KOMUNIKOWANIE SIĘ Z
PACJENTEM W
ZABURZENIACH
LĘKOWYCH
KOMUNIKOWANIE SIĘ Z
PACJENTEM W
ZABURZENIACH
LĘKOWYCH
Bodys Izabela
Chorzępa Agnieszka
KOMUNIKOWANIE SIĘ Z
PACJENTEM W
ZABURZENIACH
LĘKOWYCH
KOMUNIKOWANIE SIĘ Z
PACJENTEM W
ZABURZENIACH
LĘKOWYCH
Bodys Izabela
Chorzępa Agnieszka
KOMUNIKACJA
Co to jest komunikacja?
Komunikacja jest najczęściej rozumiana, jako przekazywanie wiadomości pomiędzy
nadawcą a odbiorcą. Należy pamiętać, że proces komunikacji powinien przebiegać w
dwóch kierunkach – wtedy będzie on procesem pełnym.
Model komunikacji dwustronnej – co to takiego?
Aby komunikacja była skuteczna i efektywna należy spełnić kilka warunków:
Informacja musi być przekazana w języku zrozumiałym dla obu stron – nadawcy i
odbiorcy;
Musimy zastosować skuteczny nośnik informacji, np. komunikat werbalny, niewerbalny,
pisemny;
Przekazywana przez nas informacja powinna być wolna od zniekształceń przez czynniki
zewnętrzne – ominie ją tzw. szum;
Informacja zostanie odebrana przez osobę, do której chcemy ją skierować.
CO ZROBIĆ,
BY SIĘ SKUTECZNIE KOMUNIKOWAĆ?
Aby nasza komunikacja była skuteczna, powinniśmy zwrócić uwagę na trzy umiejętności: umiejętność
mówienia, umiejętność słuchania i opanowanie mowy ciała.
Umiejętność mówienia wiąże się z precyzyjnym przekazywaniem komunikatów, odnosi się do faktów,
teraźniejszości, jest pozbawiona uogólnień.
Umiejętność mówienia, to:
nie ocenianie swojego rozmówcy – mów o zachowaniu osoby, a nie o samej osobie,
nie uogólniaj – skoncentruj się na faktach i na tym, co dzieje się tu i teraz,
nie interpretuj i nie wyciągaj przedwczesnych wniosków,
nie dawaj „dobrych rad” i nie pouczaj swojego rozmówcy,
wybierz odpowiedni czas i miejsce na rozmowę,
pamiętaj, że możliwości odbioru drugiej osoby są ograniczone – przekazuj tyle informacji, ile
rzeczywiście jest ona w stanie wykorzystać,
obserwuj swojego rozmówcę,
uważaj na pułapki językowe,
przekazuj informacje zwrotne w sposób jasny i rzeczowy,
zwróć uwagę na swój ton głosu.
Techniki Aktywnego Słuchania:
Werbalne:
parafrazowanie
(powtórzenie
własnymi
słowami tego, co mówi do nas rozmówca); klaryfikacja
(prośba o wyjaśnienie, gdy nie możemy zrozumieć
wypowiedzi), zadawanie pytań (pytania otwarte!),
odzwierciedlanie uczuć (koncentracja na uczuciach,
podkreślanie i pomoc w uświadomieniu uczuć rozmówcy),
dzielenie się własnymi odczuciami (opowiadanie
rozmówcy o swoich przeżyciach, doświadczeniach),
podsumowanie.
Niewerbalne: potakiwanie, uśmiech, grymas na twarzy,
aprobata, zdziwienie okazywane za pomocą wzroku.
Mowa ciała jest niezwykle ważna
w procesie komunikacji. Często
kryje się za nią więcej niż za
naszymi
słowami.
Często
dopowiada to, czego nie chcemy
mówić
rozmówcy.
Musimy
zwrócić
uwagę
na
to,
co
prezentujemy
swoim
ciałem
odbiorcy:
zwróć uwagę na swoją mowę ciała
– postaraj się, aby była ona spójna
z przekazywanym przez Ciebie
komunikatem,
dostosuj ton głosu do komunikatu
i audytorium
ZABURZENIA LĘKOWE
Zaburzenia lękowe zwane również nerwicowymi, stanowią jeden z
głównych problemów zdrowotnych współczesnego społeczeństwa.
Podstawowym ich objawem jest lęk który może występować w
przebiegu różnych chorób psychicznych czy somatycznych. Przejawia
się on jako poczucie niepokoju, zagrożenia, które zwykle nie ma
obiektywnych uzasadnień. Uczuciu temu towarzyszą charakterystyczne
objawy
somatyczne,
będące
efektem
pobudzenia
układu
wegetatywnego. Odczuwanie lęku utrudnia funkcjonowanie, poprzez
wywoływanie dyskomfortu, trudności w relacjach międzyludzkich, czy
niemożność podejmowania aktywności złożonej. Lęk może występować
w postaci przewlekłego lub okresowo nasilającego się i falującego
stanu oraz w formie gwałtownych napadów.
LĘK
- to nastrój, w którym dominuje odczucie silnego zagrożenia lub
zatrważającej zmiany wywodzącej się z nieznanego, nierealnego źródła.
Nastrojowi lęku towarzyszy szereg przejawów wzbudzenia psychicznego
(trudność skupienia, rozluźnienia, zaśnięcia, wzmożona czujność,
drażliwość), ruchowego (wzmożenie napięcia mięśni, niepokój, drżenie,
dygotanie, męczliwość) oraz autonomicznego (tachykardia, hipertonia,
zasłabnięcie, zawroty głowy, trudności przełykania, suchość błon
śluzowych, nudności, parcie na mocz i stolec, pocenie się, mrowienie,
uderzenia gorąca.
Typowe są też poznawcze wyobrażenia związane z przezywanym
zagrożeniem (bliskość śmierci, choroby, psychicznego rozpadu, utrata
kontroli nad świadomością lub zachowaniem, stan na krawędzi) lub
zmianą ( niejasna, zaskakująca, przerażająca).
klasyfikacja ICD-10
1) zaburzenia lękowe w postaci fobii:
- agorafobia,
- fobia społeczna,
- specyficzne postacie fobii,
2) zaburzenia lękowe z napadami lęku panicznego,
3) zaburzenia lękowe uogólnione,
4) zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne,
5) reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne:
- ostra reakcja na stres,
- zaburzenia stresowe pourazowe,
- zaburzenia adaptacyjne,
6) zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne):
- amnezja dysocjacyjna,
- fuga dysocjacyjna,
- trans i opętanie,
- dysocjacyjne zaburzenia ruchu,
- drgawki dysocjacyjne,
7) zaburzenia występujące pod postacią somatyczną (np.
zaburzenia
somatyzacyjne,
zaburzenia
hipochondryczne,
uporczywe bóle psychogenne).
KOMUNIKOWANIE SIĘ Z
PACJENTEM W
ZABURZENIACH LĘKOWYCH
Komunikowanie się z pacjentem w lęku należy rozpocząć od zebrania informacji
na temat psychologicznych okoliczności jego wystąpienia u tej osoby i jego
diagnozowania, które można realizować według następujących kryteriów:
1.
Wykluczenie podłoża somatycznego.
Stosunkowo częste somatyczne przyczyny lęku to:
•
choroby układu krążenia (np. zagrażający zawał serca, napadowa
przedsionkowa tachykardia, zator tętnicy płucnej);
•
choroby endokrynologiczne (np. nadczynność tarczycy, guz chromochłonny
nadnerczy);
•
reakcja anafilaktyczna;
•
Hipoglikemia;
•
Hipoksja;
•
Hipowolemia ( np. krwotok wewnętrzny);
•
Zespół abstynencyjny;
•
Stany majaczeniowe;
•
Zatrucia (np. amfetamina, kofeina);
•
Zespół psychoorganiczny.
2.
Wykluczenie, że lęk jest objawem ubocznym
stosowanych leków.
3.
Wykluczenie , że dolegliwości zgłaszane przez
pacjenta są objawami zaburzeń nastroju (depresji
lub manii) lub schizofrenii, zaburzeń typu
schizofrenii lub urojeniowych.
4.
Ocena związku lęku ze stresującymi problemami:
A.
Ewidentny związek:
•
Naturalna reakcja na chorobę;
•
Zaburzenia adaptacyjne;
•
Ostra reakcja na stres;
•
Zaburzenia stresowe pourazowe.
B.
Brak prostego związku:
•
Zaburzenia lękowe uogólnione;
•
Zaburzenia lękowe z napadami lęku ( lęk napadowy);
•
Zaburzenia lękowe w postaci fobii;
•
Zaburzenia obsesyjno- kompulsywne;
•
Zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane;
•
Inne zaburzenia nerwicowe.
KOMUNIKACJA PIELĘGNIARKA- PACJENT
Komunikowanie się pielęgniarki z pacjentem chorym psychicznie
polega na przekazywaniu wiedzy, emocji oraz uczuć, a także
odpowiednim ustosunkowaniu się do chorego. O właściwej
komunikacji mówimy wówczas, gdy pielęgniarka pozwala, aby
pacjent mógł wyrazić swoje problemy, pragnienia, wątpliwości,
obawy i lęki. Ta sytuacja ułatwia poznanie jego oczekiwań i
potrzeb.
Efektywne komunikowanie się z pacjentem wymaga od
pielęgniarki wiedzy o tym procesie, musi być również celowe,
świadome i stosowane adekwatnie sytuacji.
Ważnym elementem, który ma wpływ na komunikowanie się z
pacjentem psychiatrycznym jest autentyczność — polegająca na
szczerości, niezakładaniu maski. Taki zachowanie pielęgniarki nie
wywołuje lęku i chęci wycofania się chorego. Ma również wpływ
na budowanie zaufania, które jest procesem, a nie jednorazowym
zdarzeniem.
Zaufanie buduje się również przez akceptację i samoakceptację.
Akceptacja jest to bezwarunkowy, pozytywny stosunek do innych,
szacunek dla ich indywidualności oraz życzliwość, a także troska
— niezależnie od sytuacji. Dzięki temu pielęgniarka pomaga
dostrzegać pacjentowi swoje mocne strony i budować jego wiarę
we własne możliwości.
Komunikowanie się pielęgniarki z pacjentem
odbywa się w sposób werbalny oraz niewerbalny.
Komunikacja werbalna dokonuje się za pomocą
słów, a niewerbalna przez kontakt wzrokowy,
wygląd, mimikę, ton głosu, postawę ciała, sposób
poruszania się i gestykulacji, a także dystans
przestrzenny oraz dotyk. O jakości i precyzji
komunikowania decyduje zbieżność obu jej
sposobów — im bardziej są zbieżne, tym bardziej
jest ono precyzyjne i poprawne. Mowa ciała jest
równie ważna jak słowna, a jeśli chodzi o
przekazywanie informacji o emocjach — nawet
ważniejsza. Przekaz ten jest z reguły mniej
świadomy, co w przypadku komunikowania się
pielęgniarki z pacjentem jest szczególnie ważne,
komunikaty nadawane i odbierane w sposób
niewerbalny mają wpływ na rozwój prawidłowych
relacji pomiędzy osobą opiekującą się i chorym.
CELE KOMUNIKOWANIA SIĘ Z PACJENTEM
PSYCHIATRYCZNYM SPROWADZAJĄ SIĘ W
PRZYPADKU PIELĘGNIARKI DO
:
zainicjowania, podtrzymania i rozwoju terapeutycznego relacji,
diagnozy problemów zdrowotnych pacjenta,
planowania z pacjentem i jego rodziną zindywidualizowanej
opieki,
wdrożenia określonych celów interwencji pielęgniarskich,
oceny — wraz z pacjentem — jego zindywidualizowanej opieki,
udzielania informacji pozytywnych i uświadamiania choremu
jego mocnych stron oraz możliwości,
obniżania lęku pacjenta oraz łagodzenia napięć wywołanych
chorobą i stosowanymi metodami leczniczymi,
poznania oczekiwanego i otrzymywanego wsparcia
społecznego pacjenta,
oceny rozwoju pacjenta i jego reakcji na plan terapeutyczny,
edukowania zdrowotnego pacjenta.
METODY WŁAŚCIWEJ KOMUNIKACJI
Komunikację zakłócają
niewłaściwe zachowania pielęgniarki
wobec pacjenta, takie jak przerywanie
wypowiedzi, zaprzeczanie i negowanie,
lekceważenie i okazywanie irytacji.
Aby
dokładnie
zrozumieć
treść
wypowiedzi oraz to, co przeżywa
pacjent psychiatryczny, pielęgniarka
powinna
stosować
odpowiednie
techniki komunikowania, używając ich
w sposób świadomy, selektywny i z
wrażliwością.
Do najważniejszych metod stosowanych podczas komunikacji
należą:
• odzwierciedlenie emocji — ujmowanie w słowa tego, co pacjent
przeżywa, wypowiadając odpowiednie treści,
• wyjaśnienie albo interpretacja, czyli skupienie się na treści tego,
co pacjent mówi, poszukiwanie logicznych powiązań i znaczeń,
• powtarzanie — ujmowanie wypowiedzi pacjenta innymi słowami,
• pytania wyjaśniające,
• umiejętne operowanie milczeniem oraz milcząca akceptacja,
• konfrontowanie, rozpoznawanie swoich uczuć, bycie świadomym
doświadczeń pacjenta, opisywanie i dzielenie uczuć — modelowanie
ekspresji uczuciowej,
• interpretowanie pytań,
• informowanie, udzielanie rad i wygłaszanie opinii opartych na
doświadczeniu pielęgniarki,
• wspieranie przez słuchanie oraz stwierdzenia wyrażające
zrozumienie i aprobatę dla pacjenta,
• budowanie nadziei, pocieszanie, wzbudzanie wiary pacjenta oraz
dostarczanie bodźców kierujących jego uwagę na tematy
pogodniejsze,
• identyfikowanie mocnych stron pacjenta,
• modelowanie,
• nagradzanie.
ZALECANE TECHNIKI KOMUNIKOWANIA
SIĘ Z PACJENTEM Z ZABURZENIAMI
LĘKOWYMI:
WZMOCNIENIE POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA;
OFEROWANIE SIEBIE;
OKAZANIE EMPATII I ZROZUMIENIA;
WYJAŚNIENIE;
KONFRONTACJA;
ZACHĘCANIE DO OPISU PRZEZYĆ;
ZACHĘCANIE DO PORÓWNAŃ;
WZMACNIANIE OBRAZU SIEBIE;
UŁATWIENIE ODREAGOWANIA PRZYKRYCH EMOCJI;
AKTYWNE SŁUCHANIE;
KONFRONTOWANIE;
PARAFRAZOWNIE;
ODZWIERCIEDLANIE;
WERBALIZOWANIE.
W CELU ZAPEWNIENIA
TERAPEUTYCZNEGO KONTAKTU
POMOCNE SĄ:
Cierpliwość i spokój. Dzięki spokojnemu i zdecydowanemu
działaniu osoby pomagającej pacjent nabiera zaufania do jej
kompetencji oraz przekonania, że dolegliwości mogą być
zdiagnozowane i odpowiednio leczone. Spokojna postawa
redukuje niepokój chorego i umożliwia uniknięcie pomyłek, jakie
zdarzać się mogą w trakcie działania w pośpiechu.
Aktywność i zdecydowanie. Chory w silnym niepokoju wymaga
zdecydowanej postawy, która stwarza mu poczucie
bezpieczeństwa. Okazując niezdecydowanie i niepewność, a
zwłąszcza bezradność, osoba pomagająca potęguje niepewność
chorego.
Chęć zrozumienia chorego. Empatia, czyli umiejętność wczucia się
w sytuację pacjenta, wyobrażenie sobie co on czuje,
zakomunikowanie pacjentowi gotowości niesienia pomocy i
sposobu rozwiązywania problemów.
Wysłuchanie i uwzględnienie tego, czego chce pacjent. Kontakt
jest znacznie łatwiejszy, gdy pacjent widzi, że jego zdanie się liczy
i ze osoba pomagająca stara się nawiązać z nim dialog.
Pielęgniarka odpowiedzialna za komunikowanie się z pacjentem
psychiatrycznym powinna znać i praktykować wspomniane techniki,
gdyż efektywne komunikowanie to nie tylko droga wymiany informacji i
uczuć, ale również narzędzie pracy w procesie terapeutycznym.
Obowiązkiem pielęgniarki jest również zapewnienie choremu wsparcia
w trudnych chwilach, umożliwienie pełnego otwarcia i poznania siebie
oraz uświadomienie problemów i wspólne ustalenie sposobów ich
rozwiązania.
W trakcie takiego komunikowania pacjent psychiatryczny ma okazję
pełniej zobaczyć swoje problemy, nazwać je i zobiektywizować, czyli
spojrzeć na nie z pewnego dystansu — jakby z pozycji zewnętrznego
obserwatora. Ma możliwość zrozumienia powiązań i prawidłowości
zachodzących w jego myśleniu, uczuciach, zachowaniu i aktywności.
Poznając siebie, jest coraz bliżej pozytywnego rozwoju własnej osoby.
Bibliografia:
1.
Wilczek- Różyczka E. Komunikowanie się z
chorym psychicznie. Czelej, Lublin 2007.
2.
Sidorowicz S.K. (red.) Psychiatria.
Urban&Partner, Wrocław 2005.
3.
Bilikiewicz A. Podręcznik dla studentów
medycyny. PZWL, Warszawa 2006.
4.
Krupka- Matuszczyk I., Matuszczyk M.
Psychiatria. Podręcznik dla studentów
pielęgniarstwa. Śląski Uniwersytet
Medyczny w Katowicach, Katowice 2007.
5.
Lek. Med. Beata Szenfelden, mgr Zbigniew
Tokarski. Psychiatria i pielęgniarstwo
psychiatryczne. Polski Uniwersytet
Wirtualny.