Zjednoczone Królestwo

Wielkiej Brytanii I Irlandii

Północnej

Przygotowała:

Elżbieta Woźnica

Wielka Brytania, która nosi oficjalną

nazwę Zjednoczone Królestwo

Wielkiej Brytanii I Irlandii Północnej,

zajmuje większą część archipelagu

Wysp Brytyjskich położonych u

północno-zachodnich wybrzeży

Europy

W skład Wielkiej
Brytanii wchodzą
cztery krainy: Anglia,
Szkocja, Walia i
sześć hrabstw
tworzących Irlandię
Północną oraz
wyspy Man (Morze
Irlandzkie) i Wyspy
Normandzkie
(położone w kanale La
Manche, u północno-
zachodnich wybrzeży
Francji).

POWIERZCHNIA

244 820 km²

Na łagodny klimat Wielkiej Brytanii
mają wpływ przede wszystkim wilgotne
masy powietrza napływające znad
Oceanu Atlantyckiego, które powodują
częste opady deszczu. Piękne doliny
Walii, dzika przyroda gór szkockich,
srebrzyste jeziora Północnej Anglii,
romantyczne wybrzeże Kornwalii – od
wielu wieków niezmiennie zachwycają
turystów z całego świata. Do tego
dochodzą interesujące zabytki i
prastara kultura, którą warto choć
trochę poznać…

HYMN

FLAGA

W Szkocji, Walii i Irlandii Północnej,

oprócz języka angielskiego, są

używane języki celtyckie.

Liczba osób posługujących się językiem

szkockim, walijskim i irlandzkim

systematycznie maleje.

Na Wyspach Normandzkich językami

urzędowymi są angielski i francuski.

LUDNOŚĆ

61 383 200 = 250,7

osób/km²

Według spisu z 2001r. 55%

ankietowanych podało jako swoją

przynależność narodowościową

angielską, szkocką, walijską lub

irlandzką,

31% opisało siebie jako Brytyjczyków,

13% jako Brytyjczyków i Anglików,

Szkotów, Walijczyków bądź

Irlandczyków;

Wielka Brytania jest krajem
wielonarodowościowym, zamieszkanym przez
4 główne grupy narodowościowe,
zachowujące wiele odrębności etnicznych
i kulturowych

Ponad 8% mieszkańców Wielkiej Brytanii

urodziło się poza jej granicami. Napływ

imigrantów, zwłaszcza w latach 50. i 60., z Azji

(Indusi, Pakistańczycy, Arabowie, Cypryjczycy),

Afryki (gł. Wschodniej) i Ameryki Środkowej

był związany z rozpadem imperium brytyjskiego.

Od początku lat 90. zwiększa się liczba

imigrantów z Hongkongu i RPA, od 2004 m.in.

z Polski.

RELIGIA

Większość Brytyjczyków to chrześcijanie ok.

72%

Funkcjonują tam 2 kościoły państwowe:

Kościół Anglii (anglikański) i Kościół Szkocji

(prezbiteriański) poza tym działa Szkocki

Kościół Episkopalny.

Małe grupy stanowią wyznawcy innych religii

pretestestanckich, wśród których najwięcej jest

metodystów (400 tys.) i baptystów (150 tys.)

12% mieszkańców Wielkiej Brytanii stanowią

wierni Kościoła rzymsko-katolickiego

USTRÓJ

POLITYCZNY

Wielka Brytania jest dziedziczną monarchią
konstytucyjną o parlamentarno-gabinetowym
systemie rządów. Obecnym monarchą
brytyjskim jest królowa Elżbieta II, która została
koronowana w 1953. Dzisiaj jej funkcje są
głównie ceremonialne, a rzeczywiste rządy
spoczywają w rękach premiera – Gordona
Browna. Z rządem odpowiedzialnym przed
parlamentem.

Zgod

nie z

zasad

ami s

ukces

ji tron

u — k

ról lu

b kró

lowa.

Symb

olizuj

e jed

ność

państ

wa, je

st też

głow

ą Wsp

ólnot

Narod

ów (a

także

głow

ą nie

który

ch na

leżąc

ych d

o nie

suwe

renny

ch pa

ństw)

oraz

zwie

rzchn

ikiem

(„naj

wyżs

zym

rządc

ą”) a

nglika

ńskie

go Ko

ścioła

Angl

ii, któ

ry ma

statu

Kości

oła p

aństw

. w A

nglii (

w Szk

ocji s

tatus

taki

prezb

iteria

ński K

ośció

ł Szko

cji).

Władza ustawodawcza na

leży do monarchy i 2-izbo

wego

Parlamentu, złożonego z Iz

by Lordów (i. wyższa) i Iz

Gmin (i. niższa).

I. Lordów liczy ok. 700 p

arów, w tym 26 duchown

ych,

90 świeckich dziedzicznyc

h i parów mianowanych

dożywotnio.

I. Gmin ma 659 posłów (5

29 z Anglii, 59 Szkocji, 40

Walii, 18 Irl. Pół.)

Wyłanianych w wyborach

powszechnych, bezpośre

dnich i

równych, w głosowaniu ta

jnym, w okręgach 1-

mandatowych, na okres 5

lat.

Nie ma konstytucji w znaczeniu jednolitej
ustawy zasadniczej. Kwestie te regulują ustawy
i prawa precedensowe, a także tzw. konwenanse
konstytucyjne (niepisane zwyczaje).

Do aktów prawa mówiących o ustroju państwa

zaliczamy:

Wielka Karta Swobód z 1215, Petycja o prawo z

1628, Habeas Corpus Act z 1679, Bill of Rights z

1689, Act of Settlement z 1701; spośród nowszych

ustaw o charakterze konstytucyjnym: ustawy o

Parlamencie z 1911 i 1949, ustawy o prawach

wyborczych (ostatnia z 1969).

HISTORIA

POCZĄTKI

OSADNICTWA NA

WYSPACH

BRYTYJSKICH

DATOWANE SĄ NA 10

000 P.N.E. PO

WYSOCE ROZWINIĘTEJ

KULTURZE

NEOLITYCZNEJ

POZOSTAŁY LICZNE

BUDOWLE

MEGALITYCZNE

(STONHENGE).

W PIERWSZEJ
POŁOWIE I
TYSIĄCLECIA
P.N.E. DO
BRYTANII
DOTARLI PIERWSI
CELTOWIE —
PROCES TEN
ZAKOŃCZYŁ SIĘ
W I W. P.N.E.
KIEDY TO TAKŻE
NA WYSPĘ
DOTARŁY
LEGIONY
JULIUSZA
CEZARA...

PANOWA

NIE RZYM

SKIE TRW

AŁO DO

OK. 410

W V–VI

W. NAST

ĄPIŁ PO

DBÓJ OB

ECNYCH

ZIEM

ANGIELS

KICH PR

ZEZ GER

MAŃSKIC

H ANGLÓ

SASÓW

I JUTÓW

. NOWI P

ANOWIE

UTWOR

ZYLI

SIEDEM

KRÓLES

TW (TZW

. HEPTAR

CHIA), KT

ÓRE

ULEGŁY C

HRYSTIA

NIZACJI P

OCZYNA

JĄC OD

597…

OD KOŃCA VIII W. BRYTANIA
STAŁA SIĘ CELEM NAJAZDY
WIKINGÓW, KTÓRYCH
EKSPANSJĘ POWSTRZYMALI
DOPIERO W X W.
JEDNOCZĄCY ANGLIĘ
KRÓLOWIE WESSEXU.

W 1. POŁ. XI WIEKU WIĘKSZA CZĘŚĆ ANGLII
ZNALAZŁA SIĘ W OBRĘBIE MONARCHII KANUTA
WIELKIEGO, KRÓLA DANII I NORWEGII

W 1066 NASTĄPIŁ PODBÓJ ANGLII PRZEZ
NORMANÓW POD WODZĄ KSIĘCIA WILHELM
I ZDOBYWCY, KTÓRY ZAPOCZĄTKOWAŁ
TRWAJĄCĄ DO DZIŚ CIĄGŁOŚĆ DYNASTYCZNĄ I
INSTYTUCJONALNĄ MONARCHII ANGIELSKIEJ.
WSTĄPIENIE NA TRON HENRYKA II
PLANTAGENETA NA TRZY WIEKI POŁĄCZYŁO
HISTORIĘ PAŃSTW PO OBU BRZEGACH KANAŁU
LA MANCHE (1154)

WILHEL
M I
ZDOBYW
CA

KIEDY STO LAT PÓŹNIEJ WYGASŁA GŁÓWNA GAŁĄŹ

KAPETYNGÓW, KRÓL ANGLII EDWARD III ZGŁOSIŁ SWOJE

PRETENSJE DO TRONU FRANCJI. ZAPOCZĄTKOWAŁO TO

DŁUGOTRWAŁĄ SERIĘ KONFLIKTÓW ZWANYCH WOJNĄ

STULETNIĄ (1337–1453), ZAKOŃCZONYCH KLĘSKĄ ANGLII

I UTRATĄ WSZYSTKICH DÓBR WE FRANCJI (CALAIS W 1558).

KLĘSKI MILITARNE I UPADEK AUTORYTETU MONARCHII W XIII W.
UŁATWIŁY PRZEMIANY USTROJOWE — WYDANIE WIELKIEJ KARTY
SWOBÓD (1215) I POWSTANIE PARLAMENTU (1265), KTÓRE DAŁY
POCZĄTEK BRYTYJSKIEMU SYSTEMOWI PRZEDSTAWICIELSKIEMU…

PO KRWAWEJ, WYNISZCZAJĄCEJ WOJNIE
DOMOWEJ POMIĘDZY GAŁĘZIAMI
PLANTAGENETÓW — YORKAMI I
LANCASTERAMI (WOJNA DWÓCH RÓŻ),
W 1485 NA TRON WSTĄPIŁA DYNASTIA
TUDORÓW. DRUGI Z JEJ
PRZEDSTAWICIELI, HENRYK VIII OGŁOSIŁ
SIĘ GŁOWĄ KOŚCIOŁA, ZWANEGO ODTĄD
ANGLIKAŃSKIM I ZERWAŁ Z RZYMEM
(1532–34)

NA PANOWANIE OSTATNIEJ Z
TUDORÓW, ELŻBIETY I,
PRZYPADŁ ZŁOTY OKRES W
KULTURZE ANGIELSKIEJ.
ELŻBIETAŃSKA ANGLIA STAŁA
SIĘ POTĘGĄ POLITYCZNĄ,
SKUTECZNIE BRONIĄCĄ SIĘ
PRZED EKSPANSJĄ
HISZPAŃSKICH
HABSBURGÓW, W EUROPIE,
JAK
I NA MORZU (ZWYCIĘSTWO
NAD WIELKĄ ARMADĄ).
MONARCHINI ZAINICJOWAŁA
POLITYKĘ KOLONIALNĄ
ANGLII (AMERYKA
PÓŁNOCNA).

W 1603 TRON OBJĘŁA DYNASTIA STUARTÓW,

CO ZAPOCZĄTKOWAŁO UNIĘ PERSONALNĄ ANGLII

ZE SZKOCJĄ.

WYGRANA PRZEZ SIŁY PARLAMENTU WOJNA DOMOWA (1642–48), ZAKOŃCZYŁA SIĘ ŚCIĘCIEM KRÓLA KAROLA I ORAZ

PROKLAMOWANIEM REPUBLIKI (1649–60),

W WYNIKU TZW. WSPANIAŁEJ REWOLUCJI 1688–89

I OBALENIU JAKUBA II ANGLIA STAŁA SIĘ MONARCHIA PARLAMENTARNĄ.

ZA PANOWANIA OSTATNIEJ ZE STUARTÓW,

KRÓLOWEJ ANNY W 1707 NASTĄPIŁO

ZJEDNOCZENIE ANGLII I SZKOCJI W

KRÓLESTWO WIELKIEJ BRYTANII…

…W 1714 TRON PRZEJĘŁA NIEMIECKA DYNASTIA

HANOWERSKA. W POŁOWIE XVIII W.

UKSZTAŁTOWAŁ SIĘ SYSTEM RZĄDÓW

GABINETOWYCH (STRONNICTWA WIGÓW

I TORYSÓW).

TRWAJĄCA NIEPRZERWANIE OD KOŃCA

XVI W. EKSPANSJA KOLONIALNA NA

WSZYSTKICH KONTYNENTACH

ZNALAZŁA SWOJĄ KULMINACJĘ W XIX

W., KIEDY TO WOKÓŁ ZJEDNOCZONEGO

KRÓLESTWA POWSTAŁO NAJWIĘKSZE

IMPERIUM ŚWIATOWE, OBEJMUJĄCE

CZWARTĄ CZĘŚĆ ZAMIESZKAŁYCH

LĄDÓW. SYMBOLEM TEJ EPOKI STAŁA SIĘ

PANUJĄCA 1837–1901 KRÓLOWA

WIKTORIA.

POWAŻNYM ZAGROŻENIEM DLA JEDNOŚCI

ZJEDNOCZONEGO KRÓLESTWA WIELKIEJ

BRYTANII

I IRLANDII PÓŁNOCNEJ (POWSTAŁEGO

FORMALNIE 1800) BYŁY EMANCYPACYJNE

DĄŻENIA KATOLICKICH IRLANDCZYKÓW,

ŻĄDAJĄCYCH AUTONOMII (HOME RULE).

KWESTIA IRLANDZKA PRZERODZIŁA SIĘ W

KONFLIKT ZBROJNY (POWSTANIE

WIELKANOCNE W DUBLINIE 1916)

I DOPROWADZIŁA DO ODERWANIA SIĘ

WIĘKSZOŚCI IRLANDII.

POCZĄWSZY OD EDWARDA VII (1901–10), NA TRONIE BRYTYJSKIM ZASIADA

DYNASTIA KOBURGÓW, KTÓRA W 1917, ZMIENIŁA NAZWISKO NA WINDSOR.

OD 2. POŁ. XIX W. POSTĘPOWAŁ PROCES USAMODZIELNIANIA SIĘ KOLONII,

KTÓRE UZYSKIWAŁY OGRANICZONĄ SUWERENNOŚĆ PAŃSTWOWĄ JAKO TZW.

DOMINIA, Z MONARCHĄ BRYTYJSKIM JAKO WŁADCĄ.

WIELKA BRYTANIA WZIĘŁA UDZIAŁ W I WOJNIE ŚWIATOWEJ JAKO CZŁONEK

ZWYCIĘSKIEJ ENTENTY.

NA MOCY TRAKTATU WERSALSKIEGO ROZSZERZYŁA SWOJE POSIADŁOŚCI

KOLONIALNE O PONIEMIECKIE I POTURECKIE MANDATY W AFRYCE, NA BLISKIM

WSCHODZIE I W OCEANII.

PO OKRESIE POLITYKI USTĘPSTW
(APPEASEMENTU) WOBEC III RZESZY RZĄD
BRYTYJSKI ZDECYDOWAŁ SIĘ 3 IX 1939
WYPOWIEDZIEĆ WOJNĘ NIEMCOM, NIE
PRZYSTĘPUJĄC DO DZIAŁAŃ ZBROJNYCH. PO
KLĘSCE FRANCJI WIOSNĄ 1940 WIELKA
BRYTANIA POZOSTAŁA NAJWAŻNIEJSZYM, DO
CZASU PRZYSTĄPIENIA 1941 USA I ZSRR,
CZŁONKIEM KOALICJI ANTYHITLEROWSKIEJ
DŹWIGAJĄC CAŁY CIĘŻAR WOJNY (BITWA O
ANGLIĘ, WALKI W AFRYCE I NA DALEKIM
WSCHODZIE).

W 1949 ZJEDNOCZONE KRÓLESTWO ZOSTAŁO

CZŁONKIEM NATO, 1960–72 — EFTA, OD 1973

EWG (OD 1993 UE). PRZYZNANIE

NIEPODLEGŁOŚCI INDIOM I PAKISTANOWI

1947 ZAPOCZĄTKOWAŁO ROZPAD IMPERIUM

KOLONIALNEGO (GŁÓWNIE 1956–66). 1969

WYBUCHŁ DŁUGOTRWAŁY I KRWAWY KONFLIKT

W IRLANDII PÓŁNOCNEJ MIĘDZY

PROTESTANCKĄ WIĘKSZOŚCIĄ I KATOLIKAMI,

ZAŻEGNANY DOPIERO 1998 PO PODPISANIU

POROZUMIENIA WIELKANOCNEGO.

W LATACH 70. SILNY

KRYZYS GOSPODARCZY I

SPOŁECZNY WYNIÓSŁ DO

WŁADZY NAJPIERW

PARTIĘ PRACY, A

NASTĘPNIE

KONSERWATYSTÓW

(1979–97 RZĄDY M.

THATCHER I J.

MAJORA), KTÓRZY

RADYKALNE LIBERALNE

REFORMY GOSPODARCZE

PRZYNIOSŁY POPRAWĘ

SYTUACJI EKONOMICZNEJ.

W 1997 DO WŁADZY POWRÓCIŁA PARTIA PRACY (PREMIER A. BLAIR). W 1999 WESZŁY
W ŻYCIE POSTANOWIENIA PRAWNE O DEWOLUCJI CZYLI NADANIU SAMORZĄDU SZKOCJI
I WALII, W KTÓRYCH POWSTAŁY KRAJOWE PARLAMENTY I RZĄDY.

INTEGRACJA

WIELKIEJ

BRYTANII

W 1946 W ZURYCHU WINSTON CHURCHILL PRZEDSTAWIŁ KONCEPCJĘ,

KTÓRA ZAKŁADAŁA INSTYTUCJONALIZACJĘ PROCESU INTEGRACJI

EUROPEJSKIEJ. WEDŁUG POMYSŁU CHURCHILLA PIERWSZYM KROKIEM DO

UTWORZENIA STANÓW ZJEDNOCZONYCH EUROPY MIAŁO BYĆ

POWOŁANIE SWEGO RODZAJU RADY EUROPY.

W 1948 CHURCHILL
PRZEWODZIŁ OBRADOM
KONGRESU W HADZE, NA
KTÓRYM DELEGACI
POPARLI KONCEPCJE
SFORMALIZOWANIA
WSPÓŁPRACY, JEDNAK W
WIĘKSZOŚCI
SPRZECIWIALI SIĘ
NATYCHMIASTOWEMU
WDROŻENIU ROZWIĄZAŃ
FEDERALISTYCZNYCH

4 MARCA 1947 ZAWARTY ZOSTAŁ
FRANCUSKO-BRYTYJSKI TRAKTAT Z
DUNKIERKI, A W ROKU NASTĘPNYM WIELKA
BRYTANIA, FRANCJA, BELGIA, HOLANDIA I
LUKSEMBURG PODPISAŁY TRAKTAT
BRUKSELSKI, KTÓRY OTWORZYŁ DROGĘ DO
UTWORZENIA UNII ZACHODNIEJ. NA CZELE
SZTABU GENERALNEGO NOWEGO SOJUSZU
STANĄŁ MARSZ. BERNARD LAW
MONTGOMERY.

5 M

AJA 1

949 W

LON

DYNIE

POD

PISAN

O STA

TUT

RAD

Y EU

ROP

Y. NO

WA O

RGAN

IZAC

JA NIE

OTRZ

YMAŁ

A JED

NAK K

OMPE

TENC

JI, KT

ÓRE

UCZY

NIŁYB

Y Z N

IEJ ZD

OLNĄ

DO P

RZEW

ODN

ICTW

A W

PROC

ESIE Z

ASAD

NICZ

EGO

ZBLIŻ

ENIA

PAŃ

STW

EURO

PEJSK

ICH

POLITYKA PROWADZONA PRZEZ WIELKĄ BRYTANIĘ ZAKŁADAŁA JEDNAK NIEANGAŻOWANIE SIĘ
W PONADNARODOWE STRUKTURY, SZCZEGÓLNIE TAKIE, KTÓRE MOGŁYBY ZAGROZIĆ JEJ
WSPÓŁPRACY ZE STANAMI ZJEDNOCZONYMI ORAZ WSPÓLNOTĄ NARODÓW. Z TYCH PRZYCZYN
WIELKA BRYTANIA ODNIOSŁA SIĘ SCEPTYCZNIE DO KONCEPCJI ZAPROPONOWANYCH W
DEKLARACJI SCHUMANA W 1950 I NIE PRZYSTĄPIŁA W 1951 DO EWWIS

W ZWIĄZKU Z NIECHĘCIĄ DO ODDAWANIA CZĘŚCI UPRAWNIEŃ W. B. NIE PRZYSTĄPIŁA DO
NOWYCH STRUKTUR INTEGRACYJNYCH (EURATOM I EWG). W CZASIE PRAC PRZYGOTOWAWCZYCH
W KOMITECIE SPAAKA OKAZAŁO SIĘ BOWIEM, ŻE BRYTYJSKIE PROPOZYCJE UTWORZENIA LUŹNEJ
STRUKTURY ORAZ USTANOWIENIA STREFY WOLNEGO HANDLU, W OPINII RZĄDÓW POZOSTAŁYCH
PAŃSTW BYŁY ZBYT ZACHOWAWCZE…

3 MAJA 1960 Z INICJATYWY WIELKIEJ BRYTANII DOSZŁO DO POWOŁANIA

EUROPEJSKIEGO STOWARZYSZENIE WOLNEGO HANDLU. W SKŁAD

UGRUPOWANIA WESZŁY WÓWCZAS: WIELKA BRYTANIA, AUSTRIA, DANIA, SZWECJA,

SZWAJCARIA, NORWEGIA I PORTUGALIA. Z ZAŁOŻENIA EFTA MIAŁA MIEĆ CHARAKTER

GŁÓWNIE KOORDYNACYJNY.

ROZWÓJ GOSPODARCZY W PAŃSTWACH EWG W
1957-1960 OKAZAŁ SIĘ SZYBSZY NIŻ W W.B..
SKŁONIŁO TO PREMIERA HAROLDA
MACMILLANA DO ZŁOŻENIA W 1961 WNIOSKU
O PRZYJĘCIE DO WSPÓLNOT. JEDNAK NAPOTKAŁO
TO NA OPÓR PREZYDENTA DE GAULLE'A.

OBAWY FRANCUSKIE WIĄZAŁY SIĘ Z INNĄ
STRUKTURĄ ROLNICTWA , SILNYMI WPŁYWAMI
PROAMERYKAŃSKIMI W BRYTYJSKIEJ ORAZ
POTENCJALNĄ KONKURENCJĄ O PRZYWÓDZTWO
WE WSPÓLNOTACH. W 1963 DE GAULLE
ZAWETOWAŁ PRZYJĘCIE NOWYCH CZŁONKÓW

W 1964 BRYTYJSKIM
PREMIEREM ZOSTAŁ
HAROLD WILSON Z
PARTII PRACY.
OPOWIEDZIAŁ SIĘ ON
JEDNOZNACZNIE ZA
POLITYKĄ ZBLIŻENIA ZE
WSPÓLNOTAMI I 11 MAJA
1967 ZŁOŻONY ZOSTAŁ
KOLEJNY WNIOSEK O
UZYSKANIE
CZŁONKOSTWA, ZNÓW
ZAWETOWANY PRZEZ
FRANCJĘ 27
PAŹDZIERNIKA 1967