Środowiskowe zagrożenia zdrowia 

w populacji osób starszych

Dlaczego osoby starsze są w 

szczególności narażone na 

zagrożenia środowiskowe? 

 Zmiany starcze organizmu zaczynają się już po 40 
r.ż. – są to zmiany strukturalne w narządach a w 
konsekwencji upośledzenie ich czynności:

-liczne zmiany w układzie immunologicznym 

-  dłuższy czas reakcji organizmu 

- problemy z utrzymaniem homeostazy

- osłabiająca się odporność -> wzrost chorobowości 

- zmiany w układach: oddechowym, krążenia, 

pokarmowym, moczowym, narządach zmysłów

Co to są środowiskowe zagrożenia 

zdrowia?

Poprzez środowiskowe zagrożenia 
zdrowia potocznie rozumie się 
negatywny wpływ skażonego 
środowiska na zdrowie ludzi. Nie jest 
to jednak dobra definicja, zwłaszcza 
iż istnieją również naturalne 
zagrożenia zdrowia przenoszone 
przez bakterie, wirusy i pasożyty. 
Dlatego rozpatrując konsekwentnie 
środowiskowe zagrożenia zdrowia 
należy uwzględniać również 
zagrożenia nie będące skutkiem 
działalności ludzkiej, ale wynikające z 
danego środowiska.

Specyfikacja 

środowiskowych zagrożeń 

zdrowia

Środowiskowe zagrożenia zdrowia odróżniają się 
kilkoma cechami od innych zagrożeń zdrowia. Są 
one uwarunkowane stanem środowiska, w którym 
żyją osoby starsze. Charakteryzują je:

• niskie dawki czynnika szkodliwego, na jakie 
eksponowani są seniorzy (na ogół brak jest ostrych 
przypadków zatruć czy innych drastycznych ubytków 
zdrowia)
• długi czas ekspozycji, trwający często 24godziny na 
dobę i utrzymujący się całymi latami
• zwykle odległe skutki zdrowotne ekspozycji na czynniki 
szkodliwe

Czynniki środowiska naturalnego, 

które mają wpływ na zdrowie 

człowieka to:

czynniki meteorologiczne
czynniki społeczne (warunki pracy, 

mieszkania i żywienia)

Środowisko naturalne składa się z 3 
podstawowych elementów: powietrza, wody i 
gleby. Funkcjonowanie organizmu człowieka 
przebiega sprawnie, gdy w wymienionych 
elementach nie zachodzą zmiany związane ze 
skażeniem czy zanieczyszczeniem.

Czynniki meteorologiczne i 

ich wpływ na organizm 

człowieka.

Na stan zdrowia człowieka mają 
wpływ takie czynniki 
meteorologiczne, jak: 

  temperatura powietrza,
  wilgotność powietrza, 
  ruch powietrza, 
  ciśnienie atmosferyczne, 
  promieniowanie.

Temperatura powietrza 

atmosferycznego

Niska temperatura 

powoduje zwiększenie 

utraty ciepła wskutek zwężenia naczyń 
krwionośnych. Następstwem dłuższego 
działania niskiej temperatury jest obniżenie 
temperatury ciała, zmniejszenie ogólnej 
odporności ustroju, zwolnienie tętna czy 
odmrożenie części ciała (objaw miejscowy) 
Ujemny wpływ niskiej temperatury wzmaga 
się  przy zwiększonym ruchu powietrza i 
podwyższonej wilgotności.

Wysoka temperatura 

otoczenia wywołuje w 

organizmie ludzkim rozszerzenie i 
przekrwienie naczyń skórnych. Nadmierna 
ucieczka NaCl z potem, może powodować 
deficyt tego pierwiastka, co prowadzi do 
zmniejszenia wydzielania soku żołądkowego, a 
tym samym ułatwia infekcje organizmu.

Wilgotność powietrza

Wilgotność powietrza jest wielkością zmienną klimatu. Jest to ilość pary wodnej w m³ 
powietrza – zależy od intensywności parowania.
 
Wilgotność bezwzględna – ilość gramów pary wodnej zawartej w chwili badania w m³ 
powietrza przy danej temperaturze
 
Wilgotność maksymalna – największa ilość pary wodnej, jaka może mieścić się w danej 
temperaturze w powietrzu.
 
Wilgotność względna – stosunek wilgotności bezwzględnej do maksymalnej w danej 
temperaturze (w %)
 
Zwiększenie wilgotności względnej jest dla organizmu niekorzystne i uciążliwe:
przy wysokich temperaturach nasycenie  wilgotności prowadzi do przegrzania, 
ponieważ utrudnione jest oddawanie ciepła z powierzchni skóry (w temp. powyżej  30 ° 
C)
z powodu przechodzenia ciepła – pojemność cieplna wody jest wyższa niż pojemność 
cieplna powietrza.
 
Przy wilgotności powyżej 80% zauważa się często występowanie choroby gośćcowej, 
nerwobólów, nieżytów górnych dróg oddechowych i katarów. Niska wilgotność (poniżej 
30%) zwiększa podatność na zakażenia, prowadzi do wysuszania błon śluzowych.
 
Najdogodniejsza wilgotność względna – pomiędzy 40 a 60 %
 

Ruch powietrza

Ruch powietrza powodowany jest 
różnicami temperatur i ciśnienia 
atmosferycznego.
Intensywny lub długotrwały ruch powietrza 
(wiatr) może działać niekorzystnie na 
organizm i powodować:
 obniżanie ciśnienia krwi,
 bóle głowy
 bóle serca
 wzmożoną pobudliwość nerwową (np. w 
przypadku wiatru halnego)

Wpływ zanieczyszczeń powietrza, wody 

i gleby na organizm człowieka

Zanieczyszczenia 

powietrza

Szkodliwy wpływ skażeń powietrza może rozwijać się w następujących 
kierunkach:
• działania przewlekłe – powstaje w wyniku krótszego lub dłuższego 
okresu narażenia na wdychanie substancji drażliwych, kumulujących się 
w organizmie, z gazów spalinowych oraz produktów spalania surowców 
energetycznych. Skażenia te nie powodują zatruć śmiertelnych, lecz 
przewlekłe schorzenia dróg, spojówek, zmniejszenie odporności na 
zakażenia, schorzenia alergiczne, wpływają negatywnie na stan zdrowia 
oraz aktywność fizjologiczną i fizyczną.
• pobudzenie rozrostu złośliwego komórek pod wpływem substancji 
rakotwórczych; przede wszystkim policyklicznych węglowodorów i 
sadzy. Ich rakotwórczość nie zależy od właściwości kumulacyjnych, lecz 
od ogólnej ilości pobranej trucizny. Dlatego nawet niewielkie dawki 
mogą być niebezpieczne, gdy wraz z powietrzem wchłaniane są przez 
długi okres.
• toksyczne działanie skażeń występuje w sposób bezpośredni. Po 
pewnym czasie utajenia zatrucia takie zdarzają się nadal i są zwykle 
konsekwencją wypadków lub uszkodzeń zbiorników zawierających 
substancje trujące. 

Zapylenie powietrza

Dym jest mieszaniną zanieczyszczeń stałych, ciekłych i 
gazowych. Utrzymuje się on w powietrzu w postaci mgły. 
Mieszanina mgły z dymem tworzy tzw. smog,  zjawisko 
związane jest z inwersją cieplną. Smog może pojawić się 
także przy braku mgły i przy silnym nasłonecznieniu w 
wyniku syntezy fotochemicznej. Powstają wówczas silne 
toksyczne nitroleiny, ozon, nadtlenki, związki 
epoksydowe.
 
Pył znajdujący się w powietrzu działa na skórę, błony 
śluzowe oraz spojówkę oka. Może powodować 
uszkodzenia naskórka co z kolei ułatwia wnikanie 
drobnoustrojów chorobotwórczych.

Zanieczyszczenia gazowe 
powietrza

Powietrze jest mieszaniną gazów. Zmiany w jego składzie gazowym 
zachodzą w przestrzeniach otwartych (ośrodki wielkomiejskie) jak i 
w pomieszczeniach zamkniętych (mieszkania). Konieczne jest 
dążenie do zapewnienia czystego, wolnego od zanieczyszczeń 
powietrza poprzez naturalną wentylację mieszkania osoby starszej.
Wentylacja naturalna polega na wymianie powietrza między 
pomieszczeniami zamkniętymi a otoczeniem poprzez otwory 
naturalne (okna, drzwi, otwory wentylacyjne). Wymiana powietrza 
odbywa się dzięki różnicy temperatur, im większa ich różnica, tym 
szybciej następuje wymiana

Zanieczyszczenia biologiczne powietrza

Do tej kategorii zaliczamy: bakterie 
chorobotwórcze i niechorobotwórcze, wirusy, 
cząstki pleśni grzybów.
Dostają się one do powietrza drogą kropelkową 
i stanowią największe zagrożenie dla zdrowia w 
powietrzu pomieszczeń zamkniętych (obiekty 
użyteczności publicznej – np. przychodnia) 

Zanieczyszczenia wody

1. Zapach wody może pochodzić z rozkładu substancji organicznych 

lub ze związków chemicznych.

2. Smak zależy od zawartości soli mineralnych, związków chemicznych 
lub gazów (dwutlenek węgla)
3. Twardość wody uzależniona jest od zawartości wapnia i magnezu. 
Jak wynika z badań, w populacji osób pijących wodę twardą rzadziej 
występują zawały serca niż w populacjach osób pijących wodę miękką.
 
W wodzie zanieczyszczonej znajdują się substancje organiczne 
stanowiące pożywkę dla różnych organizmów roślinnych i zwierzęcych. 
Najczęściej występujące w wodzie bakterie to:

•

wodne właściwe,

•

pochodzenia jelitowego,

•

pochodzące z gleby,

•

przedostające się do wody ze ściekami i zanieczyszczeniami.

Zanieczyszczenia wody

Woda do picia powinna:
•być bezbarwna, klarowna, bez zapachu, mieć orzeźwiający smak
mieć temperaturę od 7st. C do 11 st. c
•być czysta, czyli nie powinna zawierać zanieczyszczeń szkodliwych 
dla zdrowia (bakterii chorobotwórczych, pasożytów, ich larw i jaj)
•być łatwo dostępna i chroniona przed zanieczyszczeniami,
zawierać składniki niezbędne dla organizmu – w dostatecznej ilości.

Zanieczyszczenia gleby

 

Gleba jest naturalnym odbiornikiem 
odpadów. Nieczystości i odpadki pochodzące 
od chorych lub nosicieli powodują 
zanieczyszczenie gleby (i pośrednio wody) 
bakteriami i wirusami chorobotwórczymi. 

Zanieczyszczenia gleby

Do najczęściej spotykanych chorób, których zakażenie może być 
pośrednio lub bezpośrednio związane z kontaktem z glebą, należą:
  robaczyca (glistnica, owsica, włośnica) Niektóre jaja, np. glisty 
ludzkiej, zachowują zdolność do życia i rozwoju przez 15 lat;
  choroby zakaźne przewodu pokarmowego (dur brzuszny, dury 
rzekome, czerwonka) Zarazki duru brzusznego czy czerwonki mogą 
przetrwać do 70 dni;
  zoonozy (wąglik, bruceloza, nosacizna) Zarazki wąglika dostają 
się do gleby z chorymi, padłymi zwierzętami. Zakażona gleba jest 
bardzo niebezpieczna dla ludzi;
  choroby wywołane przez drobnoustroje, których zarodniki 
utrzymują się przez dłuższy czas w glebie (tężec, zgorzel gazowa) 
Zarazki mogą dostać się do krwi, np. po urazie i przerwaniu 
ciągłości skóry w trakcie prac w ogrodzie, nawet w drobnych 
skaleczeniach i zanieczyszczeniach.

Zagrożenia środowiskowe 

spowodowane przemysłem

Przemysł wiąże się z różnego 
typu zanieczyszczeniami, które 
destrukcyjnie wpływają na 
organizm człowieka. Trujące 
substancje chemiczne występują 
między innymi w postaci: cieczy, 
gazu, pyłu, dymu. Człowiek 
pracujący w miejscach 
szczególnie zagrożonych 
zanieczyszczeniami jest często 
wystawiony na ich działanie 
nawet i kilkadziesiąt lat, co 
nieodwracalnie wpływa na 
organizm.

Metale szkodliwe

•Do metali ciężkich 
należą: kadm, 
beryl, arsen, ołów, 
rtęć, chrom. 
•Do organizmu 
dostają się między 
innymi przez układ 
oddechowy, 
przewód 
pokarmowy i skórę.

Hałas w miejscu pracy

Ciągła ekspozycja na hałas stopniowo 
upośledza słuch, może nawet prowadzić do 
jego utraty. Literatura podaje, że 
bezwzględnie zagrażającą miarą jest 90dB.

Zagrożenia ze środków 

owadobójczych i ochrony 

roślin

W celu przedłużania daty zdatności do spożycia żywności stosuje się 
kolosalną ilość pestycydów od początkowych etapów produkcji.
Osobami narażonymi na zatrucia ostre i przewlekłe są osoby 
pracujące w rolnictwie oraz przy produkcji żywności a także osoby 
trudniące się niwelowaniem szkodników oraz pleśni. Jednakże każdy z 
nas jest narażony np. na zatrucie skażoną wodą.
W celu zapobiegania zatruciom pestycydami należy zachowywać 
szczególne środki ostrożności, kategorycznie przestrzegać instrukcji 
na opakowaniu, pouczać osoby starsze o stosowaniu się do zaleceń 
producenta. A także stosować specjalną odzież zabezpieczającą oraz 
utylizować w odpowiedni sposób opakowania po zużytych 
pestycydach. Ważne też jest poddawanie się badaniom okresowym i 
konsultacje z lekarzem.

Bibliografia:

1. Środowiskowe zagrożenia zdrowia, Marek 

Siemiński, Wydawnictwo Naukowe PWN, 
Warszawa 2007

2.  Zdrowie publiczne, Marian Sygit, Wolters 

Kluwer Polska Sp. z o. o. 2010

Dziękujemy za uwagę