Slajd 1

Literatura

1. Vasta R., Haith M. M., Miller S.A., Psychologia dziecka,

PWN, W–wa 1995

2. Birch A., Malim T., Psychologia rozwojowa w zarysie. Od

niemowlęctwa do dorosłości, PWN, 1997

3. Bryant P. E., Colman A.,M., Psychologia rozwojowa,

Zysk i S-ka, Poznań 1997

4. Wallon P., Cambier A., Engelhart D., Rysunek dziecka,

WSiP, W-wa 1993

5. Wadworth B., J., Teoria Piageta. Poznawczy i

emocjonalny rozwój dziecka, WSiP, W–wa 1998

6. Affolter F., Spostrzeganie, rzeczywistość, język, WsiP,

W-wa 1997

7. Lindsay P.H., Norman D.A., Procesy przetwarzania

informacji u człowieka, PWN, W-Wa 1991

8. Donaldson M., Myślenie dzieci, WP, W-wa 1986
9. Ekman P., Davidson R. J., Natura emocji. Podstawowe

zagadnienia, GWP, Gdańsk 1998

10.Szuman S., Sztuka dziecka, WSiP, W-wa 1990
11.Turner J. S., Helms D. B., Rozwój człowieka, WsiP, W-wa

1999

12.Brzezińska A., red., Psychologia rozwoju człowieka, w:

Psychologia, red.: Strelau J., GWP, Gdańsk 2000

13.Przetacznik – Gierowska M., Świat dziecka, Wyd.UJ,

Kraków 1993

14.Przetacznik – Gierowska M., Tyszkowa M., Psychologia

rozwoju człowieka (t.I), PWN, W-wa 1996

15.Harwas-Napierała B., Trempała J., Psychologia rozwoju

człowieka. Charakterystyka okresów życia człowieka,
Wyd. nauk. PWN, Warszawa 2001

16.Bee H. Psychologia rozwoju człowieka, Wyd. Zysk i Sp-

ka, Poznań 2004

17.Schaffer H. R. Psychologia dziecka, Wyd. Naukowe

PWN, Warszawa 2005

18. Tomasello M. (2002). Kulturowe źródła ludzkiego

poznania. Warszawa: PWN

19. Wygotski L. (1989). Myślenie i mowa. Warszawa” PWN
20. Gopnik A i in. (2004). Naukowiec w kołysce. Poznań:

Media Rodzina.

21. Trempała J. (2011). Psychologia rozwoju człowieka.

Warszawa: Wyd. Naukowe PWN

PSYCHOLOGIA

ROZWOJU

CZŁOWIEKA

1.Dział psychologii poświęcony badaniu następujących w

miarę

rozwoju

zmian

w zachowaniu i umiejętnościach (Vasta, Haith, Miller,
1995).

2.Naukowe badanie wzrostu, rozwoju i zmian w

zachowaniu ludzi od poczęcia do śmierci. Nazywana Jest
również psychologią rozwoju w ciągu życia bądź
psychologią rozwoju człowieka (life-span developmental
psychology) (Turner, Helms, 1999).

3.Dział psychologii zajmujący się badaniem i wyjaśnianiem

różnych, obserwowanych u ludzi, wzorów zachowań
(Brzezińska, 2000).

ROZWÓJ- proces systematycznych zmian w zachowaniu,

które występują wraz z upływem czasu w ciągu życia
organizmu (Trempała, 2011)

ZMIANA ROZWOJOWA

– różnica w całości lub organizacji struktury

charakteryzowanego podmiotu, zaznaczająca się w czasie i prowadząca

do jego trwałych strukturalnych lub funkcjonalnych przekształceń

(Przetacznik-Gierowska, Tyszkowa, 1996);

- różnica w stanie danego zjawiska lub w organizacji danej struktury i

zachowania, jaką obserwujemy wraz z upływem czasu (Trempała, 2011)

Rodzaje zmian (Bee, 2004):

•

Uniwersalne

•

Wspólne (kohorta – zbiór osób urodzonych niemal w tym samym

czasie)

•

Indywidualne



Rodzaje zmian (Bee, 2004):

•

Uniwersalne

•

Wspólne (kohorta – zbiór osób

urodzonych niemal w tym samym czasie)

•

Indywidualne

Rodzaje zmian (Trempała,

2000, 2011):

- filogenetyczne

- antropogenetyczne

- ontogenetyczne

Cechy zmian rozwojowych

Ukierunkowanie - (na cel, stan); może to być

stałe dążenie do osiągnięcia równowagi

między jednostką a otoczeniem; rozwój jako

ciągły proces zmian nieliniowych

Progresywność – przekształcenie polegające

na przechodzeniu od stanów lub form

niższych do wyższych w stosunku do

wcześniejszych

Ciągłość – stałość zmieniającej się wraz z

wiekiem osoby, mimo jakościowych

przekształceń w kolejnych stadiach

rozwojowych oraz stabilność różnic

indywidualnych utrzymujących się w czasie

Cechy zmian rozwojowych

4. Stadialność – przejście od jednej formy do

innej w koniecznej i niezmiennej sekwencji

5. Związek ze specyficznością dziedziny

rozwoju –

„

różne aspekty poznania są reprezentowane

w mózgu przez wbudowane struktury,

działające według własnych zasad, jako

procesory określonego typu danych

pochodzących ze środowiska (Jerry Fodor,

-modułowość 1983)

Czynniki rozwoju

Zadatki biologiczne – genotyp,

cechu wrodzone

Środowisko

Wychowanie

Aktywność podmiotu (Brzezińska,

2000)



Jak zauważają Plomin i in. (2001)

Genotyp możemy traktować w

zasadzie jako program opisujący

produkcję i regulację działania

protein budujących nasze ciało.



Fenotyp, z kolei jest funkcją

współdziałania wielu genów oraz

wzajemnych interakcji wyposażenia

genetycznego i czynników

środowiskowych.



Korelacja genotypu i środowiska (rola

genów w ekspozycji na środowisko),

oznaczająca tendencję do

poszukiwania środowiska

odpowiadającego zdeterminowanym

genetycznie cechom jednostki może

przybierać różne formy:

Pasywna

Reaktywna

Aktywna



Interakcja genotyp-środowisko dotyczy

genetycznej wrażliwości na środowisko.



Środowisko optymalne dla osób z danym

typem wyposażenia genetycznego nie

musi być korzystne dla jednostek o innym

genotypie:

model „podatność-presja” (osoby

„podatne” ulegają większej „presji”)

model „bioekologiczny” (rola czynników

genetycznych w etiologii zaburzenia

wzrasta w środowisku korzystnym)

PIERWSI TEORETYCY

John Locke (1632 – 1704)

TABULA RASA – Zdanie łacińskie oznaczające

„czystą kartkę”, używane do opisu umysłu noworodka jako
nie zawierające żadnych wrodzonych umiejętności,
zainteresowań ani idei.

ENWIRONMENTALIZM – teoria, zgodnie z którą

rozwój człowieka można najlepiej wyjaśnić poprzez
analizę

doświadczeń

jednostki

oraz

wpływów

środowiska.

Jan Jakub Roussseau (1712 – 1778)

NATYWIZM - teoria głosząca, że rozwój człowieka

wynika głównie z wrodzonych procesów kierujących
pojawianiem

się

zachowań

w przewidywalny sposób.

Karol Darwin (1809 – 1882)

SELEKCJA NATURALNA - opisany przez K. Darwina

proces ewolucyjny, w którym cechy zwierzęcia pomagające
mu

adaptacji

środowiska

większym

prawdopodobieństwem

będą

przekazane

następnym

pokoleniom.

PIONIERZY PSYCHOLOGII ROZWOJOWEJ

G. Stanley Hall (1846 – 1924

)

PSYCHOLOGIA GENETYCZNA – termin używany

przez G.S.H. na oznaczenie psychologii rozwojowej, która
podkreśla ewolucyjne podstawy rozwoju.

John B. Watson (1878 – 1958)

BEHAWIORYZM

–

teoria

psychologiczna

zaproponowana przez J.B.W., zgodnie z którą rozwój
człowieka wynika głównie z procesów warunkowania i
uczenia się.

METODA ODRUCHU WARUNKOWEGO – nazwa

nadana

przez

J.B.W.,

pawłowowskiemu

procesowi

warunkowania.

Zygmunt Freud (1856 – 1939)

LIBIDO – pojęcie używane przez Z.F. na oznaczenie

energii seksualnej, którą, według niego, posiada od
urodzenia każde dziecko i która przemieszcza się do
różnych części ciała w trakcie rozwoju.

STREFY EROGENNE - zgodnie z teorią rozwoju

psychoseksualnego F. – obszary ciała, do których wędruje
libido na poszczególnych etapach rozwoju. Dziecko
poszukuje przyjemności fizycznej w strefie erogennej, w
której mieści się libido.

Arnold Gessel (1880 – 1961

)

DOJRZEWANIE – procesy biologiczne, którym

niektórzy teoretycy przypisują główna odpowiedzialność za
rozwój człowieka.

NORMY

–

zestawienie

danych

ilościowych

obrazujące, w jakim wieku można spodziewać się
określonych osiągnięć rozwojowych.

Jean Piaget (1896 – 1980)

EPISTEMOLOGIA

GENETYCZNA

–

termin

wprowadzony przez J.P. na oznaczenie badania wiedzy
dzieci oraz jej zmian w trakcie rozwoju.

Jan Władysław Dawid (1859- 1914)

Redaktor Przeglądy Pedagogicznego.

Prekursor psychologii wychowawczej.

Propagator znaczenia psychologii dziecka

dla pedagogiki. Prowadził badania nad

umysłowością dziecka.

Józefa Joteyko (1866-1928)

Prowadziła wykłady z psychologii

eksperymentalnej i pedagogicznej.

Redaktor Polskiego Archiwum Psychologii

(potem: Psychologia Wychowawcza).

Prowadziła badania nad wczesnym

wykrywaniem zdolności u dzieci)

Stefan Baley (1885-1952)

W 1928 r. założył na UW Katedrę

Psychologii Wychowawczej. Zajmował

się problematyką okresu dorastania i

pomiarem testowym inteligencji.

Stefan Szuman (1886-1972)

W 1928r. objął Katedrę Psychologii

Pedagogicznej na UJ.

Prowadził liczne badania nad rozwojem

dziecka.

METODY BADAŃ W PSYCHOLOGII

BADANIA OPISOWE, OBSERWACYJNE

– badania oparte

tylko

obserwacji,

bez

prób

poszukiwania

systematycznych

związków

między

zmiennymi

(tu:

obserwacja człowieka w przeszłości - biografie dziecięce)

BADANIA KORELACYJNE

– badania określające korelację

między zmiennymi.

ZMIENNA – czynnik, który może przybierać różne

wartości.

KORELACJA – związek między dwiema zmiennymi

określony pod względem kierunku i siły:

• dodatnia – taka, w której zmienne zmieniają

się w tym samym kierunku

• ujemna – taka, w której zmienne zmieniają się

w przeciwnych kierunkach

BADANIA

EKSPERYMENTALNE

–

badanie

związku

pomiędzy zmiennymi, w którym badacz w sposób
systematyczny oddziałuje na którąś zmienną, obserwując
jak wpływa to na pozostałe zmienne.

•Zmienna

niezależna

–

zmienna

poddawana

systematycznej

manipulacji

•Zmienna zależna

– zmienna, na którą, zgodnie z

przypuszczeniem badacza – wpływa eksperymentalna
manipulacja zmienną niezależną

STUDIUM
PRZYPADKU

WYWIAD

BADANIE
ROZWOJU

BADANIE

PODŁUŻNE

(LONGITUDINALNE)

BADANIA POPRZECZNE

BADANIA SEKWENCYJNE (POPRZECZNO- PODŁUŻNE):

trzy strategie badań

rok

badania

rok urodzenia

1990

1991

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

psychoanaliza – twórcy

Zygmunt Freud

(1856-1939)

Carl Gustaw Jung (1875-

1961)

Alfred Adler (1870–1937)

TEORIE ROZWOJU W CIĄGU ŻYCIA

Teoria rozwoju

– struktura, którą konstruujemy po to,

aby wyjaśnić rozwój w ciągu życia.

TEORIE PSYCHOANALITYCZNE

Teoria

osobowości

rozwoju

psychoseksualnego

Sigmunta Freuda (1982/1916, 1975/1920) – model fazowy

psychoanaliza

narodziła się w klinikach

psychiatrycznych i gabinetach

psychoterapeutycznych;

świadomość to jedynie wierzchołek

góry lodowej – nacisk na

nieświadomość;

ludźmi powodują nieświadome

impulsy, a sny i omyłki językowe

wyrażają nieświadome pragnienia

funkcje superego

hamowanie impulsów

•

dąży do zablokowania

popędów

na stałe

przekonywanie

ego,

zastępowało cele

realistyczne moralnymi

dążenie do doskonałości

mechanizmy obronne

nieświadome sposoby

negowania, fałszowania lub

zniekształcania

rzeczywistości w celu

zmniejszenia presji lęku na

ego

wyparcie

– wypchnięcie obiektu poza

świadomość

projekcja

– mechanizm za pomocą

którego lęk moralny lub neurotyczny
zostaje przekształcony w strach

formacja reaktywna

– zastąpienie w

świadomości wzbudzającego lęk
impulsu jego przeciwieństwem

fiksacja

– zatrzymanie się na

wcześniejszym stadium rozwoju

regresja

– cofnięcie do

wcześniejszego stadium rozwoju

mechanizmy obronne:

procesy odpowiedzialne za

powstawanie

marzeń

sennych

pozostałości dnia

: materiał, jaki składa się na obrazy

snów, nie jest całkowicie autonomiczny, ale zdradza

pochodzenie ze stanu czujności;

wyparcie

;

symbolizowanie

: przedstawienia źle przyjęte przez

świadomość przechodzą do marzeń sennych

przełożone na obrazy symboliczne, których treść

jawna jest nieszkodliwa;

zagęszczenie

: kilka obrazów z życia rzeczywistego

stapia się, dając we śnie początek jednemu

obrazowi;

przemieszczenie

: w marzeniach sennych dany

drobiazg z życia świadomego może nabrać bardzo

ważnej funkcji emocjonalnej, spostrzeganie zależne

od innych zmysłów (dotykowe, termiczne, bolesne

itp.) zostaje przełożone na obrazy wzrokowe

psychoanaliza Junga

przeciwstawiał się

przypisywaniu zbyt wielkiej

roli instynktowi seksualnemu,

libido

to niezróżnicowane

źródło energii życiowej

po zaspokojeniu potrzeb

biologicznych, energia

wykorzystywana jest na

działalność kulturową

nieświadomość

nieświadomość

indywidualna



doświadczenia jednostki

początkowo świadome,

które zostały wyparte

nieświadomość kolektywna



genetycznie przekazywana

jednostkom



jej jednostkami są

archetypy

archetypy

animus

– archetyp męski u kobiety

anima

– archetyp żeński u

mężczyzny

persona

– maska, którą przyjmuje

jednostka w odpowiedzi na

konieczność dostosowania się do

obyczajów i tradycji społecznych,

rola społeczna odgrywana w życiu

cień

–

uosobienie zwierzęcej strony

ludzkiej natury

cechy człowieka wg

Adlera



wyjątkowość;



jasna świadomość;



zdolność do panowania nad

własnym życiem;



możność kształtowania własnej

osobowości;

Każda jednostka reprezentuje zarówno

jedność osobowości, jak i indywidualne

ukształtowanie tej jedności. Zatem

jednostka jest zarówno obrazem, jak i

artystą. Jest twórcą własnej osobowości".

Psychospołeczna teoria rozwoju Erika Eriksona

(1950.....1982) – model fazowy

Proces socjalizacji dziecka w danej kulturze dokonuje

się

stopniowo,

w miarę przechodzenia przez jednostkę przez osiem,
genetycznie zdeterminowanych

STADIÓW ROZWOJU

PSYCHOSPOŁECZNEGO

Istotną kwestią jest rozwój ego i zdolności ego do
rozwiązywania

serii

kryzysów,

które

napotyka

jednostka  w  ciągu  swego  życia.  W  każdym  stadium
życia kryje się kryzys powiązany w określony sposób z
jakimś elementem w społeczeństwie.
Każdy  okres  rozpoczyna  się  uświadomieniem  sobie
przez  jednostkę  problemu  jako  pewnego  zadania
rozwojowego.  Następnie  przechodzi  się  fazę  kryzysu,
którą

charakteryzuje

podatność

działanie

czynników zewnętrznych, zarówno pozytywnych jak i
negatywnych. Stadium kończy się rozwiązaniem
(pomyślnym

lub

niepomyślnym)

problemu

i ukształtowaniem się funkcji oddziałującej na dalszy
rozwój.

ZASADA EPIGENEZY

– wszystko to, co wzrasta, wzrasta

zgodnie
z podstawowym planem powstawania części, z których
każda

wykształca

się

w specyficznym dla siebie czasie i dominuje tak długo,
dopóki nie powstaną pozostałe części, aby utworzyć
funkcjonalną całość.

Stadia rozwoju psychospołecznego wg.

Ericka Eriksona

1.Zaufanie lub nieufność (1 r.ż.)
2.Autonomia lub wstyd i zwątpienie (2-3

r.ż.)

3.Inicjatywa lub poczucie winy (4-5 r.ż)
4.Przedsiębiorczość lub poczucie niższości

(6-11 r.ż.)

5.Tożsamość

lub

rozproszenie

ról

(dorastanie, 12-18 r. ż)

6.Intymność lub samotność (wczesna

dorosłość, 20-30-35 lat)

7.Produktywność lub stagnacja (średnia

dorosłość, 35-40-64 lata)

8.Integracja lub rozpacz (późna dorosłość ,

65+ lat)

TEORIE UCZENIA SIĘ

Uczenie się

– względnie stałe zmiany w zachowaniu

wynikające z ćwiczenia lub doświadczenia.

Analiza zachowania Frederica Skinnera (1951 – 1953) –
model liniowy

ODRUCH

– biologicznie uwarunkowany związek między

określonym bodźcem a określoną, niezawodnie przez ten
bodziec wywoływaną reakcją.

WARUKOWANIE INSTRUMENTALNE

– forma uczenia się, w

której

prawdopodobieństwo

wystąpienia

zachowania

sprawczego (instrumentalnego) zmienia się wskutek jego
wzmacniających lub karzących konsekwencji.

ZACHOWANIA

SPRAWCZE

–

zachowania

dowolne

kontrolowane przez swoje konsekwencje.

determinizm środowiskowy

środowisko jest układem

aktywnym

człowiek jest układem

reaktywnym, którym nie

kierują wewnętrzne

motywy i dążenia

założenia behawiorystów

uczenie

się to przyswajanie nowego

zachowania i ma

charakter uniwersalny

pozwalający na wyjaśnienie złożonych

procesów

ogólne prawa



, można wykryć

posługując się wyłącznie

metodą

eksperymentalną

badania prowadzone na

zwierzętach

stały

się podstawą badań

psychologicznych

te same bodźce

ludzie

różnie

reagują

ta sama reakcja pojawia się pod wpływem

różnych bodźców, co ułatwia

manipulowanie człowiekiem

prawo efektu

zachowanie, które w danej sytuacji

wywołuje

odczucie zadowolenia

zostaje

skojarzone z tą sytuacją i jeśli w

przyszłości sytuacja ta się powtórzy, to

wzrasta prawdopodobieństwo

, iż

powtórzone

zostanie także zachowanie

jeżeli natomiast w danej sytuacji

zachowanie wywoła

odczucie

dyskomfortu

spada

prawdopodobieństwo powtórzenia

się

tego zachowania w podobnych warunkach

w przyszłości

WZMOCNIENIE

– konsekwencja zachowania zwiększająca

prawdopodobieństwo jego ponownego wystąpienia:

pozytywne

–

wzmacniająca

konsekwencja

zachowania, która polega na wystąpieniu po nim czegoś
przyjemnego;

negatywne

–

wzmacniająca

konsekwencja

zachowania, która polega na usunięciu po nim czegoś
nieprzyjemnego.

KARA

–

konsekwencja

zachowania

zmniejszająca

prawdopodobieństwo jego ponownego wystąpienia:

pozytywna

– karząca konsekwencja zachowania,

która

polega

wystąpieniu

nim

czegoś

nieprzyjemnego;

negatywna

– karząca konsekwencja zachowania,

która polega na usunięciu po nim czegoś przyjemnego.

Teoria społecznego uczenia się Alberta Bandury (1963) –
model liniowy

Na zachowanie ma wpływ głównie obserwowanie i

naśladowanie innych ludzi.

Uczenie się obserwacyjne

– forma uczenia się, w

której zachowanie obserwatora ulega zmianie w wyniku
obserwowania modela.

TEORIE ETOLOGICZNE

ETOLOGIA – badanie rozwoju z perspektywy ewolucyjnej.

Konrad Lorenz i Niko Tinbergen – Nobel 1973

Modalny wzorzec działania (stały wzorzec działania)

–

sekwencja zachowań wywoływana przez specyficzny bodziec.

Wrodzony mechanizm wyzwalający

– bodziec, który

uruchamia wrodzoną sekwencję, czy wzorzec zachowań.

Okres krytyczny (sensytywny)

– czas, w którym

określone, zachodzące w środowisku zdarzenie będzie
wywierało największy wpływ na rozwijający się organizm.

Etologiczna koncepcja przywiązania Bowlby’ego (1969,
1973, 1980)

–

znaczenie jakości wczesnych relacji społecznych dla
późniejszego rozwoju

–

okresy sensytywne

–

nisza bezpieczeństwa

PRZYWIĄZANIE- długotrwały, emocjonalny związek z

konkretna osoba

Podstawowy opiekun

– osoba, zwykle matka, z którą

dziecko nawiązuje główną relację przywiązania.

Synchronia interakcyjna

– gładkie, wzajemne przeplatanie

się zachowań matki i dziecka.

Uczucia macierzyńskie

– przywiązanie emocjonalne matki

do dziecka, które pojawia się na krótko po porodzie.

Cechy przywiąznia

Selektywność
Poszukiwanie

fizycznej

bliskości

Komfort i bezpieczeństwo
Lek separacyjny

Etapy rozwoju przywiązania

1. Faza przedprzywiązaniowa

Selektywność percepcyjna
Zachowania sygnałowe

2. Przywiązanie w trakcie tworzenia (2-7 m.ż)

3. Wyraźnie ukształtowane przywiązanie (do około 2 r.

ż)

4. Związek celowy (charakteryzuje się zdolnością obu

partnerów do planowania swych działań pod kątem
własnych celów przy jednoczesnym uwzględnieniu celów
drugiej osoby)

Wewnętrzne struktury operacyjne- str. umysłowe

przenoszące w okres dorosłości doświadczenia związane z
przywiązaniem –

Rodzaje przywiązania (Mary Ainsworth – 1978) (12-18

m. ż)

1.Bezpieczne- umiarkowane skłonności do szukania

bliskości z matką; niepokój; ciepłe powitanie

2.Pozabezpieczne- unikanie – unikanie, brak wyraźnego

zaniepokojenia po zniknięciu matki

3.Pozabezpieczne-

opór-

silne

zaniepokojenie

nieobecnościa matki, szukanie bliskości i unikanie (na
zmianę)

4.Zdezorganizowane – brak spójnych systemów radzenia

sobie ze stresem, sprzeczne zachowania względem matki,
lek i zagubienie w kontaktach z nią

USA, rok 1963

Gordon Allport

Charlotte B

hler

George Kelly

Carl Rogers

Amerykańskie

Towarzystwo

Psychologii

Humanistycznej

ograniczenia

psychoanalizy i behawioryzmu

irracjonalizm

redukcjonizm

twórczość

miłość

obiektywność

autonomia

tożsamość

odpowiedzialność,

zdrowie psychiczne

trzecia siła

psychologia humanistyczna

główna idea

możliwość wyjścia poza ograniczenia

behawiorystycznego i psychoanalitycznego

wyjaśniania aspiracji człowieka

konieczność wniknięcia w światopogląd,

by móc "ujrzeć świat człowieka jego oczami"

na potrzeby dalszego rozwijania odpowiedzialności,

wyboru samo tworzenia się, autonomii, i tożsamości

samoocena

uogólniona postawa

ewaluatywna

w stosunku do samego siebie,

wpływa na nastrój,

modyfikuje zachowania

wywiera silny wpływ na pewien

zakres zachowań osobistych i

społecznych

kształtowanie się

samooceny

czynniki:

opinie i oceny, jakie

jednostka

o sobie słyszy

odnoszone sukcesy i

doznawane niepowodzenia

porównywanie siebie z

innymi

hierarchia potrzeb

im wyższa potrzeba, tym mniejsze ma znaczenie dla

biologicznego przetrwania, tym bardziej może być

opóźniona jej gratyfikacja i tym łatwiej potrzeba ta

na trwałe zanika

życie na poziomie wyższych potrzeb oznacza większą

sprawność biologiczną, długowieczność, mniej

chorób, lepszy sen, apetyt

wyższe potrzeby są subiektywnie odczuwane jako

mniej naglące

zaspokojenie wyższych potrzeb prowadzi do bardziej

pożądanych subiektywnie rezultatów, tj. głębszego

szczęścia, większej

pogody ducha i bogatszego

życia wewnętrznego

osoby, które mają zaspokojone zarówno potrzeby

niższe, jak i wyższe, przypisują większą wartość

potrzebom wyższym

dążenie do zaspokojenia i gratyfikacja wyższych

potrzeb ma pożądane konsekwencje społeczne

TEORIE EKOLOGICZNE

Podejście do badania rozwoju akcentujące konieczność

rozpatrywania go na tle środowiska

Teoria systemów ekologicznych Urie Bronfenbrennera
(1979.....1989)

Aby w pełni zrozumieć rozwój należy brać pod uwagę

interakcję między cechami indywidualnymi człowieka a
jego otoczeniem (poszczególnymi warstwami składającymi
się na środowisko).

Wpływ transakcyjny

– dwukierunkowa reakcja, za

pośrednictwem której różne osoby wpływają wzajemnie na
swoje zachowania.

MIKROSYSTEM

–

najbliższy

człowiekowi

system

środowiskowy – rodzina, szkoła, miejsce pracy.

MEZOSYSTEM

– wzajemne relacje między

mikrosystemami.

EGZOSYSTEM

– systemy społeczne, które mogą wpływać

na człowieka, choć nie uczestniczy on w nich bezpośrednio
– np. władze lokalne.

MAKROSYSTEM

– kultura i podkultura, w której żyje

człowiek

Kulturowo-historyczne teorie rozwoju
Lew S. Wygotski (1924-1934)

W rozwoju człowieka można wyróżnić dwa

procesy:

1.naturalne,

ukształtowane

filogenezie,

których rozwój w toku ontogenezy związany jest z
procesami dojrzewania biologicznego organizmu,
ukształtowanego przez ewolucję; (f. elementarne)

2.Wyższe funkcje psychiczne, które powstały w

toku

rozwoju

historycznego

i kształtują się w ontogenezie dzięki przyswajaniu
kultury.

KULTURA TWORZY SZCZEGÓLNE FORMY

ZACHOWANIA  SIĘ,  ZMIENIA  PRZEBIEG  FUNKCJI
PSYCHICZNYCH,  NADBUDOWUJE  NOWE  PIĘTRA
W  ROZWIJAJĄCYM  SIĘ  SYSTEMIE  ZACHOWANIA
CZŁOWIEKA

Rozwój człowieka ma charakter zapośredniczony;
zachodzi

toku

przyswajania

dorobku

kulturowego w postaci kulturowych środków
pomocniczych – narzędzi wytworzonych przez
pokolenia ( m.in. dzieł sztuki, literatury).
Język jako szczególne narzędzie

Mowa wewnętrzna – szczególnym punktem w
rozwoju dziecka

Interioryzacja i eksterioryzacja

Strefa Najbliższego Rozwoju – w niej mieszczą się
te zadania i czynności, które dziecko jest w stanie
wykonać przy pomocy dorosłego

Nauczanie powinno poprzedzać rozwój

Michael Tomasello (2002)

Koncepcja transmisji kulturowej – przekaz

społeczny lub kulturowy

Kumulatywna ewolucja kulturowa – tradycje

kulturowe i wytwory człowieka akumulują
modyfikacje w czasie w sposób, jakiego nie
znajdziemy u żadnego innego gatunku zwierząt.

Kulturowe formy uczenia się wg Tomasello,

Kruger i Ratner (1993):

•uczenie się poprzez naśladowanie
•uczenie się dzięki instrukcji
•uczenie się kolaboratywne

Wg Tomasello:

W swym naturalnym środowisku naczelne, poza

ludźmi:

•nie

wskazują

nie

wykonują

gestów

skierowanych

obiekty

zewnętrzne

i inne osobniki;

•nie

przytrzymują

przedmiotów

celu

pokazania ich innym osobnikom;

•nie próbują prowadzić innych osobników w

jakieś miejsce po to, by im coś pokazać;

•nie ofiarowują w sposób aktywny przedmiotów

innym osobnikom, np. podając je;

•nie

uczą

innych

osobników

sposób

intencjonalny

Poznawczo

–

rozwojowy

model

Jeana

Piageta

(1966.......1981) – model fazowy

Stadia rozwoju

SENSORYCZNO - MOTORYCZNE:

1. Ćwiczenie odruchów (od ur. do 1 m-ca)
2. Rozwijanie schematów (1- 4 m-ce)
3. Odkrywanie procedur (4 – 8 m-cy)
4. Intencjonalne zachowanie (8 – 12 m-cy)
5. Nowość i eksploracja (12 – 18 m-cy)
6. Reprezentacje umysłowe (18 – 24 m-ce)

Wiedza oparta jest wówczas na fizycznych interakcjach

ludźmi

i przedmiotami. Słabe odróżnianie pomiędzy sobą a
środowiskiem. Pod koniec – wykształcenie pojęcia stałości
przedmiotu.

Reprezentacje umysłowe- reprezentacje

przedmiotów i działań, które zastępują

realne czynności i obiekty (schematy

poznawcze).

Dowodami na ich występowanie są:

Naśladownictwo odróżnicowane (pod

nieobecność modela)

Zabawa symboliczna

Posługiwanie się mową

Wewnętrzne rozwiązywanie problemów

drogą inwencji lub wglądu

PRZEDOPERACYJNE (2 – 6 lat)

Miejsce

przedmiotów

realnych

zachowań

zaczynają  wówczas  zajmować  symbole  i  czynności
umysłowe.  Rozwój  języka  i  pojęć.  Dziecko  jest  w  dużym
stopniu  egocentryczne.  W  myśleniu  dominuje  animizm.
Przed  końcem  stadium  –  wyraźny  wzrost  częstości
posługiwania

się

obrazami

umysłowymi

celu

odzwierciedlenia świata. Brak rozumienia zasady stałości.

OPERACJI KONKRETNYCH (7 –11 lat)

Rozumienie

prawa

stałości

odwracalności

operacji umysłowych. Operacje umysłowe umożliwiają
wówczas logiczne rozwiązywanie problemów związanych z
konkretnymi

przedmiotami.

Obiekty

mogą

być

klasyfikowane i porządkowane w serie ze względu na
określoną cechę. Brak umiejętności rozwiązywania
problemów abstrakcyjnych.

OPERACJI FORMALNYCH (ok. 12 r. ż.)

Operacje umysłowe wyższego rzędu umożliwiają

logiczne rozumowanie dotyczące nie tylko konkretnych
przedmiotów, ale także pojęć abstrakcyjnych i wydarzeń
hipotetycznych.

FUNKCJE

– wrodzone mechanizmy biologiczne, takie same

dla

wszystkich

i niezmienne w ciągu całego naszego życia. Celem tych
funkcji

jest

konstruowanie

wewnętrznych

struktur

poznawczych.

STRUKTURY

– termin określający wzajemnie powiązane ze

sobą systemy wiedzy, które leżą u podłoża inteligentnego
zachowania i ukierunkowują je.

SCHEMATY

– struktury poznawcze, dzięki którym

jednostki przystosowują się intelektualnie do otoczenia i
organizują je.

ORGANIZACJA

– tendencja do integrowania wiedzy we

wzajemnie powiązane struktury poznawcze.

ASYMILACJA

– proces poznawczy, dzięki któremu

nowe treści percepcyjne, motoryczne czy pojęciowe
włączane są do istniejących

schematów lub

wzorów zachowania.

AKOMODACJA

– tworzenie nowych schematów lub

modyfikacja

starych.

obydwu

przypadkach

skutkiem jest zmiana lub rozwój

struktur

poznawczych (schematów).

ADAPTACJA

– tendencja do dostosowywania się do

środowiska w sposób sprzyjający przetrwaniu.

KONSTRUKTYWIZM

– twierdzenie Piageta, że dziecko

aktywnie tworzy swoją wiedzę, a nie biernie odbiera ją z
otoczenia.

ROZWÓJ PRENATALNY

Zapłodnienie

Zygota

(od zapł. do 2 tyg.)

–tworzą się wszystkie ważniejsze struktury zewn. i wewn.

–endoderma {z niej: organy wewnętrzne i gruczoły}

–ektoderma {z niej: układ nerwowy, sensoryczne części

oka, nosa i ucha,

skóry, włosów}

–mezoderma {z niej: mięśnie, chrząstki, kości, serce,

narządy

płciowe

i niektóre gruczoły}

Okres embrionalny (od 3 tyg. do 8 tyg.)

–3 tydz. – zaczątek serca i układu krwionośnego

–4 tydz. – zaczynają kształtować się kończyny dolne i

górne, tworząc małe

wyrostki

–5 tydz. – szybki rozwój głowy i mózgu

–6 tydz. – można rozpoznać łokcie, palce, oczy, uszy,

występuje

reakcja

niespecyficzna

bodźce

dotykowe

–8 tydz. – wszystkie struktury wewn. i zewn. zostały już

ukształtowane

Okres płodowy (od 9 do 38 tyg. ciąży)

–wzrost i dalszy rozwój systemu narządów
–pierwsze nieregularne fale mózgowe pojawiają się

między 3 a 7 m-cem ż. pł.

–w 4 m-cu ż. pł. pojawiają się niespecyficzne reakcje

związane

z podrażnieniem, reakcje na bodźce słuchowe i na światło
–w 7 m-cu ż. pł. zachodzi i postępuje mielinizacja włókien

układu nerwowego

–od 6 m-ca ż. pł. płód bywa w stanie snu i czuwania
–w 8 m-cu ż. pł. pojawiają się marzenia senne

Poród

– 266 dzień ciąży

NOWORODEK (1 m-c życia)

SKALA APGAR

– procedura pozwalająca określić ogólną

kondycję noworodka.

Pomiary:

1. ok. 1 min. po
urodzeniu
2. ok. 5 min po
urodzeniu

Pięć oznak życia:

1.Czynność serca
2.Czynność

oddechu

3.Napięcie mięśni
4.Odruchy
5.Zabarwienie

skóry

Max. = 10 pkt.
7-10 pkt. – stan dobry
4-6  pkt.  –  należy  dostarczyć  tlen  i
ponownie oczyścić  drogi oddechowe
0-3  pkt.  –  stan  krytyczny,  noworodek
wymaga

natychmiastowych

zabiegów specjalnych

Stany

aktywności

(Wolff,

1966)

- głęboki sen
- lekki sen
- drzemanie
- bierne czuwanie
- aktywne czuwanie
- płacz

Noworodek funkcjonuje w cyklu aktywnego i spokojnego
snu, który powtarza się co 50- 60 min. Skoordynowany z
cyklem czuwania co 3-4 godz.

Odruchy

– automatyczne stereotypowe reakcje na

specyficzny bodziec:
- poszukiwania piersi
- chwytny
- Moro
- toniczno – szyjny
- kroczenia

widzi

– na 21 cm, rozróżnia jednolitą barwę szarą od biało-

czarnych pasków (szer. 2,5 cm), rozróżnia barwy czerwony
– zielony, trójwymiarowość

słyszy

– po urodzeniu ( 5 dni rozpoznaje głos matki)

Wiek Niemowlęcy i poniemowlęcy

2 kategorie rozwoju motorycznego:

1. lokomocja i rozwój postawy
2. manipulacja

LOKOMOCJA

– przemieszczanie się jednostki w przestrzeni.

ROZWÓJ POSTAWY

– wzrastająca zdolność dziecka do

kontrolowania części własnego ciała, przede wszystkim
tułowia i głowy.

MANIPULACJA

– zdolność do używania rąk w celu

chwytania przedmiotów i obracania nimi.

Postęp w zdobywaniu sprawności jest podporządkowany 2 ogólnym zasadom:

– kontrola nad ciałem rozwija się zgodnie z kierunkiem

cefalokaudalnym (głowowo-ogonowym)

– rozwój odbywa się w kierunku

proksymodystalnym

(od

centrum ku obwodowi)

WIEK NIEMOWLĘCY I PONIEMOWLĘCY

ROZWÓJ POZNAWCZY wg Piageta:

Stadium sensoryczno-motoryczne:

1. Ćwiczenie odruchów (od ur. do 1 m-ca)

Rozwijanie schematów (1- 4 m-ce)

– pierwotne

reakcje okrężne: powtarzanie przyjemnego rodzaju
zachowania związanego z odruchem (np. schemat ssania).
Umiejętność koordynowania tego co się widzi i tego
czego się dotyka.

3. Odkrywanie procedur (4 – 8 m-cy)

– wtórne

reakcje okrężne: odtwarzanie interesujących zjawisk,
które mogły zdarzyć się przypadkowo.

4. Intencjonalne zachowanie (8 – 12 m-cy)

–

zachowanie, w którym cel istnieje wcześniej niż działanie
wybrane dla jego osiągnięcia. Pojawia się POJĘCIE
STAŁOŚCI PRZEDMIOTU – wiedza, że przedmioty istnieją
stale, niezależnie od naszego kontaktu percepcyjnego z
nimi.

5. Nowość i eksploracja (12 – 18 m-cy)

– dziecko

potrafi odkrywać zupełnie nowe rozwiązania poprzez
bardzo

aktywne

działanie

metodą

prób

i błędów.

6. Reprezentacje umysłowe (18 – 24 m-ce)

–

wykorzystanie symboli do obrazowania i oddziaływania w
umyśle na świat – wykrywanie nowych sposobów działania
za pomocą kombinacji myślowych.

Dzieci wieku 20-24 m.ż nie radzą sobie z podwójną
reprezentacją (J. DeLoache, 2003)

EGOCENTRYZ
M

PAMIĘĆ I UCZENIE SIĘ

Pamięć rozpoznawcza – w pierwszych miesiącach życia (3. m.
niemowlęta- związek między zdarzeniami- 2-8 dni, po 14
dniach- zacieranie)
Pamięć utajona (implicite)- 6.m-c (po 2 latach)

Drugi i trzeci r. ż. to okres, w którym

powstają pierwsze skrypty zdarzeń, a

więc

dziecko

porządkuje

swoje

więc

dziecko

porządkuje

swoje

doświadczenia

formie

schematów

sekwencji

formie

schematów

sekwencji

wydarzeń

w danym kontekście, a zachowanie

dzieci

w sytuacjach tzw. rutynowych dowodzą,

że doskonale pamiętają kolejno po sobie

występujące czynności i działania osób

(Nelson, 1989)

ROZWÓJ
SPOŁECZNY

W 42 minucie życia (Melzoff, Moore, 1989) - czynności
naśladowcze mimiki dorosłego.

Już kilka godzin po urodzeniu niemowlęta wolą patrzeć na
twarz  ludzką  niż  na  jakieś  inne  wzory.  Wolą  widok  ludzi
oraz  ludzkie  głosy  od  większości  bodźców  percepcyjnych
tego  rodzaju  (Sherrod,  1981).    Potrafią  dokonywać
subtelnych  rozróżnień  między  twarzami  (Nelson,  1987)  i
głosami (DeCasper,, 1980; DeCasper, Spence, 1986).

Część  badaczy  (Baron-Cohen,  1995;  Baron-Cohen,  Ring,
1994;  Leslie,  1994)  uważa,  że  umiejętność  rozumienia  i
przewidywania  zachowań  innej  osoby  ma  wrodzone,
biologiczne, modułowe podstawy.

Inni ludzie są dla dziecka źródłem informacji jak
zachowywać się wobec nowych przedmiotów (naśladowanie
w 9. m. ż.)

9.m.ż. – rozumienie innych jako istot intencjonalnych,
rozumienie siebie jako istoty intencjonalnej
Podmioty intencjonalne to istoty ożywione, które stawiają
sobie cele i dokonują wyborów spośród zachowań będących
środkami do osiągania tych celów.

9-12 m.c.

Podążanie za wzrokiem innych

ludzi

Wspólne zaangażowanie w

stosunkowo długie ciągi

interakcji społecznych,

upośrednionych przez przedmioty

Odniesienie społeczne

Uczenie się przez naśladownictwo

•

pon. 6 tyg. ż. – brak rozpoznania mimicznych wyrazów

emocji.

•

ok. 6 tyg. ż. – pierwsze oznaki różnicowania (bez

rozpoznawania stanu)

•

ok. 6 m-ca ż. – dzieci zaczynają wyrażać tę samą emocję

co twarz, na którą patrzą. Preferują niektóre mimiczne
przejawy emocji.

•

wiek

poniemowlęcy

–

przyrost

zdolności

kontrolowania

emocji

–

także

poprzez

wzrost

umiejętności społecznych

•

2 – 3 r. ż. – umiejętność wpływania na emocje innych

Rozpoznawanie emocji

Stadia rozwoju empatii (Hoffman, 2006)

Empatia globalna (do ok. 6 m.ż.) – dziecko

reaguje natychmiastowym reaktywnym

płaczem

Empatia egocentryczna (pod koniec 1-go r.

ż.)- oprócz płaczu dziecko podejmuje

działania mające na celu zmniejszenie

własnego cierpienia

Empatia pseudoegocentryczna (2-gi r. ż) –

udzielanie pomocy cierpiącym w formie jaką

stosuje się do siebie

Pierwsze zdolności empatii właściwej (ok.

18 m.ż.)

lokomocja

manipulacja

emocje i

zachowania

społeczne

mowa

1 m-

Odwraca głowę

leżąc na brzuchu

Odruch chwytny

Krzyk, dźwięki

nieartykułowa

2 m-

Unosi opadającą

głowę – kilka

sek.

Trzyma przez

chwilę włożony

przedmiot, potem

go wypuszcza

Pierwszy uśmiech-

do twarzy

Dźwięki

samogłoskowe

3 m-

Unosi głowę –ok.

1min

Sięga po

grzechotkę za

pomocą obu rąk

gruchanie

4 m-

Unosi wysoko

głowę i

przedramiona

Wkłada

przedmioty do ust.

Bawi się palcami

rąk śledząc je

wzrokiem

Głośny śmiech.

Mimiczne oznaki

smutku i złości.

Okrzyki

radości. Głoski

szczelinowe

5 m-

Przewraca się z

brzucha na plecy

6 m-

Chwyta całą

powierzchnią dłoni

Zaczyna

gaworzyć

7 m-

Obraca się z

pleców na

brzuch

Przekłada zabawkę

z rączki do rączki.

Obraca zabawkę w

rączkach.

Odróżnia obcych

8 m-

Siedzi

samodzielnie

przez chwilę.

Obraca się

wokół własnej

osi.

Lęk przed

obcymi

Szepcze.

Wielokrotnie

powtarza sylaby

ma-ma-ma i in.

9 m-
c

Pełza, siedzi

Chwyt nożycowy.

Celowo upuszcza

przedmioty. Sięga do

naczynia po inny

przedmiot.

m-c

Stoi

podtrzymywane

. Samo siada.

Chwyt pęsętkowy.

Uderza dwoma

przedmiotami o

siebie.

Zabawa w

chowanego

Robi „kosi-kosi”,

„pa-pa”. Powtarza

kilkakrotnie sylaby

– dialog werbalny

m-c

Staje

samodzielnie

chwytając się

mebli.

Raczkuje.

Sięga po zabawkę na

sznurku.

Rozumie zakazy.

Używa tej samej

sylaby lub dźwięku

na określenia

znanych sytuacji,

przedmiotów lub

osób.

m-c

Chodzi

trzymane za

jedną rączkę.

Podaje przedmiot do

ręki. Potrafi trzymać

ołówek w sposób

pozwalający na

zrobienie śladu.

Wypowiada

pierwsze

zrozumiałe słowa.

ŚREDNIE DZIECIŃSTWO – (od 3 do 6 r.ż.)

–opanowanie biegu i chodu

–silna potrzeba ruchu

–czynnościom

dziecka

brakuje

elastyczności,

dokładności

i przewidywania

Rozwój motoryczny

Rozwój poznawczy

Naśladownictwo

odroczone

–

naśladowanie

modela

obserwowanego przed pewnym czasem, w przeszłości.

 Piaget:

Zabawa symboliczna

– rodzaj zabawy, w której dziecko

świadomie stosuje jakąś rzecz w celu udawania innej.

Tożsamość jakościowa

– wiedza, że jakościowa natura

jakiejś rzeczy nie jest zmieniona przez zmianę w jej
wyglądzie.

Różnicowanie

pozoru–rzeczywistości

–

różnicowanie

pomiędzy tym, jak obiekty wyglądają i czym są w
rzeczywistości.

Egocentryzm

–

nieumiejętność

odróżniania

własnej

perspektywy od perspektywy innych ludzi.

Centracja

– tendencja do koncentrowania się w danym

momencie tylko na jednym aspekcie problemu.

Karmiloff-Smith (1995) ludzie zdobywają wiedzę dzięki eksploatowaniu już

posiadanych informacji, uzyskanych zarówno dzięki wrodzonym jak i nabytym

specyfikacjom na drodze redyskrypcji ich prezentacji.

Redeskrypcja

- wielokrotne zapisywanie tej samej informacji w różnych

formatach (obrazowym, werbalnym), a więc dokonywanie ciągłych re-

reprezentacji.

Przejście od wiedzy ukrytej do jawnej (związanej

z kontrolą reprezentacji)

Fazy przechodzenia od wiedzy ukrytej do

jawnej:

Koncentracja na informacjach świata

zewnętrznego (uczenie się pod wpływem

zewnętrznych informacji i osiąganie

behawioralnego mistrzostwa)

Stymulowanie wewnętrzne (koncentracja

na wewnętrznej reprezentacji, gdzie

dokonują się kolejne redeskrypcje)

Mapowanie (dążenie do wewnętrznej i

zewnętrznej kontroli)

•

pon. 6 r. ż. przeważnie nie udaje się dzieciom

samodzielnie wypracować

strategii pamięciowych –

chyba, że zadanie jest bardzo proste;

•

dzieci 3-letnie – trwałość pamięci- kilka miesięcy

•

dzieci 4-6 lat- trwałość pamięci rozpoznawczej – około

roku

•

pamięć epizodyczna – nawet kilka lat

Pamięć operacyjna
2-latki – dwa elementy
3-latki- trzy elementy
7-latki- pięć elementów

Skrypty- dzieci w wieku przedszkolnym potrafią już po

pierwszym uczestniczeniu w zdarzeniu podać uogólniona
wersję wydarzeń

Między 3 a 6 r. ż. obserwuje się proces intensywnego

rozwoju funkcji zarządzających (wykonawczych)

(

executive functions

) –

zwłaszcza w zakresie

hamowania

Zespół wyższych funkcji poznawczych, które

umożliwiają planowanie, inicjowanie i kierowanie

nastawionym na cel działaniem w sposób

zorganizowany i przemyślany. Stanowią warunek

wstępny inteligentnego, świadomego i

planowanego działania. Ujawniają się w sytuacjach,

które wiążą się z uwzględnieniem takich aspektów

działania jak nowość czy alternatywność

odpowiedzi.

Komponenty: giętkość poznawcza, planowanie,

pamięć robocza, hamowanie,

Rozwój
moralny

Teoria
Piageta

St. I – (2-4 r.ż.) –
brak reguł

St. II – (5-7 r. ż.) – realizm moralny, reguły
heteronomiczne

odpowiedzialność obiektywna
immanentna sprawiedliwość

St. III – (8-11 r. ż) – relatywizm
moralny

St. IV – rozszerzanie moralności poza
poziom osobisty

L. Kohlberg (1984)

I.Stadium prekonwencjonalne

II. Stadium konwencjonalne (po 9. r.
.ż.)

Rozwój społeczny

Style wychowania w rodzinie:

- autokratyczny
- obojętny
- liberalny
- autorytarny

Rówieśnicy:

Ilość czasu spędzanego razem z dziećmi –

30 % – 1 r.ż.

60 % – 11 lat

z dorosłymi –

55 % – 1r.ż

10 % – 11 lat

Zabawy

7 – 8 m-cy – zainteresowanie innymi dziećmi
1 rok – zabawy manipulacyjne
2 lata – samotne zabawy konstrukcyjne
3 lata – zabawy równoległe tematyczne
4 lata – zabawa asocjacyjna
5 lat – zabawa kooperacyjna w role

6 lat – zabawa z regułami – gry

Dziecięce teorie umysłu

- spójne koncepcje czy teorie przyczynowo-wyjaśniające,
które pozwalają

dzieciom w wieku przedszkolnym

przewidywać i wyjaśniać zachowania

innych osób przez

odnoszenie się do nieobserwowalnych stanów

umysłu,

takich jak: pragnienia, emocje, wrażenia czy przekonania

(Flavell,

Miller, Miller, 1993).

Etapy rozwoju wiedzy dziecka na temat umysłu:

1. Umysł istnieje

- 2 r. ż.

2. Umysł ma połączenie ze światem fizycznym

- 3 r.ż.

3. Umysł jest oddzielony i różni się od świata fizycznego -

4 r.ż.

4. Umysł może przedstawiać przedmioty i zdarzenia ściśle i

prawdziwie lub nieściśle i nieprawdziwie
- 5 r.ż.

5. Umysł aktywnie przetwarza i pośredniczy między

interpretacjami

rzeczywistości

doświadczanymi

emocjami.



wzrost zasobów poznawczych:



-uwaga- w coraz większym stopniu dowolna,

selektywna, planowana



- strategie pamięciowe: powtarzanie i

organizowanie, elaboracja (10-12 lat)



- rozumienie fałszywych przekonań II rzędu



-wzrost wiedzy o świecie (np. ekonomicznej:

7-8 r. ż. – realna wartość rzeczy; 8 r. ż- cena

utożsamiana z funkcją rzeczy i jej

użytecznością, 11 r. ż. – cena łączona z

kosztami produkcji oraz profitami

sprzedawcy)



8 r. ż. – dobry czas na tzw. kieszonkowe

PÓŹNE DZIECIŃSTWO (od 7 do 11 r. ż.)

Rozwój poznawczy

Piaget - STADIUM OPRERACJI KONKRETNYCH

OPERACJE

– pojęcie używane prze P. na oznaczenie różnych

postaci działań umysłowych, poprzez które starsze dzieci
rozwiązują

problemy

i rozumują w sposób logiczny.

ODWRACALNOŚĆ

– pojęcie na używane prze P. na

oznaczenie

możliwości,

posiadanej

przez

operacje,

korygowania

potencjalnych

zakłóceń

przez

dochodzenie do prawidłowego rozwiązania problemu.

•

W tym okresie następuje wzrost stosowania strategii

pamięciowych.

OKRES DORASTANIA (11 – 18 r. ż.)

Pojawiają się pierwszo- i drugorzędne cechy płciowe.

SKOK POKWITANIOWY

– szybki wzrost ciała.

DYMORFIZM PŁCIOWY

– w rozwoju motorycznym: u

dziewcząt – bardziej płynne, precyzyjne ruchy; u chłopców
– wzrost siły.

ROZWÓJ UMYSŁOWY

Piaget
ST.  OPERACJI  FORMALNYCH:  myślenie  hipotetyczno-
dedukcyjne  (od  ogółu  do  szczegółu);    naukowo-indukcyjne
(wyprowadzanie  ogólnych  konkluzji  ze  szczegółowych
faktów);

myślenie

kombinatoryczne

(

zdolność

równoczesnego

uwzględniania

wielu

zmiennych);

abstrahowanie odzwierciedlające (wewnętrzna myśl lub
refleksja oparta na dostępnej wiedzy, ale wykraczająca poza
to, co jest możliwe do zaobserwowania)



Commons (1982) – ST.

STRUKTURALNO – ANALITYCZNE –

metasystemowe rozumowanie.

(Harris, 2001) świadomość:

Praktyczna

Pojęciowa, konceptualna

Refleksyjna



EGOCENTRYZM DORASTAJĄCYCH



INDYWIDUACJA

Chwiejność uczuciowa

Przewaga emocji negatywnych nad

pozytywnymi (szczególnie u

dziewcząt – 11-13 r. ż.)

Depresja młodzieńcza:

(Modrzejewska, Bomba, 2004)

1984 i 2001- 27,4%, 27,9% populacji

(Jaklewicz, 2005)

1997- 49%; 2003- 31%

Relacje z rodzicami

Przybył (2006) – gimnazjaliści:

53% - pozytywne opinie o rodzicach

34%- ambiwalentne

13% - negatywne

Gurba (2006)

Wspólnota wyznawanych wartości i

poglądów, konflikty dotyczące

obowiązków domowych, aktywności

młodzieży, relacji interpersonalnych

Wzrost znaczenia grupy rówieśniczej

DOROSŁOŚĆ

ROZWÓJ POZNAWCZY

Gisela Labouvie  - Vief (1982, 1990)
W  okresie  dorosłości  rozpoczyna  się  odwrót  od  czysto
logicznego,  analitycznego  podejścia  na  rzecz  głębszych
form  rozumowania,  mających  więcej  wspólnego  z  mitem,
metafora i paradoksem, niż z logiczną pewnością.

4 TYPY FUNKCJONOWANIA INTELEKTUALNEGO (Baltes,
Schaie, 1974):

1.INTELIGENCJA SKRYSTALIZOWANA –

wzrasta

2.GIĘTKOŚC POZNAWCZA – bez zmian
3.GIĘTKOŚC WZROKOWO-RUCHOWA –

regres

4.WIZUALIZACJA – wzrasta

Pamięć proceduralna i semantyczna – bez

zmian

Pamięć epizodyczna- lekki spadek

SPADEK :

•

pojemności

pamięci

•

koncentracja

uwagi

•

czas reakcji

Stabilizacja wzorca emocjonalnego

(Costa i McCrae, 1997)- nieznaczne

podwyższenie poziomu lęku, irytacji i

gniewu

(Mroczek i Kolarz, 2001)- tendencja

wzrostowa w zakresie emocji pozytywnych

(status ekonomiczny i ekstrawersja)

(Magai, 2001)- nieznaczne obniżenie

pozytywnych i negatywnych emocji po 75

r. ż.

Thomae (1980):

Osobowość ludzi dorosłych zmienia się w takim

stopniu

zakresie,

w jakim pragną oni zbudować nowy wizerunek własnej
osoby i wykazują motywację do poświęcenia temu celowi
odpowiedniej dozy wysiłku.

MOTYWY ZWIERANIA MAŁŻEŃSTWA (Turner, Helms, 1999)

•

miłość

•

partnerstwo

•

konformizm

•

usankcjonowanie seksu

•

przyznanie dzieciom osobowości prawnej

•

poczucie gotowości

•

prawne korzyści

RODZICIELSTWO
PRACA ZAWODOWA

EMERYTUREA

Document Outline