SPOSTRZEGANIE I UWAGA

Wrażenie  to  pierwotny  i  najbardziej  podstawowy  proces 
poznawczy  człowieka.  Powstaje  na  skutek  bezpośredniego 
działania  bodźca  ze  świata  zewnętrznego  lub  z 
wnętrza organizmu na  zakończenia  nerwowe  (receptory), 
wywołując  reakcję.  Jeden bodziec  może  jednocześnie 
działać  na  kilka  rodzajów  narządów  zmysłowych,  dzięki 
czemu  można  jednocześnie  odczuwać  kilka  rodzajów 
wrażeń.

Narządy zmysłów:

Wzrok

Słuch

Smak
Węch

Dotyk

Ich zadaniem jest nie tylko odbieranie bodźców, ale także zadbanie o 
to, aby nie przepuszczać wszystkiego, z czym w danym momencie ma 
styczność  ludzki  organizm.  Narządy  zmysłów  troszczą  się  również  o 
to,  by  odebrane  bodźce  zostały  przekształcone  w  sposób 
umożliwiający dalsze ich przekazanie przez układ nerwowy do mózgu. 

Każde  spostrzeżenie:  zapach  kwiatu,  smak  cytryny  czy  dotyk 
odczuwany na skórze jest zapoczątkowany pobudzeniem receptorów, 
w których dochodzi do przekształcenia energii działającego bodźca na 
impulsy  nerwowe.  Impulsy  te  z  kolei  jest  przekazywane  przez  nerwy 
do  odpowiednich  ośrodków,  które  znajdują  się  w  korze  mózgowej. 
Proces ten jest zwany transdukcją lub kodowaniem informacji.  

Pojęcia związane z wrażeniami:

Adaptacja  narządów  zmysłów 

–  zjawisko  to  zachodzi  gdy 

natężenie bodźca utrzymuje się na stałym poziomie, przez co 
po pewnym czasie przestaje on przyciągać uwagę. Przykład: 
osoba  kąpiąca  się  w  wodzie,  która  początkowo  wydaje  się 
chłodna, po pewnym czasie odbiera ją jako cieplejszą. 

Próg różnicy 

jest to najmniejsza wyczuwalna różnica między 

dwoma  bodźcami  zauważona  przez ten  sam narząd  zmysłu. 
Próg ten można ustalić dla wszystkich zmysłów, jednak jego 
poziom u jednej osoby może być wyższy, a u innej niższy. 

 

Próg  absolutny 

określa  siłę  bodźca,  jaka  jest  wystarczająca 

do  zarejestrowania  go  przez  człowieka  w  50%  przypadków 
(stanowi  wartość  graniczą  między  tym  co  zauważalne  i 
niezauważalne).

Psycholog Eugene Galanter zilustrował wysoką wrażliwość 

najważniejszych zmysłów człowieka w następujących przykładach: 

 W ciemną pogodną noc dostrzeżemy zapaloną świeczkę nawet z 

odległości 50 kilometrów;

 W otoczeniu pozbawionym hałasu usłyszymy tykanie zegara z 

odległości 6 metrów;

 Jeśli rozpuścimy łyżeczkę cukru w 7,5 litra wody, to nadal 

wyczujemy słodki smak;

 Zmysł powonienia zostanie pobudzony także wtedy, gdy rozpylimy 

jedną kropelkę perfum w trzypokojowym mieszkaniu; 

 Zmysł dotyku zareaguje nawet wówczas, gdy na policzek z 

odległości centymetra spadnie nam skrzydełko pszczoły; 

Dopóki  rysunek  ten  jest  odbierany  przez  nas  jako 
przypadkowy  zbiór  brązowo  –  białych  plamek,  mówimy  o 
wrażeniu.  Gdy  tylko  ilustracja  zostanie  przez  mózg  tak,  że 
zacznie  on  rozpoznawać  znajome  kształty,  można  mówić  o 
spostrzeganiu. 

Spostrzeganie 

jest 

rezultatem 

wielu 

procesów 

poznawczych,  w  trakcie  których  dane  (informacje)  są 
wybierane, 

porządkowanie 

i 

interpretowane. 

Dla 

obserwatora  spostrzeganie  obiektu  opiera  się  przede 
wszystkim 

na 

informacjach, 

które 

pochodzą 

z 

wyspecjalizowanych  komórek  (receptorów)  oka  i  zostały 
przekazane do mózgu przez połączenia nerwowe.  

Spostrzegania barw

Brytyjski  fizyk  Thomas  Young  wyświetlał  na  ścianie  różne 
kolory  w  taki  sposób,  że  częściowo  się  na  siebie  nakładały. 
W  trakcie  trwania  eksperymentów  z  barwami  światła 
stwierdził,  że  za  pomocą  trzech  kolorów  podstawowych 
(czerwonego,  zielonego  i  niebieskiego)  można  stworzyć 
wszystkie  kolory  widma.  Gdy  Young  wyświetlał  trzy  barwy 
jednocześnie  w  tym  samym  miejscu,  nie  dostrzegał  żadnej 
barwy, a tylko białe światło. 

Georg Wald udowodnił obecność w siatkówce ludzkiego oka 
3 różnych rodzajów czopków, które są szczególnie wrażliwe 
na  fale  o  określonej  długości:  430  nm  –  barwa  niebieska, 
530  nm  -  zielona,  560  nm  –  czerwone  (chociaż  biorąc  pod 
uwagę  długości  fal  powinny  one  brzmieć:  fioletowa, 
niebiesko – zielona i żółto – czerwona). 

Spostrzeganie form 

Za  odpowiednie  spostrzeganie  przedmiotów  różniących  się  od 
siebie 

kształtem 

odpowiadają 

komórki 

detektorowe. 

Przykładem  są  tu  komórki  w  płacie  skroniowym,  które  reagują 
przede  wszystkim  na  twarze.  Proces  ten  rozpoczyna  się  od 
rozpoznawania  prostych  form,  takich  jak  linie  proste,  rogi  i 
kąty,  które  po  przetworzeniu  spostrzegane  są  jako  formy 
złożone, na przykład trójkąty, kwadraty czy litery. 
Ucząc  się  czytać  odkrywamy  cechy  będące  częściami 
składowymi  pojedynczych  liter.  Żeby  scharakteryzować  32 
litery alfabetu, potrzeba 12 cech (linie proste, poziome, ukośne, 
pionowe, linie otwarte i zamknięte, punkty itd.).  
Przy  niewyraźnej  pisowni  często  analiza  cech  nie  wystarczy, 
aby  zadecydować,  czy  prezentowany  bodziec  powinien  być 
przeczytany  jako  litera  H  czy  A.  Z  pomocą  przychodzi  tu 
stworzenie  kontekstu,  który  wywołuje  u  obserwatora  pewne 
oczekiwania. 

Obrazy odwracalne, w których 

figura może stać się tłem, a 

potem ponownie figurą.

Zasady grupowania percepcyjnego

Prawo bliskości – linie proste leżące bardzo blisko siebie są 

odbierane jako całość. Oznacza to, że nasz umysł grupuje 
sąsiadujące ze sobą elementy. 

Prawo domykania – po dorysowaniu do pionowych linii 

poziome dotychczasowa jedność zostanie zaburzona i 
powstaną nowe figury. 

Prawo podobieństwa – kształt cyfr powstaje w umyśle 

obserwatora, gdy tworzące ją punkty są do siebie podobne.  

Prawo prawidłowej krzywizny – powiązane w prawem 

podobieństwa, według którego podobne punkty są 
spostrzegane jako całość. 

Prawo dobrej kontynuacji – uzupełnia prawo bliskości. Prawa te 

umożliwiają spostrzeganie dwóch kształtów. Jeżeli na 
przecięciu obu krzywych umieszczono by pionową linię, to 
punkty z prawej i lewej strony mogłyby utworzyć nową 
całość. 

Prawo dobrego kształtu – jeżeli odbierany obraz jest nieco 

niekompletny, to obserwator chętnie go uzupełnia. 

• [Kazimierz Czarnecki, Zbigniew Marten Wybrane zagadnienia psychologii 

ogólnej i rozwojowej].

• Mietzel, G. (1998). Wprowadzenie do psychologii. Podstawowe 

zagadnienia. Gdańsk: GWP.