Michał Głowiński „Gatunki literackie”

:

 wszelkie wyodrębnianie gatunków implikuje jakąś typologię,



gatunek literacki:

Ë należy do najstarszych kategorii w refleksji literackiej,

Ë nie  można  go traktować jako  zwykłego  gatunku  mowy  (bywa bardziej  skomplikowany,  w jego obrębie  ważną 

pozycję zajmuje funkcja estetyczna, odgrywa wielką rolę w historii literatury),

Ë nie jest konkretną rzeczą (nie daje się sprowadzić do danego tekstu lub nawet zespołu tekstów),

Ë nie jest fikcją poznawczą, dowolnie proponowaną przez badacza,

Ë nie jest sumą cech,

Ë przejawia się w konkretnych wypowiedziach,

Ë stanowi swoistą „gramatykę literatury”,

Ë ma systemowy charakter (system gatunkowy nie musi ogarniać wszystkich wypowiedzi uznawanych w danym czasie 

za literackie, odnosi się do sfery dyskursu, ma wysoki stopień uwiadomienia jego reguł 

– co różni go od gatunków mowy

),

Ë ma zawsze charakter w jakiejś mierze normatywny (swoisty, niemal zawsze utajony normatywizm),

Ë reguły  gatunkowe określają  to,  co  stanowi  dla  gatunku  literackiego  domenę  konieczności  i  to,  co  znajduje  się  w 

sferze możliwości;

⊱ domena  konieczności – wszystko,  co  decyduje  o  istocie  danego  gatunku,  co  wyróżnia  go  spośród  innych, 

sprawia, że w toku komunikacji literackiej staje się rozpoznawalny; bez niej gatunek zanika lub staje się czymś 
innym;

- im  gatunek  jest  wewnętrznie  bardziej  zróżnicowany  (obejmuje  dużą  liczbę  odmian),  im  jest  w  swych 

tekstowych realizacjach bardziej skomplikowany, zakładając występowanie różnorakich struktur, tym sfera 
konieczności  ma  charakter  bardziej  ogólny,  a  czasem  jest  trudna  do  wyodrębnienia  na  przestrzeni  całej 
historii gatunku,

-

inwarianty gatunkowe

– to, co nie podlega zmianom w toku ewolucji historycznej gatunku, decyduje o 

jego tożsamości i pozwala go identyfikować w jego rozmaitych wcieleniach (muszą być rozpatrywane w 
wielkich przedziałach czasowych i różnych językach),

⊱ dysponuje ogromną sferą możliwości:

- ich  zakres  i  charakter  zmienia  się  zależnie  od  wielu  czynników (to,  co  jest  możliwe  w  pewnej  sytuacji 

literackiej,  w  innej  przestaje),

np.  w  powieści  realistycznej  XIX  w.  niemożliwa  była  luźna  konstrukcja  fabuły,  tak 

charakterystyczna dla powieści XVIII w.

,

- ewolucja gatunku nie polega na tym, że zakres możliwości nieustannie się powiększa, wyraża się ona tym, 

że zmianie podlega ich charakter,

⊱ gra elementów koniecznych i możliwych, inwariantów i czynników zmiennych:

 wskazuje na systemowy charakter gatunku, pozwala rozpatrywać gatunek jako podsystemy;

◬ system  gatunkowy  nie  stanowi  prostej  sumy  podsystemów,  gdyż  każdy  z  nich  zyskuje  swoistą 

autonomię,

◬ istnieje hierarchia podsystemów – każdy z nich jest zależny w jakiejś mierze od systemu ogólnego i 

od podsystemu o szerszym zasięgu, jednak dysponuje sobie tylko właściwymi możliwościami i nigdy 
w  pełni  im  się  nie  podporządkowuje 

(np.  powieść  jest  podsystemem  pozostającym  w  związku  z  ogólnym 

systemem  gatunkowym  i  z  podsystemem  szerszym,  czyli  epiką,  jest  także  związana  z  podsystemami  o  mniejszym 
zasięgu: z powieścią psychologiczną, fantastyczną, kryminalną),

 podlega  konwencjonalizacji - z  tego  punktu  widzenia  gatunek  jest  konwencją  (zespołem  umów  między 

uczestnikami komunikacji literackiej), z którą wchodzą w  kontakt konwencje  innego rzędu (stylistyczne, 
wersyfikacyjne, tematyczne),

Ë projektuje  sposób  lektury,  zakłada  z  góry  pewien  stosunek  czytelnika  do  dyskursu,  odwołuje  się  do  jego  wiedzy, 

kompetencji,

Ë jest nakierowany ku odbiorcy, uwzględnia 

świadomość gatunkową

:

» występuje u wszystkich potencjalnych uczestników komunikacji literackiej,
» ujawnia się zarówno po stronie nadawcy, jak i odbiorcy (nie jest to jednak ta sama świadomość),

» wskazuje, jakie miejsce przyznano danemu gatunkowi wśród innych gatunków 

(np. rozróżnienie gatunków wysokich 

i niskich)

,

» jej ważnym składnikiem jest aksjologia,
» wskazuje na sposób funkcjonowania gatunków w danej kulturze literackiej,
» minimum świadomości gatunkowej – umiejętność bezrefleksyjnego rozróżnienia danego gatunku od innego w 

oparciu o tradycję, wyraża się w relacjach między tekstami i sytuacjami społecznymi, 

a  więc  w praktykach, które 

sprawiają,  że  np.  pewien  typ  pieśni  może  być  wykonywany  nad  kołyską,  inny  – w  czasie  wesela,  jeszcze  inny  – w  trakcie 
uroczystości żałobnej

; owe relacje implikują pewną taksonomię będącą elementem praktyki literackiej, związaną z 

decorum,  przekonaniem,  że  dany  typ  dyskursu  jest  stosowany  tylko  w  tej  sytuacji 

(folklor)

– wiązanie  typów 

dyskursu z typami sytuacji,

» maksimum świadomości gatunkowej – sformułowania teoretyczne,
» między stanem minimum i maksimum świadomości gatunkowej rozciąga się ogromna przestrzeń 

(w której gatunki 

określane są nie przez przypisanie konkretnej sytuacji, nie wiążą się z rozbudowanymi teoriami)

, w której znajdują się nazwy 

gatunków:

- stanowią ważny wskaźnik genologicznej świadomości,
- w wielu przypadkach pojawiają się później niż sam gatunek,
- mogą  być nazwami  pustymi  (nieodnoszącymi  się  do  żadnej  rzeczywistości  literackiej,  wprowadzonymi 

przez przypadek) lub też mogą pokrywać się z nazwami innymi,

- nawet  gdy  jest  stosowana  z  punktu  widzenia  teoretyka  czy  historyka  błędnie,  nie  przestaje  być oznaką 

pewnej świadomości gatunkowej,

» fałszywa świadomość gatunkowa występuje, gdy teorie gatunku nie odpowiadają ich charakterowi,

Ë funkcjonuje  w  pełni,  gdy  nie  tylko  określa  strukturę  dyskursu,  ale  także  jest  identyfikowany  przez  publiczność

literacką,  staje  się  współczynnikiem  lektury  (świadomość gatunkowa  nie  musi  jednak  występować na  poziomie 
maksymalnym),

Ë jest  regulatorem  lektury,  ukierunkowuje  ją  i  częściowo  określa  jej  przebieg,  wyznacza  zawsze  pewien  horyzont 

oczekiwań:

- zależny od rozpowszechnienia gatunku w danej epoce i miejsca, jakie zajmuje w hierarchii gatunków,
- pochodna strukturalnych właściwości gatunku, stopnia jego skonwencjonalizowania, 
- może  być zakłócany  przez  gatunek  w  studium  przyśpieszonych  przemian,  poddający  rewizji  swe reguły 

(np. 

nouveau roman zakłócił w latach 50. i 60. XX w. horyzont oczekiwań zakładany przez powieść)

,

Ë sytuuje czytany tekst wobec tradycji, ale nie musi go w pełni jej podporządkowywać,

Ë system otwarty, podatny na ewolucję,

Ë na  jego  „życie”  wpływają  procesy  wewnętrzne  (zależność od  tego,  co  dzieje  się  w  innych  gatunkach, 

np.  jednym  z 

czynników  sprzyjających  rozwojowi  powieści  był  zanik  tradycyjnej  epiki  poetyckiej

)  i  zewnętrzne,  w  których  ujawniają  się 

zjawiska  charakterystyczne  dla  kultury,  w  jakiej  funkcjonuje  – czynniki  o  charakterze  społecznym 

(np.  ewolucje 

publiczności literackiej)

, przekształcanie się środków rozpowszechniania 

(np. zanik przekazywania ustnego i rozwój książki)

,

Ë występuje w nim ścisły związek pomiędzy funkcją a strukturą 

(np. oda jako forma poezji okolicznościowej)

,

Ë jest  zjawiskiem  ponadjęzykowym  (jego  reguły  realizują  się  niezależnie  od  tego,  w  jakim  języku  napisane  zostały 

utwory, które go reprezentują),

Ë nie  stanowi  kategorii  interpretacyjnej 

(wskazuje  na  to,  co  łączy  dzieło  analizowane  z  innymi  dziełami,  a  interpretacja  ma  za 

zadanie pokazać to, co w nim niepowtarzalne)

, jest współczynnikiem interpretacji, wyznacza pewne ramy interpretacji,



historia teorii gatunków literackich:



zadania typologiczne, porządkowanie tekstów uznawanych w danym czasie za literackie, wskazywanie ich głównych cech charakterystycznych,



traktowanie gatunku nie tylko jako kategorii opisowej, ale także jako wskaźnika określającego co w danym typie dyskursu jest pożądane lub co najmniej 
wskazane (podziały służyły wytyczeniu ścisłych granic między typami dyskursów i zakładały, że nie należy ich przekraczać, wiązały się w obowiązującą 
w danym czasie estetyką),



podanie w wątpliwość norm, które znajdowały się u podstaw teorii gatunków, kwestionowanie samych gatunków jako kategorii sztucznych, negujących 
to, co dla dzieła jest najważniejsze – jego niepowtarzalność (Croce),



traktowanie gatunku jako kategorii estetycznej, kategorii metafizyczno-egzystencjalnej, oparcie teorii gatunków literackich na pojęciu ekspresji,



trudności typologii gatunków:

-

rozmaitość  (duża  część  podziałów  ma  charakter  strukturalno-pragmatyczny  – bierze  pod  uwagę  typowe  właściwości  budowy  dzieła  literackiego  oraz 
związane  z  nimi  sposoby  oddziaływania)  i  mnogość  (pozycja  podmiotu  wypowiadającego,  struktura  czasowa,  budowa  fabuły  lub  fikcji  literackiej) 
kryteriów,

-

różny stopień ogólności kryteriów,

 związek teorii gatunków literackich z badaniem praktyk mówienia:

Ø

gatunki mowy

(pewne wyraziście ukształtowane wzorce, którymi posługujemy się w toku potocznych kontaktów, 

podporządkowujemy im nasze wypowiedzi):

↬ pojęcie wprowadzone przez Michaiła Bachtina,
↬ ich  liczba  jest  niewyczerpana  (łączą  się  z  najróżniejszymi  sytuacjami  ludzkimi,  podlegającymi  nieustannie 

ewolucji, wciąż nowymi),

↬ nie mają na ogół swoich nazw,
↬ ta koncepcja ukazuje, że zjawisko gatunków ma charakter uniwersalny, określa wszelką praktykę językową,

Ø lingwistyka tekstu, teoria dyskursu:

→ oglądane z tej perspektywy, gatunki stają się utrwalonymi w tradycji wzorcami dyskursu literackiego,

→ ujmowany  w  takich  kategoriach gatunek  literacki,  nie  tracąc  nic  z  tego,  co  dla  niego  specyficzne,  staje  się 

częścią uniwersalnego kompleksu spraw,

 historia gatunków:

Ҩ nie jest historią utworów stanowiących ich realizację,
Ҩ obejmuje takie problemy jak:

 kształtowanie się systemu i podsystemów,
 relacje pomiędzy systemem i podsystemami,
 funkcje gatunków,
 świadomość gatunkowa,

Ҩ postulat historyczności może być w pełni respektowany wówczas, gdy  przedmiotem analizy są podsystemy, które 

obejmują:

o

historię danego gatunku w różnych literaturach narodowych,

o

ewolucje gatunku w literaturze tworzonej w danym języku,

o

przekształcenia gatunków w danym okresie historyczno-literackim,

Ҩ historia jednego gatunku lub zespołu gatunków układających się w pewną całość obejmuje:



jego kształtowanie się,



różnicowanie poszczególnych jego form,



związki z innymi gatunkami,



związki ze świadomością gatunkową,

Ҩ historia gatunku nie jest zawsze historią ciągłą, czasem gatunek na długi czas staje się martwy, by po przerwie okazać

swoją żywotność

(np. gatunki antyczne wprowadzone w obieg w renesansie)

,

 relacja gatunek literacki – poszczególne dzieło literackie:



dzieło nie jest gatunkiem (nawet gdy wyróżnia się swoistymi cechami indywidualnymi i nie daje się sprowadzić do 

żadnego z żywotnych w danym czasie gatunków),



dzieło realizuje reguły jakiegoś gatunku,



dzieło  może  wpływać (gdy  wprowadza  nowe  elementy  i  szeroko  oddziaływa)  na  kształtowanie  się  danego 

podsystemu gatunkowego, poszerzyć jego możliwości 

(np. Ulysses Joyce’a poszerzył możliwości powieści)

,



dzieło  może  się  znajdować u  początku  gatunku  literackiego  (gdy  jego  indywidualne  właściwości  zostają  podjęte 

przez serię utworów i stają się normą),

np. w wyniku naśladowań Upadku Camusa uformował się gatunek określany jako monolog 

wypowiedziany

.