System pieniężny
System pieniężny
Rola pieniądza w gospodarce
Pieniądz jest wszystkim tym, co jest w danym czasie
powszechnie akceptowane jako środek dokonywania
transakcji.
Pieniądzem jest pewien powszechnie
akceptowany towar
, za pomocą którego dokonywane są
płatności za dostarczone dobra lub następuje
wywiązywanie się ze zobowiązań.
Współczesny pieniądz występuje w dwóch postaciach:
jako
pieniądz gotówkowy
(w postaci banknotów i monet)
i
bezgotówkowy
(w postaci zapisów w systemach
informatycznych banków). W
sensie historycznym
można wyróżnić
pieniądz pełnowartościowy
, którego siła
nabywcza wynika z
wartości materiału
, z jakiego jest on
wykonany, lub
pieniądz niepełnowartościowy
, którego
siła nabywcza nie wynika z wartości materiału lecz
wartości dóbr i usług
dostępnych w danym czasie na
rynku i jest skutkiem pewnego porozumienia między
emitentem a dysponentem. Porozumienie to oparte jest
na zaufaniu, jakim podmioty dysponujące pieniądzem
obdarzają emitenta. W taki właśnie sposób funkcjonuje
pieniądz współczesny.
Funkcje pieniądza
• Pieniądz jako miernik wartości
, w ramach której
pieniądz jest jednostką obrachunkową, dzięki
której możliwe jest porównywanie wartości
różnych dóbr o różnych funkcjach i cechach lub
inaczej mówiąc, możliwe jest odejście od
relatywnego ustalania wartości poszczególnych
dóbr i przejście do wartościowania absolutnego.
• Pieniądz jako środek tezauryzacji
czyli
przechowywania wartości w czasie, jednakże
odnosi się to do wartości nominalnej, natomiast
przechowywanie wartości realnej będzie ściśle
uzależnione od warunków rynkowych, a w
szczególności tempa wzrostu cen.
• Pieniądz jako środek płatniczy
.
• Pieniądz jako środek wymiany
.
Dwie ostatnie funkcje czasami są traktowane jako
jedna, co miało swoje uzasadnienie w czasach,
gdy pieniądz miał charakter towarowy i każda
transakcja wymiany była poparta płatnością.
Obecnie, gdy często transakcje wymiany
dokonywane są z odroczonym terminem
płatności, należy wyraźnie rozdzielić te dwa
etapy: wymiany i płatności. Pierwszy z nich jest
związany z przeniesieniem praw własności do
nabywanej rzeczy, a drugi – z dokonaniem zapłaty
za tę operację.
Czasami wymienia się inne funkcje
Pieniądz jako środek realizacji zobowiązań
, co oznacza,
że „wierzyciel nie może odmówić przyjęcia środka
płatniczego w celu spłaty długu”
Pieniądz jako międzynarodowy środek płatniczy
, co
oznacza, że „pieniądz jednego kraju jest honorowany
jako środek płatniczy w innym kraju”
Aby pieniądz należycie mógł pełnić wszystkie
przypisane mu funkcje musi posiadać określone cechy
T. Gruszecki: Teoria pieniądza i polityka pieniężna. Oficyna Ekonomiczna, Kraków, 2004, s. 71
[2] S. Owsiak: Podstawy nauki finansów. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa, 2002, s .
109
Cechy tradycyjne, które w przeszłości miały
ogromne znaczenie dla ewolucji pieniądza
– Łatwość w przenoszeniu
, która to cecha
przyczyniła się do powstania pieniądza
papierowego, a której działanie współcześnie
można obserwować w stopniowym odchodzeniu
od pieniądza gotówkowego do pieniądza
bezgotówkowego, a w szczególności -
elektronicznego
– Trwałość
– cecha ta odegrała kolosalną rolę w
okresie, gdy towary konsumpcyjne, o krótkim
okresie przechowywania, zostały zastąpione
kruszcami, które nie są tak podatne na upływ
czasu
Cechy uniwersalne, które odgrywały istotną
rolę w przeszłości, ale są też ważne
współcześnie
– Powszechna akceptacja
– cecha ta wynika z
samej definicji, ponieważ pieniądz może pełnić
swoje funkcje tylko wtedy, gdy jest
akceptowany przez większość podmiotów
działających na rynku
– Ograniczony dostęp
– rzadkość pieniądza jest
konieczna, aby podmioty odczuwały potrzebę
wymiany i pozyskiwania środków
– Podzielność
– pieniądz powinien umożliwiać
realizację transakcji na różną skalę, zarówno
tych na duże kwoty, jak i na niewielkie. Cecha
ta przyczyniła się do powstania pieniądza
zdawkowego, którym współcześnie są monety.
Cechy współczesne, które pojawiły się
stosunkowo niedawno
Usankcjonowanie prawne
(państwowy, instytucjonalny charakter
pieniądza), które oznacza, że w każdej gospodarce jest
wyodrębniany podmiot odpowiedzialny za obieg pieniądza, jego
kształt i funkcjonalność
Papierowy
charakter pieniądza oznacza jego całkowity brak
związku ze złotem jako gwarancją wartości i nadaniu pieniądzowi
formy papierowej jako podstawowej
Kredytowy (żyrowy)
charakter pieniądza, który oznacza, że
głównym źródłem pieniądza jest kredyt bankowy jako efekt kreacji
pieniądza przez system bankowy. Podstawą tak tworzonego
pieniądza są wkłady depozytowe przyjmowane przez banki od
podmiotów działających na rynku
Substancjonalny
charakter pieniądza, który oznacza, że
zabezpieczeniem wartości pieniądza znajdującego się w obiegu nie
są zgromadzone w skarbcach państwowych kruszce, lecz towary i
usługi dostępne w danym czasie na rynku. Brak adekwatności w
ilości pieniądza oraz dóbr i usług przyczynia się do wzrostu bądź
spadku cen na skutek działania mechanizmu rynkowego.
Współcześnie trudno jest sobie wyobrazić
funkcjonowanie gospodarki bez pieniędzy, ale
historia pokazywała, że takie sytuacje się zdarzały.
Najczęściej miały one charakter przejściowy (gdy
występował brak zaufania do obowiązującego
pieniądza bądź skrajny niedobór pieniędzy), ale
możliwe jest także trwałe działanie gospodarki bez
pieniędzy, np. wobec:
• braku własności prywatnej (funkcjonowaniu
społeczeństwa jako wspólnoty),
• planowania autokratycznego,
• postrzegania pieniądza jako źródła zła,
• działania grup wyizolowanych,
samowystarczalnych, zamkniętych na wszelkie
relacje z innymi społecznościami
.
Na podstawie T. Tyszka (red.): Psychologia ekonomiczna. GWP, Gdańsk, 2004, s. 167-168
Zasoby pieniądza w gospodarce
Jak zostało to wspomniane wcześniej, pieniądz może występować w
gospodarce w dwóch formach: gotówkowej (jako banknoty i monety) oraz
bezgotówkowej jako zapisy na rachunkach bankowych (pieniądz
skrypturalny). Zapisy te mogą dotyczyć środków banków komercyjnych
znajdujących się w banku centralnym oraz środków pozostałych podmiotów,
które zostały zdeponowane w bankach komercyjnych.
Państwo powinno posiadać pełną kontrolę nad ogólnym zasobem pieniądza
znajdującym się w danym czasie w obiegu, zarówno gotówkowego jak i
bezgotówkowego. Nie jest to proste, ponieważ wraz z rozwojem gospodarki
zacierają się wyraźne granice między tym, co jest, a tym, co nie jest
uznawane za pieniądz. Dlatego też w praktyce nie mówi się o jednej mierze
pieniądza, lecz kilku, wzajemnie od siebie zależnych. Miary te nazywa się
agregatami pieniężnymi, a ich hierarchia jest uzależniona od płynności, jaką
cechują się aktywa składające się na nie. Od marca 2003 roku obowiązuje
w tym zakresie klasyfikacja ustalona przez Europejski Bank Centralny, co
przedstawia tabela 1
T. Gruszecki: Teoria…, op.cit., s. 93
Tabela 1. Agregaty pieniężne według systematyki
Europejskiego Banku Centralnego
1. Gotówka w obiegu poza kasami banków – M0 (baza
monetarna)
2. Depozyty bieżące: gospodarstw domowych, niemonetarnych
instytucji
finansowych,
przedsiębiorstw,
instytucji
niekomercyjnych działających na rzecz gospodarstw domowych,
instytucji samorządowych, funduszy ubezpieczeń społecznych
1 + 2 = M1 (pieniądz wąski)
3. Depozyty terminowe z terminem pierwotnym do 2 lat
włącznie: gospodarstw domowych, niemonetarnych instytucji
finansowych,
przedsiębiorstw,
instytucji
niekomercyjnych
działających na rzecz gospodarstw domowych, instytucji
samorządowych, funduszy ubezpieczeń społecznych
4. Depozyty terminowe z terminem wypowiedzenia do 3 miesięcy
włącznie
M1 + 3 + 4 = M2 (pośrednia miara pieniądza)
5. Operacje z przyrzeczeniem odkupu
6. Dłużne papiery wartościowe z terminem pierwotnym do 2 lat
włącznie
M2 + 5 + 6 = M3 (pieniądz szeroki)
Jedną z miar, dzięki której można określić,
jaką rolę w gospodarce odgrywa pieniądz,
jest ocena monetyzacji gospodarki. Dokonuje
się jej poprzez ustalenie proporcji między
ilością gotówki w obiegu (miara M0) a
wielkością PKB. Im bardziej rozwinięta jest
gospodarka, a wraz z nią systemy rozliczeń
bezgotówkowych, tym mniejszy jest stopień
monetyzacji gospodarki.
Zobacz też w T. Gruszecki: Teoria…, op.cit., s. 97-98
Koszt posiadania pieniądza
Posiadanie pieniądza nie jest pozbawione negatywnych aspektów,
ponieważ pomimo funkcji pieniądza jako środka tezauryzacji
polegającej na przechowywaniu wartości, należy mieć świadomość,
że chodzi wyłącznie o wartość nominalną. W ujęciu realnym
posiadanie pieniądza w postaci gotówki generuje dwa rodzaje
kosztów:
• koszty bezpośrednie dotyczące utraty wartości pieniądza w czasie
na skutek wzrostu cen w gospodarce w określonym czasie (rb),
• koszty pośrednie dotyczące alternatywnego wykorzystania
pieniądza.
Jeżeli przyjąć, że alternatywą dla przechowywanego w czystej
(gotówkowej) postaci pieniądza są obligacje państwowe, wówczas
koszt posiadania pieniądza wyniesie równowartość oprocentowania
obligacji (r), jakie można byłoby uzyskać w tym samym okresie. W
praktyce koszty pośrednie są bardzo trudne do ustalenia, ponieważ
alternatyw dla przechowywania pieniądza jest wiele.
Gdyby więc chcieć ustalić koszty alternatywne w sposób
najbardziej precyzyjny, należałoby przeanalizować
wszystkie możliwości ulokowania określonej kwoty
pieniężnej wraz z wielkością dochodu, jakie są one w
stanie dostarczyć. Spośród nich wybrać tą, która
przysparza największych korzyści i potraktować je jako
koszt pośredni.
Łączny koszt posiadania pieniądza będzie stanowił więc
sumę kosztów bezpośrednich i pośrednich, co można
przedstawić za pomocą wzoru.
K = rb + r
Po urealnieniu dochodów uzyskanych z alternatywnych
form lokowania pieniądza wzór przybierze postać:
K = rb + (r - rb) = r
Oznacza to, że koszt posiadania pieniądza jest równy
wyłącznie kosztom pośrednim, wynikającym z nie
wykorzystania alternatywnych, bardziej dochodowych
form
przechowywania pieniądza.
Popyt na pieniądz i podaż pieniądza.
Równowaga na rynku pieniężnym.
Sytuacja, jaka się w danym czasie kształtuje na rynku
towarowym jest konsekwencją tego, co dzieje się na
rynku
pieniężnym. Rynki ten należy traktować jako przenikające
się wzajemnie, a ich działanie jako istotnie wpływające na
siebie. Stąd równowaga na rynku pieniężnym jest
zjawiskiem wysoce pożądanym.
Podobnie jak w klasycznym mechanizmie rynkowym,
również na rynku pieniężnym należy wyróżnić popyt i
podaż. Popyt na pieniądz jest to „ilość pieniądza, na jaką
istnieje zapotrzebowanie zgłaszane przez podmioty
gospodarcze”
. Wielkość popytu zależy od
następujących
czynników
:
R. Milewski (red.): Podstawy ekonomii., op.cit., s. 457
[2] Opracowanie własne na podstawie R. Milewski (red.): Podstawy ekonomii, op.cit., s. 458-465
• wielkość produkcji dóbr i usług na rynku
(dochód
narodowy) – im większy poziom produkcji (dochodu
narodowego), tym większe zapotrzebowanie na
pieniądz,
• liczba zawieranych transakcji
, która jest skutkiem
przyjętych schematów zachowań oraz istniejących
rozwiązań instytucjonalnych – im większa liczba
transakcji, tym większe zapotrzebowanie na pieniądz,
• przeciętny poziom cen w gospodarce
– im wyższy
poziom cen, tym większe zapotrzebowanie na pieniądz,
• rynkowa stopa procentowa
(nominalna i realna) – im
wyższa stopa procentowa, tym mniejszy popyt na
pieniądz,
• koszt posiadania pieniądza
– im wyższy koszt
posiadania pieniądza, tym mniejszy popyt na pieniądz,
• koszty transakcyjne
związane z zamianą aktywów
finansowych na pieniądz – im wyższe koszty
transakcyjne, tym większy popyt na pieniądz.
Odnośnie wielkości popytu na pieniądz i czynników go
kształtujących stworzono kilka teorii. Do najważniejszych z
nich należą:
• ilościowa teoria pieniądza I. Fishera,
• teoria J. Keynesa oparta na motywach posiadania pieniądza,
• neoilościowa teoria pieniądza M. Friedmana.
Teoria ilościowa wskazuje, że zasób pieniądza w obiegu jest
proporcjonalny do przeciętnego poziomu cen w gospodarce. Wynika
to
z równania wymiany, które przedstawia łączną wartość transakcji w
danym okresie, a mianowicie
M*V = P*Q
, gdzie:
M – ilość pieniądza w obiegu,
V – szybkość obiegu pieniądza,
P – przeciętny poziom cen,
Q – liczba zawieranych transakcji.
Ponieważ w krótkim okresie czasu zarówno V jak i Q są wielkościami
względnie stabilnymi (zależą bowiem od istniejących rozwiązań
instytucjonalnych), można stwierdzić, że istnieje prosta,
proporcjonalna
zależność między M i P.
Czynniki determinujące popyt na
pieniądz
Według grupy ekonomistów z Cambridge, którzy
analizowali teorie Fishera, popyt poszczególnych
jednostek na pieniądz w ujęciu nominalnym jest
proporcjonalny do ich nominalnych dochodów.
L = k
m
.
P
.
Y
L – agregatowy popyt na nominalne zasoby pieniądza
k
m
– stały współczynnik, który możemy interpretować jako
odwrotność szybkości obiegu pieniądza
P – przeciętny poziom cen w gospodarce
Y – dochód narodowy realny
Z równania tego wynika, że przy stałości k
m
popyt na
pieniądz w ujęciu nominalnym
zależy od przeciętnego
poziomu cen w gospodarce i realnego dochodu
narodowego
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Keynes wskazał z kolei na zróżnicowanie
motywów posiadania pieniądza, jakimi kierują się
podmioty działające na rynku. Wyodrębnił on 3
rodzaje motywów:
transakcyjny, przezornościowy
i spekulacyjny
, z którymi powiązał 3 rodzaje
popytu na pieniądz. I tak, popyt transakcyjny
polega na chęci posiadania pieniądza w celu
realizacji dających się przewidzieć operacji, popyt
przezornościowy wiąże się z chęcią posiadania
pieniądza w celu zaspokojenia nie dających się
przewidzieć potrzeb, natomiast popyt
spekulacyjny polega na chęci posiadania
pieniądza w oczekiwaniu na przyszłe dochody z
nim związane. Zależności, jakie istnieją między
poszczególnymi rodzajami popytu a funkcjami
pieniądza można określić następująco:
Tabela 2. Motywy a funkcje pieniądza
Motyw transakcyjny
Pieniądz jako środek
wymiany
Pieniądz jako środek
płatniczy
Pieniądz jako miernik
wartości
Motyw
przezornościowy
Pieniądz jako środek
tezauryzacji
Pieniądz jako środek
płatniczy
Pieniądz jako miernik
wartości
Motyw spekulacyjny
Pieniądz jako środek
tezauryzacji
Pieniądz jako miernik
wartości
Ogólny popyt na pieniądz jest zgodnie z tą teorią sumą
popytu transakcyjnego i spekulacyjnego.
Ostatnia z teorii wskazuje, że popyt na pieniądz nie jest
zdeterminowany wyłącznie bieżącymi potrzebami w tym
zakresie, lecz wynika z tego, co podmioty realizują w
trakcie całego życia czyli z tzw. całkowitego bogactwa.
Oznacza to, że potrzeby finansowe podmiotów są zawsze
rozważane w kontekście długookresowym.
Drugim elementem wpływającym na równowagę na rynku
pieniądza jest podaż pieniądza czyli „ilość pieniądza, jaka
jest wprowadzana do obiegu”
. Ilość ta podlega
regulacjom ze strony państwa, co jest spowodowane
koniecznością zagwarantowania cechy rzadkości
pieniądza. Podmiotem, który z ramienia państwa zajmuje
się tymi regulacjami, jest bank centralny.
R. Milewski (red.): Podstawy ekonomii, op.cit., s. 457
Wśród czynników wpływających na wielkość podaży
pieniądza można więc wskazać
:
• wielkość bazy monetarnej
– im wyższa baza
monetarna, tym większa jest podaż pieniądza,
• poziom rezerw obowiązkowych
– im wyższy poziom
rezerw obowiązkowych, tym mniejsza podaż pieniądza,
• poziom stóp procentowych
– im wyższy poziom stóp
procentowym, tym mniejsza jest podaż pieniądza,
• stopień ubytku gotówki z systemu bankowego
, który
jest konsekwencją przyjętego systemu rozliczeń oraz
stopnia zaufania do banków – im wyższy jest stopień
ubytku gotówki z systemu, tym mniejsza podaż
pieniądza
Równowaga na rynku pieniężnym jest wyznaczona przez
punkt zrównania się popytu na pieniądz z wielkością
podaży pieniądza w danym czasie.
R. Milewski (red.): Podstawy ekonomii, op.cit., s. 471-472
Czynniki determinujące popyt na
pieniądz
Nominalny popyt na pieniądz zależy od poziomu
cen – im wyższy poziom cen, tym wyższy
nominalny popyt na pieniądz.
P
rz
e
cię
tn
y
p
o
zio
m
c
e
n
Ilość
pieniądza
P
1
P
0
Q
m0
Q
m1
0
L
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Czynniki determinujące popyt na
pieniądz
Nominalny popyt na pieniądz zależy od realnego
dochodu narodowego – im wyższy dochód, tym
wyższy nominalny popyt na pieniądz.
Ilość
pieniądza
Y
1
Y
0
Q
m0
Q
m1
0
L
R
e
a
ln
y
d
o
ch
ó
d
n
a
ro
d
o
w
y
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Czynniki determinujące popyt na
pieniądz
Nominalny popyt na pieniądz zależy od stopy
procentowej – im wyższa stopa procentowa, tym
niższy nominalny popyt na pieniądz
S
to
p
a
p
ro
ce
n
to
w
a
Ilość
pieniądza
r
1
r
0
Q
m0
Q
m1
0
L
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Czynniki determinujące popyt na
pieniądz
Reasumując, możemy stwierdzić, że:
1. Popyt na pieniądz zależy od instytucjonalnych
rozwiązań, np. zwyczajów płatniczych, technik i
metod rozliczeń finansowych
2. Nominalny popyt na pieniądz rośnie
proporcjonalnie do wzrostu cen i realnego dochodu
narodowego, natomiast maleje, gdy rośnie stopa
procentowa
3. Realny popyt na pieniądz nie zależy od poziomu
cen, natomiast zależy od realnego dochodu
narodowego, nominalnej stopy procentowej oraz
kosztu zamiany różnych aktywów na pieniądz.
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Czynniki determinujące podaż
pieniądza
Wpływ na podaż pieniądza ma mnożnik pieniężny
i baza monetarna, co wyrazić możemy wzorem:
M = m
m .
B
m
M – podaż pieniądza
m
m
– mnożnik pieniężny
B
m
– baza monetarna
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Czynniki determinujące podaż
pieniądza
Na wysokość bazy monetarnej oddziałuje bank
centralny:
• Bezpośrednio – przez operacje rynku otwartego
• Pośrednio – przez określenie stopy rezerw
obowiązkowych i zmiany stopy redyskontowej.
Również na wysokość mnożnika pieniężnego
wpływ ma działalność banku centralnego
.
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Czynniki determinujące podaż
pieniądza
Podaż pieniądza zależy od:
1.
Bazy monetarnej na której wielkość wpływ ma bank
centralny
2.
Stopy ubytku gotówki z systemu bankowego, która
jest poza kontrolą banku i zależy przede wszystkim
od zwyczajów ludności. Zwiększona skłonność ludzi
do trzymania gotówki obniża wielkość podaży
pieniądza
3.
Wysokości stopy rezerw obowiązkowych –
zwiększenie stopy rezerw zmniejsza podaż pieniądza
4.
Stopy procentowej – im wyższa ta stopa tym większa
podaż pieniądza
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Równowaga na rynku pieniężnym
Równowaga na rynku pieniężnym istnieje
wówczas, gdy zapotrzebowanie na pieniądz jest
równe wielkości podaży pieniądza.
S
to
p
a
p
ro
ce
n
to
w
a
r
0
r
1
Q
m0
Q
m1
L
R
R – punkt równowagi
L – krzywa popytu na
pieniądz
M – krzywa podaży
pieniądza
Realne zasoby
pieniądza
M
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004