• epistemologia bada sposoby
stawiania i sprawdzania
twierdzeń
wyrażenia języka nauki
zdania
• w sensie logicznym
– wyrażenia mające
wartość logiczną
(prawda lub fałsz)
twierdzenia
• zdania uznane za
prawdziwe
(zdania
oznajmujące
wypowiedziane z
asercją)
nauka
• twierdzenia
pierwotne
(założone,
podstawowe dla
danej nauki, zał.
aksjomatyczne)
• twierdzenia
pochodne
(wywnioskowane
odpowiednią
metodą)
nauka
• twierdzenia
pierwotne
(założone,
podstawowe dla
danej nauki, zał.
aksjomatyczne)
• twierdzenia
pochodne
(
wywnioskowane
odpowiednią
metodą)
czym jest rozwój
nauki?
nauka
• twierdzenia
pierwotne
(założone,
podstawowe dla
danej nauki, zał.
aksjomatyczne)
• twierdzenia pochodne
(
wywnioskowane
odpowiednią metodą)
czym jest rozwój nauki?
- badaniem prawdziwości
twierdzeń i
powiększaniem zbioru
zdań prawdziwych
klasyfikacja twierdzeń naukowych
twierdzenia
analityczne
syntetyczne
tautologie tezy empiryczne
ontologiczne
logiczne
języka
jednostkowe
egzystencjalne ogólne
atomowe
molekularne
numerycznie ściśle
ogólne ogólne
‘czyste’ ‘mieszane’
twierdzenia
analityczne
WNIOSKOWANIE
DEDUKCYJNE
- w naukach formalnych
- ich prawdziwość/fałszywość
wykazujemy na mocy praw
logiki
lub
logiki
i
postulatów
języka
(ustalających
znaczenie
wyrażeń)
- np. p v (~ p), ‘wszyscy
kawalerowie są nieżonaci’,
syntetyczne
WNIOSKOWANIE INDUKCYJNE
- w
naukach
empirycznych,
wiedzy
potocznej
i
w
niektórych dziedzinach filozofii
- ich
prawdziwość
–
przez
doświadczenie
(odniesienie
do
rzeczywistości
pozazdaniowej)
- np. ‘śnieg jest biały’, ‘wszystkie
kruki są czarne’, ‘metale są
dobrymi
przewodnikami
elektryczności’,
zdania syntetyczne
ontologiczne
- typowe dla filozofii bytu
- opisy ogólnych
charakterystyk
rzeczywistości
- funkcja opisowa i
wyjaśniająca
-
sprawdzenie…
?
empiryczne
jednostkowe
- zdania o konkretnych obiektach
(i o zbiorach w sensie
kolektywnym, czyli o
wszystkich konkretnych
elementach);
- np. wszystkie (cztery) kruki
we wrocławskim ZOO są
czarne;
egzystencjalne
(dawniej szczegółowe)
-
zdania o istnieniu,
np. istnieją czarne kruki lub dla
każdej cząstki elementarnej
istnieje antycząstka
ogólne
- zdania o całościach
(zbiorach w sensie
dystrybutywnym,
czyli o wszelkich
możliwych
elementach);
- np. (wszystkie)
kruki są czarne
procedury sprawdzania twierdzeń
konfirmacja
- wykazanie
prawdziwości zdania
dla części przypadków
weryfikacja
- wykazanie
prawdziwości
zdania w całym
zakresie jego
stosowalności
dyskonfirmacja
- obniżenie
wiarygodności
zdania
falsyfikacja
- wykazanie
fałszywości zdania
trudność krytycznie ważna:
• Jak weryfikować zdania ogólne?
– np. twierdzenie – wszystkie kruki są czarne;
• Jak falsyfikować zdania egzystencjalne?
- np. twierdzenie – istnieją rusałki;
logiczny empiryzm a falsyfikacjonizm
(Russell, Carnap, Hempel)
(K. R. Popper)
stąd krytyka pozytywizmu
=> rozwój wiedzy:
• poprzez falsyfikację (Popper,
Einstein)
• + zmiany paradygmatyczne (Kuhn)
pozytywizm logiczny, neopozytywizm
(później: łagodniejszy empiryzm logiczny )
• Schlick, Carnap, Neurath
• empiryzm pozytywistyczny + logika jako
narzędzie opisu wiedzy (
język logiczno-
matematyczny
)
• redukcjonizm
(fizykalistyczny)
Teorie naukowe
(empiryczne)
• opisują
(funkcja deskryptywna nauki
- co?)
• wyjaśniają
(funkcja eksplanacyjna nauki -
jak? dlaczego?)
• przewidują
(funkcja prewidystyczna
–
jak się zachowa?
co
się stanie wg prawa?)
proces poznania naukowego wg
indukcjonisty
świat konstrukcji
teoretycznych
dedukcja
teorie
przewidywania
(analiza)
indukcja (uogólnianie)
weryfikacja
(lub
konfirmacja)
świat faktów
empirycznych:
fakty
fakty
dwa rodzaje badania doświadczalnego
[
POSTULOWANE PRZEZ
indukcjonizm]:
obserwacja
• zjawisk
zachodzących
niezależnie od
badacza
• zazw.
indukcyjne
zbieranie danych
eksperyment
• badacz wywołuje badane
zjawisko lub wpływa na
jego przebieg
• zazw.
potwierdzanie
teorii
• mocny eksp. krzyżowy
(np. Newton vs. Huyghens - światło – falowa
lub korpuskularna teoria)
• problemy indukcjonizmu
- z
weryfikacją
=> prawdopodobieństwo, a
nie prawda, więc i zalecenie, żeby stawiać jak
najwęższe
uogólnienia obserwacyjne, ale……
nauka chce ogólności i rozwija się często
poprzez
stawianie
hipotez
śmiałych
i
wykraczających daleko poza doświadczenie …
- z zał.
antymetafizycznym
(np. wymóg weryfikowalności
empirycznej wymaga założenia
uporządkowanej struktury świata, + continuum
czasoprzestrzeni
, niezniszczalność ogólnego bilansu masy i energii,)
-
czysta
(przedteoretyczna)
obserwacja
?!?!
metoda
hipotetyzmu
• krytyka
indukcjonizmu (jako
uogólniania
,
+
czystych
obserwacji i
weryfikacjonizmu
)
• metoda stawiania i
falsyfikacji hipotez
K. R. Popper, „Logika odkrycia naukowego”
A. Einstein, „O metodzie badania teoretycznej
fizyki”
metoda naukowa wg
hipotetyzmu
1. swobodne stawianie śmiałych
hipotez
Dygresja:
klasycznie wyróżniane dwa typy
pomysłów
w aktywności badawczej:
• odkrycia
- zrozumienia relacji występujących w rzeczywistości
(modele, odzwierciedlenia)
- pomysły rozwiązania (
stawianie hipotez
w proc.
tworzenia wiedzy)
- ocena –
trafność
w stos. do rzeczywistości
• wynalazki
- ocena –
skuteczność
problem z kryterium prawdziwości i metodami
tworzenia wiedzy – konstruowanie odkryć?
metoda naukowa wg
hipotetyzmu
1.
swobodne stawianie śmiałych
hipotez
2.
dedukcyjne wyprowadzanie z nich
wniosków
obserwacyjnych
3.
surowe próby ich
obalenia
(przez wykazanie
niezgodności wniosków z wynikami
doświadczenia)
rozwój nauki
– poprzez wykazywanie
fałszywości i odrzucenie teorii (hipotezy)
proces poznania naukowego wg stanowiska hipotetyczno-
dedukcyjnego
świat konstrukcji
teoretycznych:
dedukcja
teorie
przewidywania
(analiza)
stawianie hipotez
falsyfikacja
świat faktów
empirycznych:
fakty
fakty
proces poznania naukowego wg stanowiska hipotetyczno-
dedukcyjnego
świat konstrukcji
teoretycznych:
dedukcja
teorie
przewidywania
(analiza)
stawianie hipotez
falsyfikacja
świat faktów
empirycznych:
fakty
fakty
falsyfikacja
:
• słaba wersja eksperymentu rozstrzygającego
(krzyżowego) – pojedynczy eksperyment obala
teorię (Popper, Giedymin)
ale: konwencjonaliści, np.
Duhem
, „nie istnieją
teorie izolowane, a całe systemy teoretyczne”,
stąd:
• zastępowanie jednych teorii teoriami innymi
na mocy
sytuacji rozstrzygających
(wiele
eksperymentów komplementarnych)
ale: same anomalie nie wystarczą…
zmiana teoretyczna w
nauce
- wyjaśniać anomalie
i wyjaśniać wszystko
(obiecywać wyjaśnienie tego)
, co
wyjaśniała dawna teoria (+ funkcja prewidystyczna)
i/lub wyjaśniać w prostszy sposób (brzytwa Ockhama)
i/lub obiecywać wyjaśnienia kolejnych zjawisk
i/lub być bardziej spójna z innymi teoriami
nowa teoria
powinna:
przełom XIX/XX w.
konstruktywizm w nauce
• realizm (reprezentacjonizm) vs konstruktywizm
• m.in. Edouard Le Roy (konwencjonalizm - język), Ludwik
Fleck,
• nowy eksperymentalizm – Hacking, Galison, Franklin
(nauka manipuluje rzeczywistością, a nie reprezentuje)
• zacieranie granicy pomiędzy faktem a teorią
• co poznajemy?
XX wiek – nauki o
poznaniu
• psychologia poznawcza,
kognitywistyka, neurokognitywistyka,
SI, informatyka, robotyka, logika, teorie
sieci rozproszonych i filozofia umysłu;
• neuroetyka, neuroteologia,
neuroestetyka;