Ukÿad autonomiczny gÿowy i szyi

cig lini narysowane s wókna odpowiedzialne za czucie eksteroceptywne czyli tzw. prymitywne (czucie bólu, ciepa i zimna)

Wókna koloru pomaraczowego - przerywane ! jako wókna zazwojowe sympatyczne odchodzce z plexus caroticus externus drog splotu t. jzykowej docieraj do jzyka.

Wszystkie bez wyjtku wókna ruchowe przeznaczone dla mini wewntrznych i zewntrznych jzyka pochodz z jdra ruchowego n. podjzykowego (XII). Wókna te docierajc do mini jzyka ulegaj rozgazieniu. Nerw podjzykowy ma mylc nazw z przedrostkiem “pod” aby podkreli, e wnika on do mm. jzyka od dou.

Unerwienie czuciowe, prymitywne (ból i temperatura) pochodzi z n. jzykowego (V₃) zaopatrujcego 2/3 przednie jzyka czuciowo.

1/3 tyln zaopatruje n. jzykowo-gardowy (IX) a pomaga mu w tym n. X w postaci n. krtaniowego górnego. Krta i jzyk le w duej bliskoci i s poczone fadami jzykowymi-nagoniowo, pomidzy którymi znajduj si doki nagoniowe.

brodawki grzybowate jzyka (papillae fungiformes) s zaopatrywane przez fibrae gustatoriae nervi intermedii (VIIa)

brodawki liciaste (papillae foliatte) i okolone (papillae vallatae) s zaopatrywane przez wókna z n. IX

nerw IX przecza si w zwoju górnym n. jzykowo-gardowego (przez zwój dolny wókna smakowe przechodz tylko tranzytem)

Wókna sympatyczne zazwojowe pochodz od zwoju szyjnego górnego. Poprzez splot ttnicy szyjnej zewntrznej i jzykowej docieraj one do jzyka, i tam zaopatruj jedynie miniówk gadk naczy krwiononych i limfatycznych jzyka.

Jzyk posiada bardzo mao wókien parasympatycznych. Na jzyku s zlokalizowane gruczoy jzykowe, gdy jzyk jest pokryty bon luzow. W kadej bonie luzowej znajduj si gruczoy luzowe. Za wydzielanie których odpowiada ukad parasympatyczny (z wyjtkiem gruczoów potowych, które jako jedyne s zaopatrywane sympatycznie). Unerwienie parasympatyczne pochodzi z n. poredniego (n.VII a) w postaci struny bbenkowej (chorda tympani).

Gruczoy bony luzowej jzyka znajdujce si w zasigu dziaania struny bbenkowej zaopatruje chorda tympani poprzez zwój poduchwowy (ganglion submandibulare).

Gruczoy zlokalizowane w obrbie 1/3 tylnej czci jzyka zaopatruje n. jzykowo-gardowy (n.IX). Najsilniej rozwinite s na jzyku gruczoy w czci tylnej jzyka.

Aby zapobiec zaleganiu pokarmu w takim doku w jego okolicy musz znajdowa si liczne gruczoy surowicze, których wydzielina wypukiwaaby resztki pokarmu z takiego doka. Gruczoy jzykowe tylne, które wystpuj w doku okalajcym papillae vallatae nazywaj si gruczoami jzykowymi tylnymi. Zaopatrywane s przez n. IX, a od nazwiska nazywane s gruczoami Ebnera glandulae linguales posteriores Ebner. S to gruczoy wycznie surowicze.

linianka poduchwowa (ta wprawdzie produkuje wicej pynu surowiczego ni luzowego, ale jest mieszana)

gruczoy podjzykowe czyli linianka podjzykowa (ta jest te mieszana, ale wydziela wicej luzu ni pynu surowiczego)

Na rysunku 1 wida centrum ciliospinale, które jest czci górn jdra porednio-bocznego (przeznaczon dla gowy i szyi). Centrum ciliospinale to s neuromery C₈- Th₂.

Na jzyku wszystkie wókna zazwojowe nale do ukadu autonomicznego (parasympatyczne i sympatyczne), natomiast wszystkie wókna smakowe i czucia prymitywnego s wóknami przedzwojowymi.

Wszystkie wókna przeznaczone dla gowy i szyi wywodz si z jdra porednio-bocznego (zakreskowanego na rysunku), w którym ley centrum ciliospinale (C8-Th2). Jest to cz orodkowa ukadu sympatycznego pooona w rogach bocznych rdzenia krgowego na wysokoci neuromerów C₈- L₂₍₃₎

Wókna przewodzce impulsy sympatyczne wydostaj si przez otwory midzykrgowe na zewntrz kanau krgowego. cznikiem pomidzy czci orodkow, a obwodow ukadu sympatycznego s gazie czce biae - ramus communicans albus.

Niektóre wókna przeczj si w zwoju szyjnym dolnym i id do góry jako wókno zazwojowe, inne wókna przeczaj si dopiero w zwoju rodkowym, a inne w zwoju górnym.

W gazi czcej biaej jest mnóstwo wókien przedzwojowych (biaych), które przeczaj si w poszczególnych zwojach! to co wyjdzie np. z neuromeru Th₁ to moe przeczy si w zwoju piersiowym pierwszym, szyjnym dolnym, szyjnym rodkowym lub szyjnym górnym.

Zasada jest taka, e kady ze zwojów pnia wspóczulnego otrzymuje wiele gazi czcych biaych z rónych okolicznych neuromerów.

Gazie czce biae przeczaj si w zwojach sympatycznych, które le na krgosupie, a dokadniej przy krgosupie, czyli s to tzw. zwoje krgowe (ganglia vertebralia) inna ich nazwa to zwoje przykrgowe (ganglia paravertebralia) albo zwoje pnia wspóczulnego (ganglia trunci symphatici).

Ga czca biaa moe dochodzi np. do zwoju szyjnego rodkowego, inna do zwoju szyjnego górnego. Poczenia w pionie s utworzone przez gazie przedzwojowe (gazie czce biae) lub ju gazie zazwojowe, które nazywamy rami interganglionares.

W budowie rr. interganglionares wystpuj zarówno wókna przedzwojowe (biae jeszcze nie przeczone) i zazwojowe (przerywane).

Kady taki zwój od samej podstawy czaszki a do koci guzicznej jest poczony w pionie przez rami interganglionares, a w poziomie przez rr. transversi. W ten sposób przed krgosupem tworzy si specyficzna konfiguracja sympatyczna w ksztacie drabinki nerwowej, lub parzystego róaca.

Pie wspóczulny naley do obwodowego ukadu nerwowego autonomicznego (sympatycznego) poniewa nie ley w kanale krgowym.

Wókna sympatyczne i zwoje wspóczulne tworz na wysokim stopniu rozwojowym drabink nerwow co wiadczy o koncentracji i scentralizowaniu tego ukadu. Ukad parasympatyczny nie wytwarza adnej drabinki i jest sabo rozproszony.

Ukad sympatyczny ma silniejsz reprezentacj obwodow zatem musi utworzy przed krgosupem kolejn hierarchi ! w postaci pni wspóczulnych. Lokalizacja przed krgosupem jest dla pnia wspóczulnego bardzo dogodna, poniewa przed krgosupem le zasadnicze naczynia krwionone (aorta piersiowa i brzuszna). Pnie wspóczulne lece w najbliszym ssiedztwie aorty wysyaj wókna sympatyczne, które przeskakuj na aort rozgaziajc si w jej przydance (w bonie zewntrznej) wytwarzajc splot plexus aorticus przechodzcy na wszystkie gazie. Mniejsze gazie zasilaj tymi wóknami wszystkie coraz mniejsze naczynia ttnicze a do tych najdrobniejszych.

Ttnice docierajc do najbardziej obwodowych czci ciaa doprowadzaj do nich take sploty wspóczulne, który je zaopatruje.

Splot wspóczulny jest tak silnie rozgaziony w ustroju jak ukad ttniczy. Drabinka wspóczulna jest konieczna aby wókna miay bliski dostp do aorty. Kady zwój pnia wspóczulnego oddaje:

gazie naczyniowe (rami vasculares). Rami vacsulares przeskakiway one na aort, a nastpnie na poszczególne coraz mniejsze i mniejsze naczynia

Zwoje pnia wspóczulnego otrzymuj wókna tylko drog od jdra porednio-bocznego za porednictwem gazi czcych biaych.

Ga czca biaa rozprzestrzenia si gównie przez sploty okoonaczyniowe poprzez rami vasculares:

zwój szyjny górny przerzuca si na ttnic szyjn zewntrzn, na ttnic szyjn wewntrzn i tworzy splot t. szyjnej zewntrznej i wewntrznej

Ttnica szczkowa ma 3 odcinki i w kadym oddaje gazie na których znajduj si wókna sympatyczne.

II sposób rozprzestrzeniania si ukadu sympatycznego to oddawanie sabych gazi do okolicznych narzdów:

III sposób rozprzestrzeniania si ukadu sympatycznego to gazie czce szare rami communicantes grisei. Docieraj one do pnia nerwu rdzeniowego, a nastpnie rozdzielaj si do gazi nerwów rdzeniowych:

Gazie sympatyczne zazwojowe (czce szare) tworz na szyi n. iugularis (splot yy szyjnej), który dochodzi do zwojów n. IX i X. Nervus iugularis jest odpowiednikiem gazi czcej szarej, ale poniewa jest grubszy i biegnie samodzielnie w okolicy yy szyjnej wewntrznej przyjmuje tak nazw.

Ramus communicans grisei cz zwoje pnia wspóczulnego nie tylko z n. IX i X, ale take z n. VI, VII.

S one narysowane w odrónieniu od wszystkich innych gazi lini cig co oznacza, e nerwy te wiod wókna przedzwojowe. S one jedynymi gaziami w ukadzie sympatycznym obwodowym, które maj wókna przedzwojowe, poniewa ich zwojem docelowym (gdzie ulegaj przeczeniu) s zwoje przedkrgowe (ganglia prevertebralia) np. zwój trzewny, zwój krezkowy górny i dolny.

Wókna sercowe przeczaj si w zwojach splotu sercowego. Splot sercowy obfituje w zwoje sympatyczne i parasympatyczne. Nervi cardiaci cericales przeczaj si w zwojach sympatycznych splotu sercowego.

W ukadzie sympatycznym obwodowym nerwy trzewne s przedzwojowe, a gazie trzewne s zazwojowe. Terminologia aciska odzwierciedla nam te rónice:

Rami viscerales s to bardzo drobne wókna przeznaczone tylko i wycznie dla ssiednich narzdów.

Nervi splanchnici s to potne nerwy, które maj tak zalet, e maj dugi odcinek i zstpuj do odcinka lecego poniej tam go zaopatrujc.

Nerwy trzewne zlokalizowane na szyi zstpuj do klatki piersiowej zaopatrujc splot sercowy i pucny. Wókna, które rozpoczynaj si w klatce piersiowej np. nerw trzewny wikszy, mniejszy i najniszy wdruj do jamy brzusznej do splotu trzewnego.

Patrzc na preparat widzimy, e nervus cardiacuc cervicalis superior odchodzi wprost ze zwoju. Nie ma on jednak z tym zwojem waciwie nic wspólnego, poniewa on przez ten zwój tylko przechodzi. Wókno, które rozpoczo si w jdrze porednio-bocznym przechodzi przez wszystkie zwoje szyjne (dolny, rodkowy i górny) tranzytem i ulega przeczeniu dopiero w sympatycznych zwojach przedkrgowych.

Ttnica podobojczykowa jest pooona w sposób charakterystyczny w stosunku do pnia wspóczulnego. Ley ona pomidzy zwojem szyjnym rodkowym a dolnym (gwiadzistym).

Cz gazi midzyzwojowych przechodzi przed ttnic podobojczykow, a cz za ttnic. Tak konfiguracj wspóczuln nazywamy ansa subclavia.

Ansa subclavia to kolista zamknita konfiguracja sympatyczna pooona pomidzy zwojem szyjnym rodkowym a dolnym. Ttnica podobojczykowa jest ni otoczona z przodu przez gazie midzyzwojowe przednie, a z tyu przez gazie midzyzwojowe tylne.

Niekiedy zdarza si, e ttnica krgowa (a. vertebralis) jeli pooona jest w pobliu pnia wspóczulnego. Pie ten rozdwaja si nad ni “okrakiem” a poniej niej czy si i mamy do czynienia z ptl krgow (ansa vertebralis). Jako zmienno czasami pie wspóczulny rozwidla si nad ttnic tarczow doln i tworzy si ansa thyroidea inferior.

Ansa subclavia wystpuje zawsze, a ansa vertebrais i ansa thyroidea inferior wystpuje jako zmienno.

Kady zwój otrzymuje ga czc bia. Od kadego zwoju odchodz 4 rodzaje gazi: a) rami communicans grisei (mao wane)

Zwój szyjny górny ley w pobliu rozdwojenia ttnicy szyjnej wspólnej na wysokoci ttnicy szyjnej wewntrznej i zewntrznej. Oddaje on sploty na ttnice (plexus caroticus interus et externus).

Zwój rodkowy jest pooony na poziomie ttnicy szyjnej wspólnej oddaje on plexus caroticus communis.

Ukad sympatyczny jest bardzo rozgaziony w ustroju, a ukad parasympatyczny ma mniejsze rozgazienie.

Ttnica szyjna wspólna wewntrzna i zewntrzna s oplecione zazwojowymi wóknami sympatycznymi, które pochodz od centrum ciliospinale. Po przeczeniu si w zwoju szyjnym górnym wókna te przechodz na wiksze naczynia i towarzysz im ju do samego koca.

Na ttnicy szyjnej wewntrznej jest opleciony plexus caroticus internus. Po podziale ttnicy dzieli si take razem z ni splot. Po odejciu ttnicy ocznej (a. ophtalnica) powstaje plexus opthalmicus, nastpnie odchodzca ttnica przednia mózgu (a. cerebri anterior) tworzy plexus a. cerebri anterior.

Od splotu ttnicy szyjnej wewntrznej odchodzi ga dochodzca do zwoju rzskowego ganglion ciliare jako radix sympatica, przebiega ona jednak tylko tranzytem i ze zwojem nie ma nic wspólnego. Ga ta nie ma prawa przeczy si w tym zwoju, poniewa jest ju przeczona. Dodatkowo jest gazi sympatyczna, a zwój jest parasympatyczny. Ga ta zaopatruje m. rozwieracz renicy (m.dilatator pupillae) oraz m. oczodoowy m. orbitalis wypeniajcy szczelin oczodoow. Druga ga odesza od splotu znacznie wczeniej i podya do ganglion pterygopalatinum jako n. petrosus profundus, gdzie docza do gazi odchodzcych od tego zwoju do gruczoów podniebiennych i do gruczoów nosowych.

Pomimo, e a. carotis interna ma sporo odgazie, szczególnie w obrbie gowy to na uwag zasuguj jedynie te, które dochodz do zwojów przywspóczulnych:

Plexus caroticus externus pomimo, e oddaje znacznie wicej odgazie ni plexus caroticus internus:

Korzenie sympatyczne dochodz do zwoju, ale si w nim nie przeczaj tylko dochodz do poszczególnych jego gazi, które odchodz od zwoju.

Do zwoju rzskowego, skrzydowo-podniebiennego, usznego i poduchwowego wókno zazwojowe dociera tylko jedn drog, a odchodzi wieloma. Jest to uzalenione od tego ile gazi odchodzi od danego zwoju np. od nerwu skalistego (n. petrosus) wókno idzie zarówno z nerwami nosowymi (nn. nasales posteriores), które podaj do glandulae nasales, a take z nerwami podniebiennymi, które wychodz na podniebieniu i je zaopatruj.

Ukad sympatyczny dochodzi do linianek oraz do gruczou zowego. Pobudzeniu ukadu sympatycznego hamuje wydzielanie tych gruczoów, poniewa wszystkie gruczoy lece w gbi ciaa, a nie na skórze wydzielaj wtedy, gdy s pobudzone parasympatycznie. Pobudzone sympatycznie powoduje zahamowanie wydzielania.

W przypadku gruczoów potowych jest inaczej: pobudzenie ukadu sympatycznego powoduje ich wydzielanie, a ukadu parasympatycznego hamowanie.

Trzy pierwsze nerwy zaopatruj gow, a n. X zaopatruje narzdy klatki piersiowej, brzucha i miednicy. Wókna parasympatyczne n. III tworz waciwy korze zwoju rzskowego gdzie ulegaj przeczeniu, a nastpnie dochodz do dwóch mini: m. zwieracza renicy oraz m. rzskowego.

Zwój rzskowy jest zawieszony na nerwie nosowo-rzskowym bdcym gazi n.V. Nervus nasociliaris nazywa si radix sensitiva ganglion ciliare.

N. VIIa tworzy rozgaziajc si drog jako kontynuacj nerwu skalistego wikszego do zwoju skrzydowo- podniebiennego, a drug jako swoje przeduenie (strun bbenkow) dochodzce do zwoju poduchwowego.

Zwój skrzydowo-podniebienny zaopatruje gruczoy podniebienne i nosowe oraz oddaje wókna parasympatyczne do gruczou zowego.

Wspinajc si po n. szczkowym, najpierw jako nerwy skrzydowo-podniebienne (niebieskie) docieraj do nerwu szczkowego, a nastpnie przechodz na jego ga ! n. jarzmowy, pooony na cianie bocznej oczodou. Pitro wyej jest jeszcze ga dolna n. zowego.

Który z narzdów gowy i szyi otrzymuje wókna sympatyczne i parasympatyczne przebiegajce rozcznymi drogami ?! gruczo zowy, poniewa wókna sympatyczne przebiegaj samodzielnie z góry od plexus caroticus internus, a wókna parasympatyczne z dou od zwoju skrzydowo- podniebiennego.

linianka poduchwowa, podjzykowa, i przyusznicza otrzymuj wókna sympatyczne i parasympatyczne jedn drog.

Kolejnym wyjtkiem jest to, e cho nervi petrygopalatinii s korzeniem czuciowym zwoju skrzydowo- podniebiennego to posiadaj take wókna parasympatyczne przebiegajce do gruczou zowego. aden inny korze czuciowy nie wiedzie wókien parasympatycznych.

Ganglion submandibulare ma swój korze waciwy radix propria seu parasympatica utworzony przez chorda tympani, natomiast radix sensitiva jest utworzony przez n. lingnalis

N. IX dochodzi jako n. petrosus minor do ganglion oticum, gdzie jego wókna ulegaj przeczeniu na wókna parasympatyczne zazwojowe dochodzce do linianki przusznej, gruczoów policzkowych i trzonowych.

Korzeniem waciwym dla zwoju parasympatycznego jest korze parasympatyczny, który jest stay i niezmienny.

Przy ganglion oticum jest maa nietypowo ! korzeniem czuciowym (radix sensitiva gangli otici) jest n. petrygoideus medialis, który nie zawiera wókien czuciowych eksteroceptywnych, tylko proprioceptywne (wókna czucia gbokiego). Wszystkie pozostae zwoje maj korze czuciowy eksteroceptywny (czucia powierzchownego - bólu i temperatury).

W ukadzie parasympatycznym czci orodkow dla gowy i szyi s 4 jdra parasympatyczne nerwów czaszkowych. Cz obwodow tworz wókna parasympatyczne (korzenie parasympatyczne i wókna parasympatyczne zazwojowe).

Na rys. 3 po odjciu 4 jder parasympatyczne nerwów czszkowych wszystkie trasy przebiegów tworz ju ukad parasympatyczny obwodowy.

Zwoje parasympatyczne (4) nie le w jednakowej odlegóci od siebie. Najbardziej wyizolowanym zwojem jest zwój poduchwowy. Podobnie jak inne zwoje posiada on 3 korzenie.

Jest on pooony najdalej od pozostaych trzech zwojów, dlatego mona powiedzie, e jest najbardziej staym poniewa nie mona pomyli tutaj adnego korzenia. Zwój uszny jest najbardziej zmienny poniewa posiada nietypowy korze czuciowy (proprioceptywny), a ponadto czasami wókno parasympatyczne moe poda nie od splotu ttnicy oponowej rodkowej jak bywa najczciej (radix sympatica gangli otici to plexus a. meningae mediae), ale od nervus petrosus profundus.

Ptle sympatyczme s to rozszczepienia pnia wspóczulnego nad poszczególnymi ttnicami, które krzyuj pie wspóczulny:

mieszane (ansa atlantis) ! poczenie gazi brzusznej C1 - C2 i ansa cervicalis superficialis, która powstaje z zespolenia gazi szyjnych n. twarzowego (rami colli n. facialis) oraz ramus superior n. transversus colli od plexus cervicalis.