Europa barbarzyńska

Życie społeczne w ramach 

wspólnot rodowych, 

sąsiedzkich i plemiennych 

Barbarzyńcy

• Germanie
• Słowianie
• Ludy bałtyjskie
• Ugrofinowie

Stereotyp barbarzyńcy

• Mówi niezrozumiałym językiem
• Niecywilizowany
• Potrzebuje „togatio”
• Dzielny, prostolinijny, gościnny
• Grecy i Rzymianie mają poczucie 

wyższości wobec barbarzyńców, 

jednak to plemiona 

barbarzyńskie zlikwidują 

zachodnie Cesarstwo Rzymskie

Migracje plemion 

barbarzyńskich

• Germanie: ok. 1200 r. p.n.e. opuszczają 

Skandynawię (prawdopodobnie pod 

wpływem zmian klimatycznych)

• Przedostają się na Nizinę Niemiecką
• Różne grupy Germanów wędrują stamtąd 

w różnych kierunkach: nad Łabę i nad 

Odrę, nad Dunaj, nad Ren

• Plemiona germańskie znad Renu w I wieku 

p.n.e. podejmą pierwsze próby forsowani 

granicy rzymskiej

Migracje plemion 

barbarzyńskich

• Połowa IV w.: gwałtowana susza w 

Azji

• Pasterskie plemię Hunów zacznie 

przemieszczać się na Zachód, 
powodując falę wędrówek ludów w 
Europie

• W ich toku Germanie zaczęli 

wdzierać się w granice Cesarstwa

Germanie

• Częściowo osiedlają się w obrębie 

Cesarstwa za zgodą władz rzymskich

• Wstępują do armii, czasem nawet tworząc 

zwarte oddziały z własnymi wodzami

• Uprawiają ziemię na wyludnionym 

pograniczu

• Zwarte osadnictwo całych związków 

plemiennych, pozwalało na najszybsze 

zagospodarowanie ziemi i zorganizowanie 

obrony granic, ale budziło niezadowolenie 

miejscowej ludności

Sytuacja społeczna u schyłku 

Cesarstwa

• Ludność niechętna własnemu 

państwu, które:

 próbuje uniemożliwić awans 

społeczny, przywiązując ludzi do 
odziedziczonego po rodzicach zajęcia

 Ściąga coraz wyższe podatki, nie 

zapewniając w zamian nawet 
bezpieczeństwa

Sytuacja społeczna u schyłku 

Cesarstwa

• Rzymscy arystokraci przenoszą się do 

latyfundiów

• Latyfundia stają coraz bardziej 

samowystarczalne gospodarczo

• Właściciele organizują prywatne armie
• Niezależni rolnicy oddają się w opiekę 

latyfundystom, aby uzyskać ochronę 

przed uciskiem podatkowym i 

barbarzyńcami (kolonat)

Sytuacja społeczna u schyłku 

Cesarstwa

• Cesarstwo nie jest potrzebne ludności

• Ma charakter opresywny

• Korzyści można odnieść albo z osobistej 

zależności, albo z ucieczki do barbarzyńców

• Wewnętrzna sytuacja polityczna jest 

niestabilna: wojny domowe, bunty 

barbarzyńskich sojuszników

• Rzym nie ma już przewagi militarnej nad 

barbarzyńcami.

W konsekwencji: możliwa stanie się 

likwidacja Cesarstwa przez 

barbarzyńców

Państwa sukcesyjne

• Na gruzach Cesarstwa powstanie 

kilka trwalszych organizmów 
państwowych. Stworzą je m.in.:

Wizygoci w Hiszpanii
Longobardowie w Italii
Frankowie w Galii i Germanii

Stosunki społeczne wśród 

barbarzyńców

• Ukształtowały się w okresie przed powstaniem 

państw

• Wiele ich elementów pozostało bez zmian na 

początku istnienia państw

• Znane są albo z dzieł rzymskich pisarzy, albo z 

dokumentów powstałych już po powstaniu państw. W 

związku z tym najwięcej wiadomo o społecznościach 

germańskich, ale plemiona słowiańskie, bałtyjskie 

czy ugrofińskie były zorganizowane podobnie 

• Instytucje życia społecznego wykształcone wśród 

barbarzyńców wpłynęły na życie społeczne w krajach 

germańskich, skandynawskich, słowiańskich w 

średniowieczu

Więzi rodowe

• Podstawowa cecha społeczeństw barbarzyńskich: 

kolektywizm

• Człowiek żyje w ramach rodu

• Wszystkie społeczności barbarzyńskie znają pojęcie 

mundu

• Mund: władza opiekuńcza

• Podlegają jej dzieci i kobiety

• Kobieta przez całe życie pod mundem męskiego 

krewnego: ojca, męża, brata 

• Nawet po przyjęciu chrześcijaństwa długo 

utrzymywał się zwyczaj, że do zawarcia małżeństwa 

nie wystarczy ceremonia kościelna, mąż musi 

jeszcze wykupić władzę opiekuńczą nad żoną od jej 

ojca 

Więzi rodowe

• Władza opiekuńcza silna, ale w 

drastycznych przypadkach można ją 
było stracić

• Nie było możliwe, aby kobieta nie 

pozostawała pod czyjąś władzą 
opiekuńczą. Jeśli nie miała męskich 
krewnych lub ci tę władzę utracili – 
mund przejmował naczelnik 
plemienny  

Więzi rodowe

• Fakt, że człowiek nie był samodzielną jednostką, a 

cząstką rodu, oznaczał również, że nie istniała 

indywidualna wina i indywidualna kara

• Ród ma obowiązek pomścić krzywdę krewnego
• Zemsty wymagała śmierć, zranienie, kradzież, 

zniewaga

• Zemsta powinna być krwawa
• Można się było mścić nie tylko na sprawcy, ale i na 

jego krewnych

• Kobieta po wyjściu za mąż nie zrywała związków z 

rodem, z którego pochodziła. Jeśli była krzywdzona 

przez męża, na jej krewnych ciążył obowiązek zemsty, 

co dawało jej stosunkowo silną pozycję w małżenstwie 

Więzi rodowe

• Zasada krwawej zemsty może służyć 

utrzymaniu ładu publicznego tam, 

gdzie nie ma służb odpowiedzialnych 

za jego utrzymanie

• Może jednak również prowadzić do 

prywatnych wojen, dlatego:

- Ujmuje się ja w karby rytuału
- Tworzy się możliwość uchronienia się 

od zemsty poprzez zadośćuczynienie

Więzi rodowe

• Zadośćuczynienie (wergeld, główszczyzna) 

ma formę materialną

• Należy się krewnym poszkodowanego
• Odpowiedzialny za zebranie środków na 

zadośćuczynienie jest cały ród sprawcy

• Zasada zbiorowej odpowiedzialności jest 

sprzeczna z normami prawa rzymskiego 
oraz z zasadami chrześcijaństwa, dlatego 
najszybciej zanika na terenach najsilniej 
zromanizowanych

Więzi rodowe

• Barbarzyńca dysponując swoją 

własnością musi brać pod uwagę 
opinie swoich krewnych

• Najważniejszy składnik majątku – 

ziemia

• Przy sprzedaży ziemi dziedziczonej 

po przodkach (alod, dziedzinia), 
potrzebna zgoda krewnych

Wspólnota sąsiedzka

• Wspólnoty sąsiedzkie miały charakter 

wiejski

• Tworzący je ludzie indywidualnie uprawiali 

ziemię, ale wspólnie korzystali z pastwisk, 
łąk, lasów i wód

• Na osiedlenie nowej osoby na terytorium 

wspólnoty, konieczna zgoda wszystkich jej 
uczestników

• Wspólnota kontroluje wykonywanie prawa 

bifangu (zagospodarowania nieużytków)

Wspólnota sąsiedzka

• Wspólnota rozstrzyga spory 

własnościowe

• Wspólnota sprawuje sądy
• Wspólnota ma obowiązek śladu (pościgu 

za przestępcą)

• Jeśli sprawca nie został ustalony, wszyscy 

uczestnicy wspólnoty sąsiedzkiej 
solidarnie odpowiadają za przestępstwo 
popełnione na jej terytorium

Wspólnota sąsiedzka

• Gdy powstaną państwa, część jej 

uprawnień przejmie władca. Na wiecach 
sądowniczych pojawią się wysłannicy 
królewscy,w ich obecności lub nawet na 
dworze królewskim będą rozstrzygane 
bardziej skomplikowane sprawy.

• Wspólnota sąsiedzka będzie (także po 

powstaniu państw) jednostką 
opodatkowania i najniższą jednostką 
podziału administracyjnego państwa 

Wspólnota sąsiedzka

• Władca zdobędzie sobie stopniowo 

uprawnienia wielkiego sąsiada

• Wspólnota sąsiedzka w razie 

potrzeby stawała się oddziałem 
wojskowym

Plemię barbarzyńskie jako 

wspólnota wojowników

• Młody człowiek zaczyna być pełnoprawnym 

uczestnikiem życia społecznego, kiedy w 
symbolicznym akcie otrzyma broń i złoży 
przysięgę wierności władcy

• Autorytet przywódcy plemiennego będzie 

zdobywany dzięki osobistej odwadze, jaką 
musi on wykazać w walce

• Przywódca plemienny dysponuje drużyną 

zbrojną, silnie z nim związaną 

Plemię barbarzyńskie jako 

wspólnota tradycji

• Przekaz tradycji i obyczaju długo następuje 

w formie ustnej

• Duża rola „ludzi pamięci”, recytujących na 

publicznych zgromadzeniach opowieści po 

przeszłości, o początkach plemienia, o jego 

obyczajach

• Mity będą często wskazywały na związek 

plemienia z bóstwem

• Elementem tradycji plemiennej będzie 

wiara we wspólne pochodzenie, w to, że 

członków plemienia łączą wizy krwi  

Plemię jako wspólnota 

sakralna

• Wspólnotę plemienną łączy system 

wierzeń religijnych

• Wiece, na których podejmowane są 

decyzje i sprawowane sądy - w 

miejscach świętych, poświęconych 

bogom

• Obradom wiecu towarzyszą obrzędy 

religijne: wypowiadanie magicznych 

formuł, zasięganie opinii wyroczni, 

dzięki temu wiece są jednomyślne 

Plemię jako wspólnota 

sakralna

• Także plemienna wojaczka ma wymiar 

religijny

• Barbarzyńcy zbierają się przed wyruszeniem 

na wojnę w świętych miejscach, często tych 
samych, w których odbywają wiece

• Zabierają ze sobą wizerunki bogów
• Po powrocie pozostawiają bogom część łupów
• Ci którzy podnoszą rękę na świętość – karani 

szczególnie surowo

Prawo barbarzyńskie

• Ma sankcję religijną
• Ma charakter zwyczajowy. Nie istnieje 

rozgraniczenie między zwyczajem a prawem. 
Głosiciele prawa mówią zgromadzonym na 
wiecu, jak zwyczaj reguluje jakąś kwestię i to 
zazwyczaj staje się wyrokiem

• Prawo jest elementem tożsamości wspólnoty 

ludzkiej, nie istnieje więc coś takiego, jak 
prawo w ogóle, jest prawo konkretnego ludu

Prawo barbarzyńskie

• Gdy barbarzyńcy utworzyli państwa na terenie 

Cesarstwa, zastali tam ludność 
zromanizowaną. Ważna stała się w związku z 
tym zasada etnicznej odrębności prawa. Inne 
było prawo dla Germanów, inne dla 
„Rzymian”, choć człowiek mógł przejść z 
jednej grupy do drugiej

• Na progu państwowości władcy barbarzyńscy 

stopniowo przejmowali rolę prawodawców. O 
kształcie prawa zaczynała decydować wola 
panującego a nie obyczaj  

Prawo barbarzyńskie

• Z czasem stapiało się z prawem 

rzymskim

• Stawało się prawem pisanym po 

utworzeniu państw, z kolei prawo 
rzymskie uzupełniane zwyczajami, bo 
regulacje coraz bardziej odbiegały od 
rzeczywistości

Dziedzictwo barbarzyńskie

• Przysięga wierności składana władcy barbarzyńskiemu przez 

wojowników ułatwi wprowadzenie hołdu lennego

• Istnienie wspólnoty sąsiedzkiej i alodialne władanie ziemią 

będą z kolei utrudniały kształtowanie się feudalizmu na 

terenach barbarzyńskich

• Kaduk jako uprawnienie władcy

• Zasada, że przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu można 

wynagrodzić

• Zasada, że różne kategorie ludności mogą posiadać różne 

prawa 

• Elementy magii i wierzeń ludowych (nów lub pełnia księżyca 

jako czas pomyślny)

• Święto powrotu światła i święto Ostary, germańskiej bogini 

wiosny i piękna około równonocy wiosennej

• Nazwy barbarzyńskich bóstw w nazwach dni tygodnia w 

językach germańskich