WŁADYSŁAW KUBÓW 

 

 

 

 

 

 

 

TERRORYZM 

NA 

PODOLU 

 

 

 

 

 

 

Pami ci Tych, którzy zgin li z r k 

OUN-UPA tylko dlatego,  e byli Polakami 

 

 

 

 

 

Warszawa 

2003 

 

 

2

 

 

 

 

Copyright by 

Władysław Kubów 

 

 

 

Redakcja i korekta 

Irena Kotowicz 

 

 

 

Projekt okładki 

Władysław Kubów 

 

 

 

 

Opracowanie techniczne i 

komputerowy skład tekstu 

Jerzy Stopa 

 

 

 

 

ISSN 1507 – 9996 

 

 

 

 

Ilustracje pochodz : 

z ksi ek Aleksandra Kormana, Tomasza Kunzeka, Edwarda Prusa, “Na 

Rubie y*, “Katry”, “Wiadomo ci Turystycznych” nr 8, 9, 10 1932 r. oraz 

ze zbiorów autora. 

 

 

3

 

 

PRZEDMOWA 

 

CIE  NIEOS DZONYCH ZBRODNI 

 

 

Dzi , u progu III tysi clecia, problem terroryzmu stał si  szczegól-

nie  widoczny  po  zaatakowaniu  najpot niejszego  wiatowego  mocar-

stwa,  gdy  w  World  Trade  Centre,  gmachu  symbolizuj cego  pot g   go-

spodarcz   Stanów  Zjednoczonych  Ameryki  Północnej,  znalazło  mier  

ponad  3  tys.  osób.  Nie  zapominajmy  jednak,  e  terroryzm  istnieje  od 

dawna, cho  przymykano na niego oczy. Przez dziesi tki lat nie nazwa-

ny, nie leczony, po cichu rozwijał si , rósł i pot niał. Atak z 11 wrze nia 

2001 r. mo e mie  przełomowe znaczenie z uwagi na skal  powszech-

nego pot pienia działa  terrorystycznych i wydania walki przez nieomal 

cał  społeczno   wiatow . 

Współczuj  dzi  Amerykanom dotkni tych t  tragedi , lecz jedno-

cze nie od ywa we mnie wspomnienie terroru, jaki dotkn ł Polaków na 

Kresach.  I  nasuwa  si   gorzka  konstatacja,  e  terroryzm  mógł  sta   si  

pierwszoplanowym  problemem  wiata  dopiero  wtedy,  gdy  tysi ce  ludzi 

zostało pogrzebanych na oczach milionów telewidzów pod gruzami naj-

wi kszej  budowli  w  najpot niejszym  wiatowym  mocarstwie.  Tymcza-

sem to, co wydarzyło si  blisko 60 lat temu na Kresach, nie zostało nigdy 

przez  wiatow  opini  publiczn  ani zauwa one, ani pot pione. 

A przecie  szalał tam straszliwy terror na masow  skal . Trudno by 

znale  w historii ludzko ci takiego nagromadzenia potwornych zbrodni. 

One pora aj  zarówno rozmiarami, jak i sposobami popełniania. Dobrze, 

e obecnie zaczynaj  ukazywa  si  ksi ki dokumentuj ce te wydarze-

nia. Pokazuj  one – a ksi ka “Terroryzm na Podolu” czyni to w sposób 

niezwykle staranny – jak doszło do tego,  e społeczno  kresowa, zgod-

nie i pokojowo od lat współ yj ca, podzieliła si  na dwie grupy: zbrodnia-

rzy i ofiary. 

Pochodz  spod Zbara a, z Podola. Rzeczywi cie  z Rusinami, bo 

tak ich nazywali my, mieszkali my jak w rodzinie. Uznawali my ich  wi -

ta i  odwiedzali my ich  w domach, podobnie jak oni nas. Do dzi  znam 

ruskie kol dy, dumki, oni te   piewali nasze. Nikt si  nie dziwił, gdy cza-

sami oni przychodzili na Msz   w. do naszego rzymskokatolickiego ko-

cioła, a my do ich cerkwi. Nale ało te  do wymogów  miejscowej kultu-

ry,  e do Rusina, czyli Ukrai ca, nie odzywało si  po polsku tylko po ru-

sku, a wi c w j zyku ukrai skim. Za yło  była tak du a,  e gdy ju  za-

 

4

cz ły  si   rzezie,  w  niektórych  polskich  wsiach  ludzie  wbrew  faktom  do 

ko ca nie wierzyli,  e mo e im grozi  co  złego ze strony s siadów. 

Na Kresach wzajemne braterskie wi zi Polaków i Ukrai ców przez 

dziesi tki lat były powoli rozlu niane i zast powane elementami nienawi-

ci  rasowej.  Proces  ten,  zapocz tkowany  jeszcze  przez  Austri ,  został 

doprowadzony do tragicznego finału przez mi dzynarodowy, głównie hi-

tlerowski terroryzm. Same mordy na ludno ci polskiej to skutek chłodnej 

kalkulacji  gremiów  przywódczych  ukrai skich  nacjonalistów.  Ludzie  ci 

organizowali narodowe bojówki ukrai skie, by terrorem wobec bezbron-

nej ludno ci pozby  si  Polaków z ziem nale cych – w ich mniemaniu – 

do nich. Plan był prosty. Trzeba wymordowa  cz

 ludno ci polskiej w 

taki sposób, aby reszta w przera eniu sama uciekła. 

Podobny efekt za pomoc  podobnych  rodków usiłowali osi gn  

terrory ci atakuj c World Trade Centre i inne cele w Ameryce. Zaplano-

wana dokładnie  mier  tysi cy niewinnych ludzi miała zastraszy  pozo-

stałych. 

Ta najbardziej skrajna i zwyrodniała posta  terroryzmu, zakładaj -

ca  osi ganie  politycznych  celów  przez  masow   eksterminacj   cywilnej 

ludno ci, kiełkowała i rozwijała si  równie  na naszych polskich ziemiach 

w  nacjonalistycznych  kr gach  ukrai skich.  W  okresie  Dwudziestolecia 

mi dzywojennego  stricte    terrorystyczne  organizacje  tworzył  przej ty 

ideologia hitlerowsk  Jewhen Konowałe . Za nim szli nast pni, jak Ste-

pan  Bandera,  Andrij  Melnyk,  Roman  Szuchewycz.  To  byli  nacjonali ci 

ukrai scy, którzy opracowali i zastosowali polityk  terroru by – jak my le-

li – wyzwoli  Ukrain  i jej naród spod rz dów Polaków. 

Do  krwawego  dzieła  przyst pili  jeszcze  przed  wybuchem  II  wojny 

wiatowej.  Istotnym  momentem  było  zabójstwo  ministra  spraw    we-

wn trznych  Pierackiego,  za  co  na  do ywocie  został  skazany  Bandera, 

wypuszczony jednak na wolno  w obliczu hitlerowskiej agresji. 

Pocz tek i narastanie terroru na Kresach zapami tałem jako dziec-

ko.  Jeszcze  przed  1930  r.  nacjonali ci  ukrai scy  przeprowadzili  akcj  

palenia polskich stodół i stogów ze zbo em. Pami tam groz  płon cych 

w  nocy ogromnych  stogów  pszenicy,  gdy niszczono zbiory panu  Kono-

packiemu,  bogatemu  wła cicielowi  ziemskiemu  z  mojej  rodzinnej  Bere-

zowicy  Małej.  Najstraszniejsze  miało  dopiero  nadej .  Kilkana cie  lat 

pó niej ten e Konopacki zgin ł obdarty przez nacjonalistów ukrai skich 

ze skóry... 

W mojej rodzinnej wsi i w setkach jej podobnych, działy si  rzeczy 

nie do wyobra enia. Głowy niemowl t i dzieci rozbijano o  ciany, dzieci 

wieszano  na  jelitach  matek,  ksi y  piłowano  w  beczkach  i  korytach, 

przybijano gwo dziami do drzwi ko ciołów... 

Nieos dzone zbrodnie  rodz  nowe. Ten  straszny  terror, który  do-

tkn ł niewinn  ludno  polsk  na dawnych Kresach Rzeczypospolitej nie 

 

5

został nigdy pot piony, a zatem w pewnym sensie uzyskał cich   akcep-

tacj . Zbrodniarze do dzi  nie przyznaj  si  do winy, a  wiat ich nie po-

t pia.  Pó niej  terroryzm  przenosił  si   z  miejsca  na  miejsce,  atakował  i 

mordował, na ogół bezkarnie, w imi  ró nych obł ka czych wizji. Dopie-

ro  gdy  uderzył  w  najpot niejsze  pa stwo  dzisiejszego  wiata,  wydano 

mu bezwzgl dn  wojn . Gdyby jednak został w por  zauwa ony, gdyby 

ludobójstwo na polskich ziemiach wschodnich w 1942, 1943, 1944 i 1945 

r. doczekało si   wiatowego pot pienia i poci gni cia winnych do odpo-

wiedzialno ci, by  mo e mordowanie bezbronnych ludzi nie stało by si  

sposobem rozwi zywania konfliktów i dochodzenia swoich racji. 

W tym sensie za atak na Ameryk  odpowiedzialna jest cała ludz-

ko , która w por  nie zareagowała na terroryzm jako metod  walki poli-

tycznej.  To  zło  trwa  od  dziesi tków  lat,  niczym  rak  toczy  podskórnie 

tkank  ludzko ci, tak  e dzi  zagra a całemu  wiatowemu organizmowi. 

Wła nie w poczuciu tego zagro enia wydano terroryzmowi kolejn   wia-

tow  wojn . 

Terroryzm,  zarówno  ten  z  przeszło ci  jak  i  obecny,  musi  spotka  

si  z powszechnym pot pieniem. Gdziekolwiek by si  nie wydarzył i ko-

gokolwiek by nie dotkn ł. Musi by  zwalczany zarówno wtedy, gdy  ata-

kuje  wiatowe  mocarstwa,  jak  i  unicestwia  biedne  afryka skie  plemi . 

Trzeba odkrywa  jego czarne karty z przeszło ci i wskazywa  na nowe 

zagro enia. 

Autorowi nale  si  wyrazy uznania, gdy  odsłaniaj c histori   ycia 

i  mierci mieszka ców Podola bierze znacz cy udział w  wiatowym, an-

tyterrorystycznym froncie. 

 

 

 

 

o. prof. dr hab. Mieczysław Albert Kr piec 

 

 

 

OD AUTORA 

 

W osiemdziesi tym roku mego  ycia zdecydowałem si  napisa  t   

ksi k ,  aby  da   wiadectwo  prawdzie  o  strasznych  wydarzeniach  na 

Podolu, szczególnie w czasie II wojny  wiatowej. Mordowały tu w okrutny 

sposób  ludzi,  od  niemowl cia  do  starca,  bojówki  ukrai skie  zorganizo-

wane przez OUN i dokonywały czystek etnicznych. Wydarzenia te prze-

yłem  osobi cie.  Powinny  by   pot pione  i  os dzone.  Pragn   równie  

odda  cze  OFIAROM tych zbrodni i upami tni  ich nazwiska. 

 

6

Nie b d c historykiem, pokusiłem si  opisa  bardzo skrótowo Po-

dole  i  przedstawi   jego  dzieje  od  najdawniejszych  czasów.  Chciałbym 

przybli y ,  szczególnie  moim  podolskim  Czytelnikom,  ci g  historyczny 

konfliktów tubylczej ludno ci ruskiej (pó niej ukrai skiej) z Polakami. 

Przez wieki całe kultura, zwyczaje i obyczaje ludów przenikały si  

wzajemnie. Ludzie tych dwóch bratnich narodów  yli od wieków pospołu, 

po  s siedzku,  zawierali  mi dzy  sob   mał e stwa.  Utarło  si   nawet  po-

wiedzenie,  e  granica  mi dzy  Polakami  i  Ukrai cami  przebiega  przez 

mał e skie ło a. 

Na zachodnim Podolu religia była wspólna – katolicka, ale dwa ob-

rz dki. Dlaczego wi c doszło do tak tragicznych wydarze ? Jak Czytel-

nik zauwa y, staram si  nie komentowa  tego co si  wydarzyło, przed-

stawiam jedynie fakty i podaj  prawd  na podstawie własnych prze y  i 

zebranych materiałów. 

Niech ta ksi ka b dzie przestrog  dla tych wszystkich, którzy dzi  

jeszcze siej  nienawi , “wybielaj ” złoczy ców, chc  ich rehabilitacji, a 

nawet  gloryfikuj   sprawców  ludobójstwa  jako  bojowników  o  niepodle-

gło  własnego pa stwa. Niechaj młode pokolenie im przebaczy ale nie 

zapomina o tym, o czym zapomnie  nie wolno, aby nigdy wi cej takie lub 

podobne wydarzenia nie mogły si  powtórzy . 

Dr  Józef  Fajkowski,  historyk,  po  przeczytaniu  materiału  przygoto-

wanego do tej ksi ki i poczynieniu uwag, za co Mu serdecznie dzi kuj , 

napisał:  Opracowanie  to  jest  niezwykłym  dokumentem,  mog   czerpa  

pełnymi  gar ciami  z  takich  ksi ek  zawodowi  historycy,  jako  ródła. 

Oczekuj  wydania jej drukiem. 

 

 

7

 

8

 

 

 

 

 

 

   Dumka podolska. 

 

Droga ziemia ta, 

My l j  moja zna! 

Tam najwi ksze szcz cie moje, 

Tam najpierwsze niepokoje, 

        Tam najpierwsza łza! 

 

 

 

(Maurycy Gosławski) 

 

 

PODOLE – CZASY MINIONE. 

 

PODOLE – to pi kna kraina, zwana przez wielu “Ziemi  mlekiem i 

miodem płyn c ”. 

Klimat  Podola jest umiarkowany. Temperatury dodatnie dochodz  

do 35

o

C, ujemne do –30

0

. Jest to wielka równina z gł bokimi jarami – ko-

rytami rzek, głównie Bohu i Dniestru, wpadaj cymi  do Morza Czarnego 

oraz dopływów Dniestru – Złotej Lipy, Strypy, Koropca, Seretu, Zbrucza i 

Smotrycza. 

Gleby s  tu bardzo  yzne, głównie czarnoziemy, ale na około 1/3 

powierzchni  zmieszane  z  piaskiem,  marglem  i  kamieniem  wapiennym. 

Uprawy  rolne  –  to  głównie  pszenica,  buraki  cukrowe,  kukurydza,  wino-

ro l, chmiel i tyto . 

Podole  jest terenem  słabo zalesionym. Wyst puj   tu d by,  osika, 

wi z,  jawor,  klon,  grab,  brzoza,  olcha,  a  miejscami  tak e  buk,  wierk  i 

jodła. 

Kopaliny Podola to kamie  wapienny, granit, gips, glina, piryt, ka-

mie  litograficzny i saletra. 

Głównym zaj ciem mieszka ców Podola w czasach minionych by-

ło rolnictwo i hodowla bydła (słynne podolskie woły i krowy). Handlowano 

zbo em i bydłem, a przemysł reprezentowały jedynie cukrownie, młyny, 

gorzelnie, garbarnie oraz fabryki sukna i wyrobów tytoniowych. 

Na  północy  graniczyło  Podole  z  Wołyniem,  na  wschodzie  z  woj. 

bracławskim, na południu z Multanami (Wołoszczyzn ), a na zachodzie z 

woj. ruskim. 

 

9

Pono  w IX wieku zamieszkiwało Podole plemi  Drewlan. Pó niej 

korzystaj c z ustawicznych swarów i niezgody ksi

t ruskich, ziemie te 

zagarn li Tatarzy i panowali tu a  do roku 1331, kiedy to ksi

 litewski 

Giedymin zaj ł ziemi  podolsk  i oddał j  w zarz dzanie czterem synom 

brata  swego  Koriata  (ksi cia  nowogródzkiego)  –  Jerzemu,  Fedorowi, 

Aleksandrowi i Konstantemu. 

W  1340  roku  król  Kazimierz  Wielki  przył czył  Ru   Czerwon   do 

Korony Królestwa Polskiego a w tym cz

 Podola. 

Herbem Podola było złote sło ce na białym polu. 

W latach pó niejszych, za czasów Władysława  Jagiełły i jego na-

st pców, ziemie podolskie były do  cz sto przedmiotem sporów mi dzy 

Polsk  a Litw . Dopiero w 1434 roku zaj ł całe Podole król Władysław III 

i  uspokoił  wrzenie,  zrównawszy  z  prawach  i  swobodach  miejscow  

szlacht  ze szlacht  polsk . Utworzono województwo podolskie, którego 

pierwszym wojewod  został Piotr Odrow . 

Ziemia podolska n kana była ustawicznie najazdami ze wschodu – 

Tatarów,  Turków  i  Wołochów,  którzy  rabowali,  palili  i  niszczyli  j   prze-

mieniaj c w pustyni . Nawiedzały te  Podole rozmaite kl ski: trz sienia 

ziemi, bardzo mro ne zimy, szara cza i zarazy. 

Za bardzo słabych rz dów króla Michała Korybuta Wi niowieckiego 

(syna sławnego “Jaremy”) Podole opanowali Turcy. Do Polski powróciło 

dopiero w 1669 roku za spraw  pokoju karłowickiego. 

 

 

PODZIAŁ PODOLA. 

 

Po I rozbiorze Polski w roku 1772 nast pił podział Podola na cz

 

wschodni  (do rzeki Zbrucz), która przypadła Rosji i  na cz

 zachodni  

– zaj t  przez Austro-W gry. 

Rosjanie ze swojej cz ci utworzyli Guberni  Podolsk , ze stolic  

w  Kamie cu  Podolskim.  W  1897  roku  skład  narodowo ciowy  guberni 

przedstawiał  si   nast puj co:  ogółem  liczyła  2.984,6  tys.  ludno ci,  z 

czego  2.240,3  tys.  (75,1%)  stanowili  Rusini,  261,1  tys.  (8,8%)  Polacy, 

368,7 tys. (12,3%)  ydzi. Rosjan było jedynie 2,6% i 1,2% innych naro-

dowo ci. 

Do Guberni Podolskiej nale ało 12 powiatów: Płoskirów – gdzie w 

stosunku  do  ogółu  ludno ci  Polaków  było  23,2%,  Kamieniec  –  13,5%, 

Latyczów  –  12,7%,  Uszyca  –  12,1%,  Lity   –  9,3%,  Mohylów  –  8,7%, 

Winnica – 10,4%, Jampol – 9,6%, Bracław – 5,5%, Olhopol – 3,4%, Haj-

syn – 2,1%, Bałta – 2,0%. 

Zachodni  cz

 Podola (pokrywaj c  si   z pó niejszym woj. tar-

nopolskim)  Austriacy  przył czyli  do  Galicji  Wschodniej.    Skład  narodo-

 

10

wo ciowy  przedstawiał  si   tu  inaczej,  Polaków  było  o  wiele  wi cej.  W 

1900 roku zachodnie Podole zamieszkiwało 1.416,3 tys. ludno ci, z cze-

go Rusinów było 831,0 tys. (58,7%), Polaków – 358,2 tys. (23,3%), a  y-

dów -  182,0 tys. (ok. 15%). 

Ta cz

 Podola składała si  z 14 powiatów: Borszczów – 17,9% 

Polaków, Brody –  20,1%, Brze any – 27,0%, Buczacz – 27,6%, Czort-

ków – 25,1%, Podhajce – 27,5%, Przemy lany – 25,0%, Skałat – 33,6%, 

Tarnopol – 29,5%, Trembowla – 37,7%, Zaleszczyki – 13,8%, Zbara  – 

30,6%, Złoczów – 21,7% i Kamionka Strumiłowa – 23,1%. 

Po odzyskaniu przez Polsk  niepodległo ci w roku 1918, zorgani-

zowano jeszcze trzy dalsze powiaty: Kopyczy ce – 35,2% Polaków, Ra-

dziechów – 25,9% i Zborów – 32,2%. 

Ciekawym  zjawiskiem  było  przyjmowanie  przez  wy sze  warstwy 

Rusinów religii katolickiej (w miejsce prawosławnej) i “stawanie si ” Po-

lakami  oraz  parcie  na  zachodnie  ziemie  polskie,  podczas  gdy  polscy 

chłopi  szli  na  wschodnie  ziemie  Rzeczypospolitej,  gdzie  bardzo  cz sto 

asymilowali  si   z  ludno ci   tubylcz ,  przyjmowali  prawosławie  i  stawali 

si  Rusinami. 

Miały  tu  miejsce  dwie  wielkie  fale  osiedlania  si   chłopów  na  spu-

stoszonych przez tatarskich naje d ców ziemiach. W pierwszej – za Ka-

zimierza Wielkiego – osiedlała si  tu ludno  ze  l ska i z Niemiec. Dru-

ga  fala  nast piła  po  Unii  Lubelskiej  –  kiedy  du e  zapotrzebowanie  na 

zbo e  eksportowane  do  Europy,  spowodowało  rozwój  gospodarki  fol-

warcznej. Pa szczy niani chłopi uciekali na ziemie wschodnie aby uwol-

ni  si  od pa szczyzny. W tym czasie przybyło na Podole du o chłopów 

z  Polski  centralnej,  z  Mazowsza.  Sejm  Rzeczypospolitej,  aby  zach ci  

do osiedlania si  na tamtych pustkowiach, wprowadził tak zwane 

wolni-

zny – a osiedlaj cy si  chłopi zwalniani byli a  na 20 lat z pa szczyzny. 

Jak pokazuj  dane statystyczne, im dalej na wschód, tym mniej by-

ło Polaków. Nie tylko na Podolu, ale na całym 

u kraju  Rzeczypospolitej, 

czyli “Ukrainie”. Bowiem w drugiej połowie XVI wieku (po Unii Lubelskiej) 

nazwy 

Ukraina  u ywano tylko w znaczeniu  geograficznym, a nie  na-

rodowo ciowym.    Ukraina  była  okre leniem  terenów  Rzeczypospolitej 

najdalej wysuni tych na wschód, a wi c u skraju pa stwa. 

Nazwa  “Ukraina”  i  “Ukrai cy”  przyj ły  si   dopiero  pod  koniec  XIX 

wieku, głównie w czasie I wojny  wiatowej, chocia  jeszcze długo po tej 

wojnie u ywano zamiennie nazw Rusini – Ukrai cy. Austriacy – wzorem 

Polski przedrozbiorowej – równie  przyj li termin “Rusini”. 

Na zachodnim Podolu  yli katolicy, obrz dku rzymskiego, co  wi -

zało si  z polsko ci . Od czasu unii brzeskiej ludno  rusi ska przyj ła 

obrz dek greckokatolicki, co było niemal równoznaczne z narodowo ci ; 

byli Rusinami (pó niej Ukrai cami). 

 

 

11

PODOLE ZACHODNIE. 

 

Dzieliło si  na “zimne” i “ciepłe”. Podole zimne – to jego cz

 pół-

nocna ze stolic  Tarnopolem, najzimniejszym punktem w całej przedwo-

jennej  Polsce.  Tu  uprawiano  tradycyjnie  zbo a,  ziemniaki,  a  na  ł kach 

wypasano bydło. “Ciepłe” Podole stanowiło południow  cz

 wojewódz-

twa tarnopolskiego, z gospodarcz  stolic  Czortkowem i najcieplejszym 

miejscem II RP – uzdrowiskiem nad Dniestrem – Zaleszczykami. 

Dzi ki ciepłym pr dom powietrza napływaj cym od Morza Czarne-

go jarem Dniestru, uprawiano na ciepłym Podolu oprócz zbó  winogrona, 

morele, kukurydz , tyto  i inne ciepłolubne ro liny. 

Znajduj  si  tu gł bokie jary o zalesionych stokach, strome i skali-

ste urwiska, nad którymi wznosz  si  ruiny dawnych zamków obronnych. 

Najpi kniejsze s  jary Dniestru, Zbrucza, Seretu i Strypy. Oprócz bujnej i 

ciekawej ro linno ci wyst puj  tu tak e malownicze skały i groty gipso-

we. 

TARNOPOL i jego okolice wsławione s  licznymi i wielkimi bojami 

ze wschodnimi naje d cami – Tatarami, Turkami i Kozakami. Było tu a  

56  zamków  obronnych,  dawnych  kresowych  stra nic.  Tereny  te  były 

przedmurzem  chrze cija stwa  i  zachodniej  kultury,  strzegły  przed  zale-

wem “półksi yca”. 

Do najbardziej znanych twierdz obronnych nale  zamki w: Zbara-

u,  Trembowli,  Buczaczu,  Jazłowcu,  Złotym  Potoku,  wirzu,  Olesku 

(gdzie urodził si  Jan III Sobieski), Podhorcach i Białym Kamieniu oraz 

nale cy do rodziny Sobieskich zamek w Złoczowie. 

Nieopodal  Jazłowca  znajdował  si   w  pi knej kotlinie  bardzo stary 

zamek w Czerwonogrodzie, który w nowszych czasach przerobiony zo-

stał  na  pałac  mieszkalny.  Wspomnie   te   nale y  o  ruinach  pot nych 

niegdy   zamków  w  Kudry cach,  Wysuczce,  Skale  Podolskiej  i  Sidoro-

wie. 

Punktami obronnymi były równie  dawne ko cioły i monastery. Np. 

w  XV  wieku  ko ciół  w  Wy nianach,  Pomorzanach,  Podkamieniu  oraz 

monastery w Uniowie i Dunajowie. 

Na południowym Podolu le  Okopy  w. Trójcy, gdzie obozował w 

wyprawie na Turków Jan III Sobieski i z tego okresu pozostały tu ruiny 

wałów obronnych ze strzelnicami. W pobli u przebiegał te  Wał Trajana, 

zbudowany  niegdy   przez  rzymskich  legionistów.  Dzi   jest to  tylko  nie-

wielkie wywy szenie terenu, pokryte krzewami i zaro ni te traw . 

Przez  północn   cz

  Podola  przebiega  pi kne  pasmo  wzgórz  – 

Miodobory (Tołtry). 

 

RUCHY NARODOWO CIOWE. 

 

12

 

Mimo przewagi ludno ci rusi skiej, od 1860 roku j zykiem urz do-

wym był w Tarnopolszczy nie, jak i w całej Galicji Wschodniej, j zyk pol-

ski, a nie ukrai ski czy niemiecki. Była to kwestia bardzo skomplikowana. 

Współistniały bowiem obok siebie trzy j zyki, trzy wyznania i trzy kultury. 

Za  tubylców  uwa ali  si   wszyscy  –  Polacy,  Rusini  i  ydzi. W miastach 

przewa ali  Polacy  i  ydzi,  po  wsiach  –  Rusini.  J zyk  ruski  (ukrai ski) 

u ywany był na wsi nie tylko przez ludno  rusi sk  ale tak e przez licz-

nych Polaków. 

Odrodzenie  ruchu  narodowego  na  Podolu  spowodowane  zostało 

wprowadzeniem  przez  władze  austriackie  reform.  Ograniczona  została 

wszechwładza wła cicieli dóbr nad poddanymi chłopami oraz powinno ci 

pa szczy niane. Zaistniała mo liwo   wnoszenia  przez chłopów skarg 

na  pana  do  s dów,  wprowadzono  te   niezale ny  od  panów  samorz d 

wiejski,  zniesiono  wymóg  wyra ania  zgody  przez  pana  na  mał e stwo 

poddanego.  Zniesiono  wreszcie  pa szczyzn .  Reformy  dotyczyły  tak e 

ko cioła.  Ko ciół  greckokatolicki  (unijny)  został  zrównany  w  prawach  z 

ko ciołem  rzymskokatolickim.  Powstały  o rodki  my li  politycznej  –  pol-

skie i ukrai skie oraz organizacje: spółdzielcze, o wiatowe, kulturalne, a 

tak e na poły wojskowe. 

Budz cy si  ukrai ski ruch narodowy oparty był niemal wył cznie o 

warstw   chłopsk .  Rozwijał  si   przede  wszystkim  w ród  młodzie y  i 

skierowany był przeciw Polakom, którzy w tym czasie nie uznawali naro-

dowej odr bno ci Ukrai ców. W szkołach i urz dach panował j zyk pol-

ski, a wła cicielami maj tków ziemskich byli głównie Polacy. 

W pó niejszym czasie młodzie  ukrai ska uczy si  na uniwersyte-

cie lwowskim (gdzie kilka katedr prowadziło wykłady w j. ukrai skim), w 

ukrai skich  gimnazjach  i  szkołach  ró nego  typu.  We  wsiach  powstaje 

g sta sie  czytelni “Pro wita” i organizacje takie jak: “Łuh”. “Sokił”, “Strił-

ci”. 

Z  czasem  kler  greckokatolicki  został  przez  władze  austriackie 

uprzywilejowany,  aby  mógł  parali owa   wszelkie  patriotyczne  poczyna-

nia Polaków, szczególnie z warstw wy szych, i przeciwstawia  chłopów 

ukrai skich polskim wła cicielom ziemskim. 

W pierwszym pokoleniu inteligencji ukrai skiej pojawia si  moda na 

kozackie  stroje,  przywołuje  si   czasy  wolnej  kozackiej  Ukrainy,  piewa 

rzewne ukrai skie dumki. Młodzie  wychowywana jest na poezji Tarasa 

Szewczenki i jego poematach o rebelii Krzywonosa,  eli niaka i Gonty. 

W 1902 roku wybucha fala ukrai skich rozruchów chłopskich a  w 

400 gminach, zwłaszcza w powiatach: Buczacz, Czortków, Zaleszczyki, 

Trembowla, Tarnopol, Zbara , Złoczów, Przemy lany i Kamionka Strumi-

łowa. Nasilały si  one głównie  w okresie sianokosów i  niw. Niszczono 

plony, zabudowania dworskie, wyr bywano pa skie lasy itp. Fornale  -

 

13

dali  zniesienia  kar fizycznych,  zwi kszenia  zarobków  i  skrócenia  czasu 

pracy. 

Radykalizuje  si   ruch  studencki  i  uczniów  wy szych  klas  gimna-

zjalnych. Obok polskich napisów “Niech  yje Polska”, pojawiaj  si  napi-

sy  “Niech  yje  Republika  Ukrainy”.  Ta  młodzie   ukrai ska  jest  ju   wy-

chowana na  wyczynach Iwana  Gonty  i Maksyma  eli niaka  (Koliszczy-

zny),  obrazach rzezi w  Humaniu, gdzie zgin ło 20 tysi cy  szlachty  pol-

skiej,  ksi y  i  ydów,  którzy  si   tam  schronili,  a  miasto    zostało  do-

szcz tnie  obrabowane  i  spalone.  W  okrutny  sposób  zn cano  si   tak e 

nad  dzie mi  i  kobietami.  Iwan  Gonta  zamordował  nawet  swoje  własne 

dzieci zrodzone z matki Polki. 

Do tych krwawych wydarze  nawi zuje wła nie w swoich poema-

tach (najwi kszy!) ukrai ski poeta – Taras Szewczenko. W wydanym w 

1841 roku słynnym poemacie “Hajdamacy” tak m. in. pisze: 

 

Machnuw no om i ditej ne maje, 

popadały zarizani. 

Pochowaty chiba? Ne treba, 

wony katołyky. 

 

W wolnym tłumaczeniu brzmi to tak: “Zamachn ł si  no em i dzieci ju  

nie ma. Upadły zar ni te. Pochowa  je mo e? Nie trzeba, to katolicy.” 

W  1863  roku  Pawło  Czubi kyj,  autor  słów  hymnu  ukrai skiego 

“Szcze ne wmerła Ukrajina”, napisał te  tak  zwrotk : 

Naływajko,  eli niak  i  Taras  Triasiło  z  domowyny  kłyczut  na 

wiatoje diło. (Nalewajko,  ele niak i Taras Triasiło, wzywaj  ze swych 

trumien do  wi tego dzieła). 

Młodzie   ukrai ska  była  zatem  ju   w  XIX  wieku  wychowywana  w 

atmosferze aprobaty, niemal  glorii rzezi, zanim pojawił si  w latach 20-

tych XX wieku twórca ukrai skiego faszyzmu, nacjonalista Dmytro Don-

cow. 

Owe za  “diło” – to nie tylko rze   w 

Humaniu, ale tak e dokonana przez rebe-

liantów Gonty i  eli niaka rze  na Wołyniu 

i Podolu, podczas której zgin ło około 200 tysi cy ludzi. Z pochwyconych 

zdzierano  ywcem pasy skóry, albo zakopywano ich na stoj co w ziemi i 

koszono  potem  głowy  jak  traw .  Dorosłym  rozpruwano  brzuchy,  a 

dzie mi  zapełniono  w  Humaniu  trzy  gł bokie  studnie.  Na    go ci cach 

wznoszono szubienice, a na ka dej z nich wisiał obok szlachcica ksi dz, 

yd i pies. Pod ofiarami zamieszczano napis: Lach,  yd i sobaka – wira 

odnaka. 

Ju  w lipcu 1848 roku na posiedzeniu unickiej Rady  wi tojurskiej 

we Lwowie domagano si  usuni cia Polaków z Galicji. Za  pismo “Zoria 

Taras Szewczenko. 

 

14

Hały ka” pouczała, jak t pi  “polskich panów”, mianowicie u ywa  nale-

y pali, dr gów, wideł, siekier – w my l hasła (dobrze znanego autorowi i 

jego pokoleniu) Za San Lasze, bo tu nasze. 

Powy sze metody stosowane były ju  w czasie I wojny  wiatowej, 

a masowo i w szerokim zakresie – podczas II wojny. 

 

 

 

POLSKIE ODRODZENIE. 

 

Polskie warstwy o wiecone na Podolu postanowiły nie  kaganek 

o wiaty do wiejskiego ludu polskiego, który szybko asymilował si  z Ru-

sinami. Wielu chłopów niemal całkowicie zarzuciło j zyk polski (uwa any 

za j zyk “pa ski”), a posługuj c si  j zykiem ruskim, stawało si  z cza-

sem Rusinami. 

Tylko na północnym Podolu liczba ludno ci polskiej zmniejszyła si  

w  ten  sposób  w  latach  1880-1900  a   w  50  gminach  wiejskich.  Najbar-

dziej w Neterpicach, bo a  o 75,2%, Pantalicha – o 35,0%, Roznoszy ce 

o  32,6%,  Białokrynica  o  27,6%,  Orzechowiec  o  24,0%,  Podgórzany  o 

21,7%, Zazdro  o 20,0%, Wiktorówka o 19,3%, Ceniów o 18,8%, Zaru-

deczko o 17,9%,  Rasztowce o 17,0%, Dorofijówka o 16,1%,  Koziary o 

14,3%,  Rosochowaciec  o  13,3%,    Horodnica  o  13,7%,  Kozówka  o 

12,0%, Chodaczków Wielki, Kalasantówka i Konstatynówka o 11,4%. W 

siedmiu wsiach zmniejszyła si  liczba ludno ci polskiej o 10,9 – 10,0%, 

w  pi ciu  o  9,3  –  9,0%,  w  dziesi ciu  –  8,8  –8,1%,  w  pi tnastu  o  7,9  – 

7,5%,  w  czterech  o  6,7  –  6,3%,  w  siedmiu  o  5,8  –  5,2%.  Pomini to  tu 

wsie, w których straty nie przekraczały 5,0%. 

Czas naglił, bowiem ruskie organizacje – czytelnie “Pro wita”. oraz 

“Łuh”, “Sokoły” i  “Striłci” bardzo szybko i skutecznie oddziaływały  tak e 

na rozproszony  ywioł polski, szczególnie we wsiach mieszanych naro-

dowo ciowo. 

Polacy powołali wi c do  ycia Towarzystwo Szkoły Ludowej (TSL), 

którego  głównym  celem  było  działanie  w ród  ludu  polskiego  na  wsi, 

szczególnie w dziedzinie o wiaty. Obok  wspieraj cych polsko  dru yn 

strzeleckich, sokolich i bartoszowych, ju  w 1889 roku powstały koła TSL 

w  kilku  wsiach  pow.  tarnopolskiego  jak:  Czernielów  Mazowiecki,  Cho-

daczków Wielki, Poczapi ce, Płotycz. 

Działacze  Towarzystwa  –  Walenty  Ferenz,  Witold  Ostrowski,  a 

szczególnie prof. Jan Zamorski spowodowali,  e w 1902 roku było na wsi 

podolskiej ju  40 polskich czytelni, a nowe koła Towarzystwa powstały w 

Borszczowie, Czortkowie, Jeziernej, Podwołoczyskach, Skałacie, Zało -

 

15

cach, Zbara u i Kaczanówce. Oddziaływały one korzystnie na okoliczne 

wsie. 

Sfery  szlacheckie  odgrywały  jeszcze  w  tym  czasie  znaczn   rol , 

zajmowały najwy sze stanowiska w administracji oraz  yciu politycznym 

i ekonomicznym Podola, a tak e w całej Galicji. Wła ciciele ziemscy  yli 

na wsi  i brali czynny udział w jej  yciu. 

Konserwatywna cz

 szlachty, (tzw. “Podolacy”), akceptowała lo-

jalno  wobec Cesarstwa Austriackiego. Ale wielu  ziemian  nale ało ju  

do Narodowej Demokracji, popierała reformy i brała czynny udział w  y-

ciu  narodowym,  patriotycznym  i  kulturalnym  mas  chłopskich.  Ruch  na 

rzecz  przemian  na  wsi  podolskiej  był  równie   silnie  popierany  przez 

ugrupowania  socjalistyczne,  a  szczególnie  przez  ruch  ludowy.  Szybko 

wyrastali tacy działacze chłopscy jak: Janko Biłous (Białow s) z Ihrowicy, 

Michał Brylak z Tołstoługa, Jan Cielecki z Białej, Józef Czapla z Milna, 

Maciej Jaczak z Reniowa, Jan Dziedzic z Kurnik Iwancza skich, Wincen-

ty D end era z Janówki,  Mikołaj Fryc z Suszczyna, Franciszek Gawlisz 

ze  Smykowiec,  Jan  Janowski  z  Zastawia,  Józef  Krzy ków  i  Michał  To-

maszewski z Płotyczy, Jan Letki z Milna, August Mieszko z Netreby, Jó-

zef  Muszy ski  z  Zagrobeli,  Jan  Półtorak  (młodszy)  z  Bzowicy,  Mikołaj 

Rewucki z Białoskórki, Jan Sudal z Tro cia ca Wielkiego, Jan Szeliga z 

Gontowy,  Jan  Soroka  z  Bucniowa,  Franciszek  Sobolak  z  Maksymówki, 

Jan Zator z Draganówki, Józef Zaj c z Za cianka. To nazwiska działaczy 

tylko z pow. tarnopolskiego, a było ich wi cej. 

Do patriotycznej działalno ci wł czyły si  tak e kobiety. Nale y tu 

wymieni  nazwiska cho by: Jadwigi Białousowej z Białoskórki, Katarzyny 

Kubajowej z Płotyczy, Honoraty Kominkowej ze Stryjówki. 

Chłopi  otrze wieli,  opuszczali  ydowskie  karczmy  i  zamiast  “pija-

czy ”, łama  koły w płotach, zn ca  si  nad  on  i domownikami, szli w 

niedziel   na  szkolenie,  brali  udział  w  wiczeniach  dru yn  strzeleckich, 

sokolich  czy  bartoszowych  i  coraz  wyra niej  rozumieli  potrzeb   wyst -

pienia z broni  w r ku o odzyskanie niepodległej Polski. Ju  nawet pó -

niejsza wojna nie mogła chłopa podolskiego zepsu , poniewa  – jak po-

daj  dane z 1926 roku – w woj. pozna skim sprzedano 66.495 hektoli-

trów  spirytusu,  a  w  woj.  tarnopolskim  tylko  2.367  hektolitrów.  Dawniej 

chłop dawał na ofiar  w ko ciele ze strachu przed piekłem, teraz dawał 

tak e składki na budow  domów ludowych, na  Towarzystwo Szkoły Lu-

dowej, szkoły wiejskie, bursy, a nawet na muzeum w Tarnopolu. 

Z młodego pokolenia bardzo szybko  wyrastali działacze i nauczy-

ciele ludowi, którzy nie li na wie  podolsk  o wiat  – przez pogadanki, 

odczyty, wykłady, jak te  zakładanie gniazd sokolich, dru yn strzeleckich 

i  bartoszowych.  Organizowali  te   orkiestry  ludowe  i  upowszechniali  pa-

triotyczn  pie  polsk . 

 

16

Do bardzo zaanga owanych nauczycieli na tym polu nale eli: Lu-

dwik  Bryczkowski  z  Baworowa,  Stanisław  Bieniowski  ze  Skałatu,  Maria 

Boguszowa z Doł anki, Piotr Cze nikowski z Płotyczy, Julia Hoendlówna 

i Edward Pichurski z Czernielowa  Mazowieckiego, Jan Hummel ze Zba-

ra a, Bronisław Kubrycht ze Strusowa, Józef Nied wiedzki z Zarudecz-

ka, Jan Podgórski z Białozórki, Jan  Szczepanowski ze Zbara a, Ferdy-

nand Sididorowicz z Bzowicy, Jan Turski z Podwołoczysk, Marcin Woj-

narowicz  z  Jabłonowa,  Józef  Werber  z  Ihrowicy,  Aniela  Wilczkówna  z 

Poczapiniec i wielu innych. 

Do tej szlachetnej działalno ci wł czyło si  tak e wielu ksi y, a w 

szczególno ci:  Teodor  Kasperski  z  Opryłowiec,  Piotr  Strzeczkowski  z 

Olejowa, Feliks Rydel z Płotyczy, Fryderyk Cywi ski z Tro cia ca Wiel-

kiego, Józef Czarkowski z Bucniowa,  Kazimierz Gucwi ski z Tarnopola, 

Władysław  Nowicki  z  Czernielowa  Mazowieckiego,  Marian  Szamota  z 

Kozłowa,  Marcin  Stefanicki z  Borek  Wielkich.  Do  pracy  tej  wł czyły  si  

równie   zakony,  szczególnie  z  klasztoru  oo.  Bernardynów  w  Zbara u 

oraz oo. Dominikanów w Tarnopolu, Czortkowie i Podkamieniu. 

Wielu  jednak  szlachciców  przebywaj cych  stale  w  Pary u  czy 

Wiedniu zapominało o polsko ci. Gdy np. zwrócono si  do nich o finan-

sowe wsparcie działalno ci TSL usłyszano tak  odpowied : Nic wam nie 

dam, gdy  kształc c chłopa pogarszacie moje poło enie. Chłop ma by  

chłopem,  tak  go  Opatrzno   stworzyła,  a  jego  polsko   nie  jest  mi  po-

trzebna. Inny za  powiedział: Dziwi  si  bezczelno ci! Na ka dym kroku 

wyst pujecie przeciwko szlachcie, a  dacie od niej pieni dzy. 

Przeciw odradzaj cej si  na Podolu polsko ci czynnie wyst powali 

Rusini-Ukrai cy.  Mamili  np.  polskich  chłopów  hasłami  i  obietnicami  po-

działu “pa skich” gruntów, itp. 

W  1907  roku  powa nie  zraniono  dwóch  chłopskich  działaczy  pol-

skich w Obarza cach, rok pó niej uzbrojony w koły i siekiery tłum ukra-

i ski napadł na dom Fabiana Petryszyna w Denysowie, który prowadził 

polsk  czytelni .  W Romanówce zamordowany został skrytobójczo kie-

rownik polskiej czytelni, Tomasz Łabanowicz. Zamordowano te  kierow-

nika innej czytelni – Leona  wi cickiego. W 1908 roku ukrai ski student 

Mirosław  Siczy ski  zastrzelił  namiestnika  Galicji,  Andrzeja  Potockiego. 

Morderca  został  skazany  na  kar   mierci,  ale  nowy  namiestnik  Michał 

Bobrzy ski dla złagodzenia napi  polsko-ukrai skich, wyrok uchylił. 

Na  skutek  działalno ci  Towarzystwa  Szkoły  Ludowej  w  latach 

1903-1913 oddano do u ytku, głównie na wsi, 113 szkół i 1224 bibliotek, 

do których dostarczono 20.400 egzemplarzy ksi ek i 242.661 egz. ga-

zet. Na ówczesny czas i mo liwo ci Towarzystwa było to bardzo du o. 

W wielu wsiach  wybudowano domy ludowe, a  w 50. rocznic  Po-

wstania  Styczniowego  masowo  stawiano  krzy e  i  pomniki.  Powstały  w 

Draganówce,  Zagrobeli,  Kokutkowcach,  Ihrowicy,  Kaczanówce,  Koszla-

 

17

kach,  Bzowicy,  Gontowie,  Zarudeczku,  Milnie,  Zbara u,  Bieniawie  i  in-

nych miejscach. Wcze niej, w 1910 roku odsłoni to uroczy cie w Bere-

zowicy  Małej  pomnik  Tadeusza  Ko ciuszki,  wystawiony  z  chłopskich 

składek,  a  w  plenerze  odbywały  si   pokazy  “Bitwy  pod  Racławicami”,  

zorganizowane przez miejscow  młodzie . W s siedniej Netrebie chłopi 

oddali własny grunt pod budow  domu ludowego. 

W kwietniu 1913 r. nast piło uroczyste oddanie do u ytku, w obec-

no ci władz i delegatów Grona   Konserwatorów  –Muzeum Podolskiego 

w Tarnopolu. 

Ta cenna działalno  ró nych organizacji polskich na ziemi podol-

skiej budziła  wiadomo  narodow  w ród mas chłopskich. Szczególnie 

du e efekty dała w stosunkowo krótkim czasie działalno  TSL. 

Zahamowała  proces  ukrainizacji  ludno ci  polskiej,  a  nawet  –  jak  

wykazał  przeprowadzony  przez  Austriaków  spis  ludno ci  –  wyst pił  na 

Tarnopolszczy nie  w  ci gu  10  lat  wzrost  liczby  Polaków  prawie  we 

wszystkich powiatach. Przyrost ten przedstawiał si  nast puj co: 

Procent ludno ci polskiej w poszczególnych powiatach 

woj. tarnopolskiego w stosunku do ogółu mieszka ców powiatu 

 

Powiat 

W roku 1900 

W roku 1910 

Borszczów 

17,9 

19,4 

Brody 

20,1 

21,7 

Brze any 

27,0 

27,7 

Buczacz 

27,6 

31,4 

Czortków 

25,1 

28,1 

Przemy lany 

25,0 

26,0 

Skałat 

33,6 

36,6 

Tarnopol 

29,5 

32,5 

Trembowla 

37,7 

39,4 

Zaleszczyki 

13,8 

16,6 

Zbara  

30,6 

31,6 

Złoczów 

21,7 

25,5 

 

Jedynie w pow. Podhajce wska nik zmniejszył si  z 27,5% w roku 1900 

do 26,7 w roku1910. 

Mimo tak wysokiego wska nika  yj cych na Podolu Polaków, Ru-

sini ju  przed I wojn   wiatow  chcieli usun  nas ze wschodniej Galicji. 

Oto  co  mówił  do  Polaków  szef  ukrai skiego  Klubu  Parlamentarnego  w 

Wiedniu, Jewhen Petruszewycz: Przywró cie nam nasze prawa. Usu cie 

si  st d, to nasz kraj. Przeciwstawimy si  wam (....) w całym kraju tak  

burz ,  e dr e  b dziecie nawet zasłoni ci cał  armi . 

 

18

I  dr eli my,  szczególnie  w  czasie  II  wojny  wiatowej.  I  jak  chciał 

Petruszewycz,  usuni to  nas  stamt d poprzez  mordy  i  ekspatriacj ,  wy-

rwano z korzeniami. Doprowadzono do tego,  e w województwie tarno-

polskim ludno  polska zmniejszyła si   z 586,6 tys. w roku 1931 do 23,5 

tys.  w  1959  r.  Natomiast  tam,  gdzie  nie  było  wyrzynania  ludno ci  pol-

skiej, ucieczek i ekspatriacji – w województwach na wschód od Zbrucza 

– chmielnickim (d. płoskirowskim) było w roku 1959  70,1 tys., a w  yto-

mierskim 103 tys. Polaków. 

A prosty lud polski i ukrai ski  ył dot d pospołu od wieków. Wspól-

nie znosił trudy pa szczyzny, i te po jej zniesieniu. Religia była jedna – 

katolicka, tylko obrz dek ró ny: greckokatolicki dla Ukrai ców i rzymsko-

katolicki  dla  Polaków.  Było  wtedy  ju   bardzo  du o  mieszanych  mał-

e stw polsko-ukra skich. W jednej rodzinie i w jednym domu  yli razem 

Polacy i Ukrai cy. Bo gdy ojciec był Ukrai cem a matka Polk , to syno-

wie z tego mał e stwa byli Ukrai cami a córki Polkami. I na odwrót. St d 

wzi ło  si   owo  powiedzenie,  e  granica  mi dzy  Polakami  i  Ukrai cami 

przebiegała na tej ziemi przez ło e mał e skie. 

 

 

PIERWSZA WOJNA  WIATOWA. 

 

 

W czerwcu 1914 roku zabity został w Sarajewie nast pca tronu au-

striackiego arcyksi

 Franciszek Ferdynand. 28 lipca Austria wypowie-

działa  Serbii  wojn ,  a  30  lipca  ogłoszono  mobilizacj   w  Rosji.  Od  1 

sierpnia Niemcy, a nast pnie Austro-W gry pozostawały w stanie wojny 

z  Rosj .  W  same  niwa  1914  roku  Austriacy  zmobilizowali  do  wojska 

wszystkich m czyzn zdolnych do noszenie broni, Polaków i Ukrai ców. 

Kobiety,  dzieci  i  ludzie  starzy  zostali  ewakuowani  z  całego  pogranicza 

podolsko-rosyjskiego w gł b  kraju, a  na czeskie Morawy. Musieli pozo-

stawi  swoje domostwa oraz cały dobytek pokole  i uda  si   na wojen-

n  tułaczk . 

W pierwszych dniach wojny nasiliły si  represje władz austriackich 

w stosunku do Ukrai ców – moskalofilów. Nast piły masowe ich aresz-

towania,  w  s dach  zapadały  nawet  wyroki  mierci.  A  poniewa   prawie 

cała administracja pozostawała w r kach Polaków, w oczach Ukrai ców 

wszystkiemu winni byli Polacy. Pot gowało to ich nienawi  do całej lud-

no ci polskiej. 

Na przełomie roku 1914/1915 Podole zaj ły wojska rosyjskie. Przy-

jechali  z  Rosji  urz dnicy,  nauczyciele,  prawosławni  duchowni  i  zacz li 

konsekwentnie rusyfikowa  zaj te tereny. Zamkn li wszystkie instytucje, 

szkoły, kluby i stowarzyszenia, zarówno polskie jak ukrai skie, do nowo-

 

19

otwartych szkół wprowadzono j zyk rosyjski. J zyk  polski zachował si  

jedynie  w  szkołach  prywatnych,  ukrai ski  za     miał  by   ze  szkolnictwa 

całkowicie usuni ty. Nast piło te   nawracanie grekokatolików na prawo-

sławie. 

Dopiero w 1917 roku, po wybuchu rewolucji w Rosji, zacz ły odra-

dza  si  przedwojenne instytucje i szkolnictwo. Ale po 3-letnim  niszcz -

cym panowaniu Rosjan, Podole ponownie zaj li Austriacy. Znów nasiliły 

si   represje,  szczególnie  wobec  Ukrai ców-rusofilów.  W  opinii  społe-

cze stwa ukrai skiego znowu winni byli temu Polacy. 

W  zwi zku  z  ofensyw   austriack ,  na  Podolu  toczyły  si   zaci te 

walki, powoduj ce ogromne straty i zniszczenia. Wycofuj ce si  wojska 

rosyjskie niszczyły zakłady przemysłowe, dewastowały lasy, rekwirowały 

ywno , bydło, konie, niszczyły uprawne pola. 

W  pa dzierniku  1918  r.  Austria  i  Niemcy  zwróciły  si   do  pa stw 

sprzymierzonych  o  pokój.  Manifest  cesarza  Austrii  Karola  przekształca 

cesarstwo w pa stwo zwi zkowe; ka da narodowo  ma teraz prawo do 

tworzenia  samodzielnych  Rad  Narodowych.  Ko czy  si   wielka  wojna 

wiatowa,  ludzie  wracaj   do  domów.  Jedni z  niewoli  rosyjskiej  lub  wło-

skiej, drudzy z Francji, z armi  gen. J. Hallera. Jeszcze inni powracaj  z 

ewakuacji,  zdziesi tkowani  przez  szalej cy  tyfus.  Na  miejscu  swoich 

domów  i  gospodarstw  rolnych  zastaj   ruiny  i  zgliszcza.  Buduj     prymi-

tywne lepianki i zaczynaj   ycie od nowa. 

Przychylno   władz  austriackich  powoduje,  e  19  pa dziernika 

1918  roku  powstaje  we  Lwowie  Ukrai ska  Rada  Narodowa,  która  pro-

klamuje niezale ne pa stwo ukrai skie. Powstaje te  Ukrai ka Hały ka 

Armia (UHA), która w nocy na 1 listopada zajmuje Lwów i tereny  poło-

one na wschód od Sanu. Polacy broni  Lwowa w zaciekłych walkach i 

zwyci aj . 22 listopada Lwów przechodzi w r ce polskie. Ukrai cy kon-

centruj   swoje  siły  na  wschodnich terenach  Podola,  w  rejonie  Czortko-

wa. W tym czasie Ukrai cy popełniaj  wiele przest pstw na ludno ci cy-

wilnej. Gen. Haller za dał powołania specjalnej komisji dla “przeprowa-

dzenia  ledztwa  w  sprawie  okrucie stw  popełnionych  przez  Ukrai ców 

na ludno ci polskiej”. 

W pocz tkach czerwca wyrusza z okolic Czortkowa ostatnia ofen-

sywa Ukrain kiej Hały kiej Armii. Polacy s  zaskoczeni jej  gwałtowno-

ci  i sił . Trac  artyleri , karabiny maszynowe, wielu  ołnierzy dostaje 

si  do niewoli. Ukrai cy zajmuj  Buczacz, Trembowl , Tarnopol, Brody, 

Brze any. Tocz  si  zaci te walki pod Hinowcami, we wsi  Dzikie Ł ki. 

W tym czasie gdy Ukrai cy zdobywaj  Złoczów i Rohatyn, nadcho-

dzi wiadomo , i  Rada Najwy sza w Pary u upowa niła Wojsko Polskie 

do zaj cia Galicji Wschodniej a  po rzek  Zbrucz. Po o miu miesi cach 

ko cz  si  polsko-ukrai skie  walki i 1 czerwca główny ataman, Semen  

Petlura podpisuje z Polsk  rozejm. 

 

20

21 kwietnia 1920 r. obie strony, polska i ukrai ska, podpisuj  umo-

w   polityczn   i  konwencj   wojskow .  Granica  polsko-ukrai ska  zostaje 

ustanowiona na rzece Zbrucz. 

Przed wyruszeniem wojsk polskich i ukrai skich pod dowództwem 

Józefa  Piłsudskiego  na  Kijów,  Petlura  wydaje  do  narodu  ukrai skiego 

odezw  nast puj cej tre ci: 

Narodzie Ukrainy! Ciernist  drog  tocz  si  twoje dzieje (....) Zło y-

łe  wielkie ofiary na polu walki (....) Ale dzi  armia ukrai ska walczy  b -

dzie  ju   nie  sama,  jeno  z  przyjazn   Rzeczypospolit   Polsk   przeciw 

czerwonym  imperialistom-bolszewikom  moskiewskim,  którzy  zagra aj  

równie  wolno ci narodu polskiego. Pomi dzy rz dami Republiki Ukrai -

skiej i Polskiej nast piło porozumienie, na podstawie którego wojska pol-

skie wkrocz  wraz z ukrai skimi na teren Ukrainy, jako sojusznicy prze-

ciw wspólnemu wrogowi, a po zako czonej walce z bolszewikami wojska 

polskie  powróc   do  swojej  ojczyzny.  Wspóln   walk   zaprzyja nionych 

armii, ukrai skiej i polskiej, naprawimy bł dy przeszło ci, a krew wspól-

nie przelana w bojach przeciw odwiecznemu, historycznemu wrogowi – 

Moskwie, który ongi  zgubił Polsk  i zaprzepa cił Ukrain , u wi ci nowy 

okres wzajemnej przyja ni ukrai skiego i polskiego narodu. 

Natomiast Józef Piłsudski w odezwie do Ukrai ców stwierdził: 

Wierz ,  e  naród  ukrai ski  wyt y  wszystkie  siły,  aby  z  pomoc  

Rzeczypospolitej Polskiej wywalczy  wolno  własn  i zapewni   yznym 

ziemiom swej ojczyzny szcz cie i dobrobyt, którymi cieszy  si  b dzie 

po  powrocie  do  pracy  i  pokoju.  Wszystkim  mieszka com  Ukrainy,  bez 

ró nicy stanu, pochodzenia i wyznania, wojska Rzeczypospolitej Polskiej 

zapewni  obron  i opiek . 

Przed  wyruszeniem  do  Kijowa  nast puje  koncentracja  wosk  na 

Podolu.  Ofensyw   rozpocz to  25  kwietnia  1920  r.,  a  5  maja  ju   zaj to 

Kijów. 5 czerwca Armia Czerwona rozpocz ła kontrofensyw  i 12 czerw-

ca Kijów zaj ła. Wojska walcz cych stron przechodz  znowu przez Po-

dole  i  niszcz   je.  Nast puje  decyduj ca, zwyci ska  bitwa  Polaków  pod 

Warszaw  w sierpniu 1920 roku. Armia Czerwona wycofuje si  w panice 

na wschód, niszcz c po drodze to, co zostało jeszcze do zniszczenia. 

18 marca 1921 r. podpisany został w Rydze traktat pokojowy mi -

dzy Polsk  a Federacjami Socjalistycznych Republik – Rosyjsk  i Ukra-

i sk . Traktat przewidywał m. in. swobod  rozwoju kultury, j zyka i religii 

oraz  prawo  wyboru  obywatelstwa  i  miejsca  zamieszkania.  Wytyczono 

granic  za Zbruczu i ogłoszono polityczn  amnesti . Oddziały ukrai skie 

zostały w Polsce internowane. 

Sejm RP uchwalił 26 wrze nia 1922 r. ustaw  o powszechnym sa-

morz dzie  w  woj.  lwowskim,  tarnopolskim  i  stanisławowskim,  w  której 

gwarantował:  dwuizbowe  sejmiki  wojewódzkie  (z  jedn   izb   rusk ),  w 

 

21

urz dach pracowa  mieli zarówno Polacy jak i Ukrai cy, a j zyk ukrai -

ski zrównano z polskim j zykiem urz dowym. 

W  zwi zku  z  powy szym  Konferencja  Ambasadorów  w  Pary u 

uznała 15 marca 1923 r. suwerenne  prawa Polski do  wschodnich tere-

nów Galicji. 

 

 

TERROR NACJONALISTÓW UKRAI SKICH 

W POLSCE NIEPODLEGŁEJ. 

 

Cz

  ukrai skich  oficerów  nie  pogodziła  si   jednak  z  przegran  

wojn  i ju  wcze niej, bo 30 sierpnia 1920 roku zało yła w Pradze cze-

skiej  Ukrai sk   Organizacj   Wojskow   (UWO).  Na  jej  czele  stan ł 

Jewhen Konowałe . UWO szybko rozbudowywała swoje agentury w Ma-

łopolsce Wschodniej. Prowadziły one działalno  konspiracyjn  i przygo-

towywały akcje terrorystyczne, które przejawiały si  w ró nych formach. 

Ju  21 listopada 1921 r. dokonano (nieudanego) zamachu na Na-

czelnika Pa stwa – Józefa Piłsudskiego. Potem zabito lwowskiego kura-

tora  szkolnego  Sobi skiego.  W  maju  1922  r.  spalono  koło  Przemy la 

magazyny wojskowe, uszkodzono lini  kolejow  i sie  telegraficzn . La-

tem  1922  r.  podpalono  2.300  stogów  zbo a  i  budynki  gospodarcze  w 

polskich folwarkach. Od pa dziernika tego  roku 50-osobowa grupa ter-

rorystów z UWO działała w pow. zborowskim. Paliła folwarki i gospodar-

stwa  polskich kolonistów.  Zabijaj c  i przep dzaj c  polsk   policj   i  an-

darmeri ,  przeszła  przez  powiaty:  Zborów,  Brze any,  Podhajce,  Bu-

czacz,  Przemy lany,  Borszczów  i  Czortków.  Inne  grupy  pojawiły  si   w 

Sokalskiem i przeszły stamt d do woj. tarnopolskiego. Trzecia grupa po-

jawiła si  w okolicach Brodów i Zbara a. W 1924 roku dokonano 30 maja 

i 28 listopada napadu na ambulanse pocztowe pod Kałuszem, a 19 mar-

ca 1925 r. napadu na poczt  główn  we Lwowie. Latem tego  roku na-

padni to na ambulans pod Bohorodczanami oraz urz d skarbowy w Do-

linie i  remie. Zabijano nie tylko Polaków, ale te  Ukrai ców, co do któ-

rych uwa ano,  e współpracuj  z Polakami. Za to wła nie UWO zamor-

dowała ukrai skiego dziennikarza Sidora Twerdochliba. 

W latach 1925/1926 zorganizowany został w Gda sku kurs dla ofi-

cerów UWO. Uko czyło go 110 członków tej organizacji. 

W  1926  r.  ukazała  si   praca  Dmytra  Doncowa  pt.  “Nacjonalizm”, 

omawiaj ca  zasady  ideologiczne  nacjonalizmu  ukrai skiego,  jako  per-

manentnej walki z innymi nacjami o przestrze  i byt. 

W 1929 roku zało ono w Wiedniu Organizacj  Ukrai skich Nacjo-

nalistów (OUN), a UWO stała si  jej zbrojnym ramieniem. 

 

22

W tym samym roku wydano we Lwowie z inspiracji OUN broszur , 

w której napisano – cytuj : Trzeba krwi – dajmy morze krwi! Trzeba ter-

roru – uczy my go piekielnym! Trzeba po wi ci  dobra materialne – nie 

zostawmy  sobie  niczego!  Nie  wstyd my  si   mordów,  grabie y  i  podpa-

le . W walce nie ma etyki! Ka da droga, która prowadzi do naszego naj-

wy szego  celu  bez  wzgl du  na  to,  czy  nazywa  si   u  innych  bohater-

stwem czy podło ci , jest nasz  drog ! 

Syn ksi dza greckokatolickiego, Stepan Łenkaw kyj uło ył dla na-

cjonalistów  ukrai skich  “Dekalog”,  który  z  inwokacj   Dmytra  Doncowa 

brzmi nast puj co: 

 

Ja – Duch odwiecznego  ywiołu, który uratował ciebie przed tatar-

skim potopem i postawił na granicy dwóch  wiatów, aby stworzy  nowe 

ycie: 

1.  Zdob dziesz Pa stwo Ukrai skie albo zginiesz w walce o nie. 

2.  Nie pozwolisz nikomu ha bi  chwały ani czci Twojego Narodu. 

3.  Pami taj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwole czych. 

4.  B d  dumny z tego,  e jeste  spadkobierc  walk o chwał  Wło-

dzimierzowego Tryzuba. 

5.  Pom cisz  mier  Wielkich Rycerzy. 

6.  O sprawie nie mów z tym, z kim mo esz, lecz z tym, z kim trze-

ba. 

7.  Nie zawahasz si  dokona  najwi kszego przest pstwa, je li te-

go wymaga  b dzie dobro sprawy. 

8.  Nienawi ci   i  podst pem  b dziesz  przyjmowa   wroga  twojej 

Nacji. 

9.  Ani pro by, ani gro by, ani  mier  nie przymusz  ciebie do wy-

jawienia tajemnicy. 

10.  B dziesz  d y   do  poszerzenia  siły,  chwały,  bogactwa  i 

przestrzeni Pa stwa Ukrai skiego, nawet drog  zniewolenia ob-

coplemie ców. 

 

OUN była organizacj  terrorystyczn  o faszystowskim charakterze, 

antypolsk , działaj c  głównie w Małopolsce Wschodniej, ale jej agendy 

były te  w Rumunii, Francji, Włoszech, Czechosłowacji, Kanadzie, USA, 

Brazylii i innych krajach. 

Rebelia nacjonalistów ukrai skich trwała. Rozszerzały si  sabota e 

szkolne: wybijano szyby w szkołach, zrywano szkolne szyldy, niszczono 

polskie podr czniki i szkolne urz dzenia. Były te  przypadki pobicia pol-

skich nauczycieli i dzieci. 

W marcu 1929 r. bojówka OUN napadła we Lwowie na listonosza i 

zrabowała  mu  pieni dze. W  pierwszych  dniach  wrze nia  tego  roku  bo-

jówki  ukrai skie  podło yły  na  Targach Wschodnich  we  Lwowie  bomb , 

 

23

która zniszczyła budynek dyrekcji. W maju 1930 r. w podziemiach kate-

dry  w. Jura we Lwowie odbyła si  konferencja, na której postanowiono 

wł czy  UWO do OUN. 

Przeciw  tym  poczynaniom  nacjonalistów  ukrai skich  –  napadom, 

mordom, sabota om – wyst piły władze Rzeczypospolitej. Nie ma chyba 

na  wiecie  pa stwa,  które  tolerowałoby  u  siebie  terroryzm.  Rozpocz ły 

si  wi c aresztowania i  procesy s dowe sprawców. Władze wydały te  

polecenie policji i wojsku przeprowadzenia w niektórych powiatach pacy-

fikacji – jako odpowiedzi na terror. Pacyfikacje te trwały od 16 wrze nia 

do  30  listopada  1930  roku.  Jerzy  Tomaszewski  napisał  o  nich tak:  Re-

presje  policyjne  obj ły  wielu  działaczy  ukrai skich.  Zamkni to  przy  tym 

gimnazja, przeprowadzono masowe rewizje we wsiach, przy okazji nisz-

czono mienie i bito opornych. 

W odwecie za pacyfikacje ukrai scy nacjonali ci nasilili terror. Ak-

cja  władz  polskich była  na  r k   OUN. W  jej  organie  “Surma” z  1930  r. 

napisano: Wróg własnymi r kami b dzie pogł biał nienawi   do siebie, 

zwi kszał  wrzenie,  rozszerzał  ruch  rewolucyjny,  przyspieszaj c  osta-

teczn  z nim rozpraw . 

A metropolita Andrej Szepty kyj nie tylko pot pił poczynania władz 

polskich, ale wraz z innymi wniósł skarg  do Ligi Narodów na Polaków

1

. 

Terror wzmagał si  nadal. 29 XI 1930 zabito w Bohatkowcach pol-

skiego  dziedzica  –  Józefa Wojciechowskiego; 28 I  1931  r.  w  lesie  koło 

Kopyczyniec  zastrzelono  hrabiego  Baworowskiego,  w  Tołstoługu 

zastrzelono  Franciszka  Bralk ,  a  w  Kowałówce  Ku mi skiego.  W 

Hajkach, podczas napadu na posterunek policji 12 II 1931 r. zabito jego 

komendanta. 

Bojówkarze  OUN  –  Jurko  Kryształ,  Zenowij  Knysz  i  Mykoła  Mak-

symiuk dokonali napadu na ambulans pocztowy pod Bóbrk  31 XII 1931 

r., zrabowali 26.000 złotych i zabili policjanta konwojuj cego ambulans. 

Tego samego dnia napadni to jeszcze na ambulans pod Peczeni ynem i 

na  bank  w  Borysławiu.  Na  poczt   w  Truskawcu  dokonano  napadu  8 

sierpnia w tym samym roku, a 29 sierpnia zabito tu posła Tadeusza Ho-

łówk . Potem jego zabójcy – Wasyl Biłas i Dmytro Daniłyszyn – napadli 

na poczt  w Gródku Jagiello skim. 

W 1932 roku Stepan Bandera został wybrany prowidnykiem OUN 

na teren Małopolski Wschodniej. Ponownie  wzmagaj  si   akty terroru i 

sabota u; zamach na konsula  sowieckiego we Lwowie, zabijanie konfi-

dentów  i  donosicieli.  Iwan  Babij,  dyrektor  ukrai skiego  gimnazjum  we 

Lwowie  otrzymał  wyrok  mierci  tzw.  Trybunału  Rewolucyjnego  za  rze-

kom  współprac  z polsk  policj . Bandera wyrok ten zatwierdził. 

                                                           

1

 Liga Narodów skarg  oddaliła jako bezpodstawn . (Przyp. Red.).

 

 

24

Na ul Foksal w Warszawie zamordowany został 15 czerwca 1934 r. 

minister spraw wewn trznych Bronisław Pieracki. 

Trwaj  procesy s dowe bojówkarzy OUN. Władze zdecydowały si  

na  zorganizowanie  obozu  odosobnienia  w  Berezie  Kartuskiej,  gdzie  

osadzano wi niów na podstawie decyzji administracyjnych, a nie wyro-

ków s dowych. 

W Berezie wi niami byli nie tylko Ukrai cy. W maju 1936 r. prze-

bywało w tym obozie 725 osób: 420 komunistów, 227 członków OUN, 64 

działaczy Stronnictwa Narodowego, 6 działaczy Stronnictwa Ludowego i 

3 kryminalistów. 

Zabójcami  ministra  Pierackiego  byli  ludzie  młodzi,  gimnazjali ci  i 

studenci  wy szych  polskich  uczelni.  (Wielu  do  dzi   mylnie  uwa a,  e  

Ukrai cy nie mogli w Polsce studiowa ). 

W  styczniu  1936  roku  zapadły  surowe  wyroki  za  zabójstwo  mini-

stra. Stepan Bandera l.26, student Politechniki Lwowskiej, Mykoła Łebed’ 

l. 25, absolwent gimnazjum i Jarosław Karpyne  stud. UJ – otrzymali wy-

roki  mierci, zamienione na kar  do ywotniego wi zienia. Mykoła Kłymy-

szyn l. 26, stud. UJ i Bohdan Pidhajnyj, in ynier (absolwent Politechniki 

w Gda sku) zostali zas dzeni na do ywocie. Daria Hnatiw ka l. 23. ab-

solwentka gimnazjum otrzymała wyrok 15 lat wi zienia. Kataryna Zary -

ka  l.  21,  stud.  Politechniki  Lwowskiej  –  8  lat;  Jarosław  Rak  l.  27,  mgr 

prawa, Jakiw Czornyj l. 28 stud. UJ – po 7 lat wi zienia. Iwan Macula l. 

25, stud. Polit. Lwowskiej, Roman Myhal l. 24, stud, Uniwersytetu Lwow-

skiego i Jewhen Kaczmar kyj l. 25, (5 klas gimnazjum) – po 12 lat wi -

zienia. 

W maju 1936 odbył si  proces nast puj cych czołowych działaczy 

OUN:  Stepana  Bandery,  Romana  Szuchewycza,  Wołodymyra  Janiwa  i 

Jarosława Ste ko. Bandera otrzymał ponownie kar   mierci, zamienion  

na do ywocie. 

Czy  wszyscy  Ukrai cy  wyst powali  przeciw  pa stw  polskiemu? 

Nie! Zam t siali tylko faszyzuj cy nacjonali ci ukrai scy. 

Na Kresach Wschodnich  Ukrai cy mieli du e mo liwo ci rozwoju. 

Istniały tu bowiem ró ne ukrai skie instytucje o wiatowe i kulturalne, jak 

Towarzystwo  Naukowe  im.  Tarasa  Szewczenki,  “Ridna  Chata”,  “Ridna 

Szkoła”, “Pro wita” i inne. Rozwijał si  szeroko ruch spółdzielczy. Działa-

ły spółdzielnie zaopatrzenia i zbytu “Centrosojuz”, mleczarskie “Masłoso-

juz”,  spółdzielnie  spo ywców  “Narodna  Tor-howla”  i  instytucje  po ycz-

kowe “Centrobank”. Np. w 1937 r.  działało 3.516 ró nego typu ukrai -

skich spółdzielni, które gromadziły 661 tys. członków. Miały one ogromny 

wpływ na rozwój kulturalny i o wiatowy społeczno ci ukrai skiej, szcze-

gólnie na wsi. 

Działały  te   legalne  partie  polityczne,  głównie  liberalno-

demokratyczne  UNDO  (Ukrai skie  Nacjonalno-Demokratyczne  Objed-

 

25

nanie).  Wychodziła  znaczna  liczba  ró nego  rodzaju  ukrai skich  czaso-

pism i gazet. W 1937 roku  np. wydano w j. ukrai skim 305 publikacji o 

nakładzie  ponad  1.362  tys.  egz.  Wychodziło  125  tytułów  ukrai skich 

czasopism. Najbardziej popularnym dziennikiem było “Diło” (Czyn), zwi -

zany z UNDO. 

W  roku  szkolnym  1937/38  w  3.064  szkołach  powszechnych  na-

uczanie odbywało si  w j. polskim i j. ukrai skim. Korzystało z tego po-

nad 473 tys. uczniów. W szkołach wył cznie z j. ukrai skim uczyło si  58 

tys. dzieci. 

W  wyborach  parlamentarnych  w  1935  roku  Ukrai cy  uzyskali  13 

mandatów  poselskich  i  4  mandaty  senatorskie,  a  Wasyl  Mudryj  został 

wicemarszałkiem Sejmu RP. Kilkudziesi ciu petlurowskich oficerów przy-

j to do Wojska Polskiego jako oficerów kontraktowych. 

Jednak e  nacjonali ci  ukrai scy  coraz  gło niej  wołali:  Lachy  za 

San. Powołali nawet tajne oddziały wojskowe “Wowky” (Wilki), a na Po-

lesiu “Polisk  Sicz”. 

W 1938 roku władze polskie przeprowadziły pacyfikacj  w woj. tar-

nopolskim. Autor dobrze pami ta aresztowanie kilku ukrai skich chłopów 

w Berezowicy Małej i osadzenie ich w areszcie. W tym te  roku zamor-

dowany  został  w  Rotterdamie  przywódca  OUN  –  Jewhen  Konowałe . 

Jego nast pc  został Andrij Melnyk. 

Powstanie  w  1938  roku  Zakarpackiej  Ukrainy  i  utworzenie    Siczy 

Zakarpackiej  (wzorowanej  na  SS)  dodało  ducha  miejscowym  nacjonali-

stom. OUN jawnie ju  współpracowała z Niemcami. 

 

 

26

DRUGA WOJNA  WIATOWA I OKUPACJA. 

 

Ocenia si ,  e w wojnie obronnej 1939 roku wzi ło udział w szere-

gach  Wojska  Polskiego  150-200  tys.  Ukrai ców.  Wasyl  Mudryj,  prze-

wodnicz cy UNDO i wicemarszałek Sejmu RP, zło ył na posiedzeniu w 

dniu 2 wrze nia uroczyst  deklaracj : My, ukrai scy demokraci narodowi 

o wiadczamy,  e  obecnie  nie  czas  na  wzajemne  spory  polityczne  i  e 

(...) poniesiemy wszystkie ofiary dla zwartej obrony Pa stwa. 

Na  tym  te   posiedzeniu  przedstawiciel  Wołynia,  Ukrainiec,  poseł 

Stepan Skrypnyk powiedział: Społecze stwo ukrai skie Wołynia nale y-

cie odczuło wielk  odpowiedzialno , jaka zaci yła na nim wobec Pa -

stwa,  własnego  narodu  i  przyszłych  pokole .  Na  pierwsze  wezwanie 

Rzeczypospolitej  ludno   ukrai ska  Wołynia  najdokładniej  wykonała 

wszystko, czego od niej Pa stwo za dało. 

Atmosfera w ród Ukrai ców była jednak napi ta, poniewa  władze 

terenowe aresztowały z 1/2 wrze nia wielu członków i sympatyków OUN. 

Starostowie  nakazali  jednak  5  wrze nia  wypu ci   ich  z  wi zie .  Czoło-

wych  za   działaczy  OUN  przewieziono  z  wi zie   w  zachodniej  Polsce 

(Wronek  i  Rawicza)  na  wschód  –  do  Siedlec,  Brze cia  i  Berezy  Kartu-

skiej. Ale ju  9 i 10 wrze nia władze nakazały zwolni  spor  grup  ukra-

i skich  nacjonalistów,  m. in.  Bander ,  Łebedia,  Kłymyszyna,  Łehend   i 

wielu innych. 

O  wicie 17 wrze nia 1939 r. wkroczyły na Podole wojska Czerwo-

nej  Armii  pod  dowództwem  Siemiona  Timoszenki.  Marszałek  Edward 

migły-Rydz wydał rozkaz: Z Sowietami nie walczy , tylko w razie napa-

du z ich strony lub próby rozbrajania naszych oddziałów.  

Komunistyczna propaganda głosiła,  e Sowieci id  nam z pomoc . 

Wielu  w  to  niestety  uwierzyło.  Autor  równie   witał  czołgi  sowieckie,  ale 

otrze wiał gdy zobaczył,  e  ołnierze zerwali z budynku szkolnego w je-

go wsi tablic  z orłem i wrzucili j  do dołu kloacznego. 

Sowieci bardzo szybko zabrali si  do niszczenia wszystkich struk-

tur  pa stwa  polskiego  –  politycznych,  kulturalnych,  administracyjnych  i 

gospodarczych. Na wsi dokonali parcelacji maj tków ziemskich i podzia-

łu  “pa skiej”  ziemi  mi dzy  słu b   folwarczn   oraz  tzw.  biedniaków  i 

redniaków.  Wydali  te   walk   “kurkulom”  (kułakom).  Nast piły  areszto-

wania  wła cicieli  ziemskich,  fabrykantów,  le niczych,  urz dników  pa -

stwowych i policjantów. W szybkim tempie przeprowadzili wybory i przy-

ł czyli  te  tereny  do  Ukrai skiej  Republiki  Sowieckiej.  W  tych  poczyna-

niach  pomagała  okupantowi  czynnie  ludno   ukrai ska,  a  przede 

wszystkim ukrai scy nacjonali ci, zwolnieni z polskich wi zie . Trwało to 

jednak niedługo, poniewa  ju  w grudniu 1939 r. ci, którzy siali terror za 

władzy polskiej, zorganizowali rebeli  i przy biciu cerkiewnych dzwonów 

 

27

ruszyli na Zbara . (Byłem tego  wiadkiem). Rebeli  sowieci szybko stłu-

mili, jej organizatorów i uczestników aresztowali i  wraz z rodzinami wy-

wie li na Sybir. 

Wielka  deportacja  na  Sybir  polskich  kolonistów  i  osadników  woj-

skowych rozpocz ła si  10 lutego 1940 r. Wiosn  i latem wywieziono na 

Sybir  i  do  Kazachstanu  rodziny  wła cicieli  maj tków,  fabrykantów, 

urz dników, oficerów i policjantów. 

Według stanu na dzie  13 lutego 1940 r. najwi cej Polaków, to jest 

31.640 osób, deportowano z Podola, (czyli z woj. tarnopolskiego). Z woj. 

lwowskiego wywieziono 20.966, a ze stanisławowskiego – 9.083 osoby. 

Mimo aresztowa , wywózki na Sybir i do Kazachstanu oraz innych 

metod dr czenia ludzi przez Sowietów, eksterminacji ludno ci polskiej na 

Kresach Południowo-Wschodnich nie było

2

. Ludobójstwo rozpocz ło si  

z  chwil   wkroczenia  na  te  tereny  Niemców  w  czerwcu  1941  roku.  Naj-

pierw obj to nim ludno   ydowsk . Hitlerowcom pomagali w tym ukra-

i scy  nacjonali ci.  Potem  ludobójstwa  dokonywały  na  ludno ci  polskiej 

bojówki  OUN-UPA,  przy  milcz cym  przyzwoleniu  niemieckich  władz 

okupacyjnych.  Mimo  nieudanej  próby  stworzenia  “Samostijnej  Ukrainy” 

przez  Stepana  Bander   i  utworzenia  we  Lwowie  rz du    z  Jarosławem 

Ste ko jako  premierem  w lipcu 1941 r., cała administracja i niemiecka 

policja pomocnicza, szczególnie  w małych miastach i na wsi, znajdowa-

ła si  w r kach ukrai skich nacjonalistów. 

Eksterminacj  Polaków na Podolu rozpocz li banderowcy na wiel-

k  skal  w latach 1943/1944. Były to mordy zaplanowane, zorganizowa-

ne przez najwy sze czynniki OUN-UPA, Słu by Bezpeky oraz lokalnych 

dowódców. To nie armia i jej  ołnierze, ale zbrodnicze bandy i bandyci 

mogli dopu ci  si  tak nieludzkich czynów, ha bi c tym samym własny 

naród. 

Pisałem  w  innej  ksi ce,  e  to  nie  ukrai scy  s siedzi  mordowali 

polskich s siadów,  yj cy pospołu od wieków i z pokolenia na pokolenie. 

Oni,  nara aj c  si   na  mier ,  niejednokrotnie  nas  przechowywali,  jak 

chocia by w przypadku mojej rodziny. Mordowały, na rozkaz z góry zor-

ganizowane bojówki OUN-UPA

3

. 

eby uwiarygodni  to o czym b d  pisał w dalszej cz ci ksi ki, 

przytocz   tajny  rozkaz  dotycz cy  planowego  niszczenia  ludno ci  pol-

skiej,  zamieszczony  w  publikacji  Wiktora  Poliszczuka  pt.  “Dowody 

zbrodni OUN-UPA", Toronto 2002 r. 

                                                           

2

 Według Słownika Wyrazów Obcych, PWN 1958 r. –“ Eksterminacja od łac. extermi-

natio= zagłada, usuni cie, masowe wyt pienie; ludobójstwo”

 

3

 Ró nie z tym bywało, mordowali niekiedy tak e s siedzi zwłaszcza je li byli podatni 

na banderowskie wpływy. (Przyp. Red.).

 

 

28

Istnieje dokument – pisze W. Poliszczuk –  wiadcz cy o kierowni-

czej,  wył cznej  dyspozycyjnej  roli  OUN  Bandery  w  zakresie  planowej 

eksterminacji ludno ci polskiej i przytacza jego tekst: 

ci le tajne. Rozporz dzenie specjalne. 

Rozkazuj   Wam  przeprowadzenie  czystki  swojego  rejonu  z  ele-

mentu polskiego oraz agentów ukrai sko-bolszewickich. Czystk  nale y 

przeprowadzi   w  stanicach  słabo  zaludnionych  przez  Polaków.  W  tym 

celu stworzy  przy rejonie bojówk   zło on   z  naszych  członków, której 

zadaniem była by likwidacja wy ej wymienionych. Wi ksze stanice b d  

czyszczone  z  tego  elementu  przez  oddziały  wojskowe,  nawet  w  biały 

dzie  (....) Zmobilizowa  do tej pracy wszystkich członków, a tak e mło-

dzie   i  kobiety.  Wykona   wszystkie  polecenia  dokładnie  i  natychmiast. 

Dlaczego to zaniedbujecie? Oczyszczenie terenu musi by  zako czone 

jeszcze przed nasz  Wielkanoc ,  eby my  wi towali j   ju  bez Pola-

ków. Pami tajcie,  e jak bolszewicy zastan  nas z Polakami na naszych 

terenach, wtedy wszystkich nas wyr n . Działa  szybko i m drze. Mamy 

w  tych  sprawach  okre lone  pełnomocnictwa  od  Niemców

4

.  Nie  trzeba 

przestrzega  konspiracji a   do nieróbstwa (....) Nikogo nie oszcz dza , 

nawet w przypadkach mał e stw mieszanych wyci ga  z domu Lachów, 

ale  Ukrai ców  i  dzieci  w  tych  domach  nie  likwidowa .  Przypominam 

jeszcze raz,  e musi to by  wykonane jeszcze przed naszymi  wi tami. 

Po ci ga   cał   bro ,  a  tak e  amunicj ,  bo  jest  teraz  potrzebna.  Niech 

bro  nie le y na strychach. Jest przecie   rewolucja (...). 

 

WYDOBY  BRO !  MIER  POLAKOM! 

CHWAŁA BOHATEROM! 

 

Postój, 6 kwietnia 1944 r.   

 

 

 Orest KARAT. 

 

Głównymi  sprawcami  zbrodni  ludobójstwa  byli  poza  Stepanem 

Bander   –  Mykoła  Łebed’  “Ruban”,  Roman  Szuchewycz  “Taras  Czu-

prynka”,  Dmytro  Klaczkiw kyj  “Kłym  Sawur”  (pochodz cy  ze  Zbara a)  i 

inni. 

Dowody tych zbrodni ujawnione zostały w szczegółach przez ludzi, 

którym  udało  si   z  rzezi  uratowa ,  przez  członków  rodzin,  s siadów, 

mieszka ców  wymordowanych  wsi.  Zostały  przedstawione  w  drukowa-

nych  pami tnikach,  relacjach,  artykułach,  prokuratorskich  przesłucha-

niach,  a  głównie  w  pi mie  “Na  Rubie y”  –  periodyku  Stowarzyszenia 

Upami tnienia Ofiar Zbrodni Ukrai skich Nacjonalistów, wydawanym od 

1993 roku we Wrocławiu. 

                                                           

4

 Był to okres szerokiej współpracy OUN-UPA z Niemcami. (W. K.).

 

 

29

Dobrze  zilustrował  banderowskie  zbrodnie  współczesny  poeta 

ukrai ski (pochodz cy z Pokucia), b. ambasador Ukrainy w Warszawie – 

Dmytro  Pawłyczko,  w  wydanym  w  1959  roku  w  Kijowie  zbiorze  poezji 

“Bystryna”: 

 

Budesz Ukrajino 

Dowho pamiataty 

Wykołeni oczi, 

Oczi-zorianyci. 

Budesz pamiataty 

Derman ky krynyci!

5

 

 

Cenn ,  ródłow   publikacj   dotycz c   zbrodni  banderowskich  na 

PODOLU,  opracował  Czesław  E.  Blicharski  (tarnopolanin)  pt.  “Petruniu 

ne  ubywaj  mene”,  wydan   w  1998  r.  w  Biskupicach. Według  szacunku 

tego autora OUN-UPA wymordowała w województwie tarnopolskim oko-

ło 40,5 tysi cy ludzi (niemowl t, starszych dzieci, kobiet i starców, nawet 

kaleki), głównie spo ród pracowitej i bogobojnej ludno ci wiejskiej, tylko 

dlatego,  e byli narodowo ci polskiej. Z tej szacunkowej liczby ustalono 

do roku 1998 – 14,6 tysi cy nazwisk ofiar, zamordowanych w 611 miej-

scowo ciach  spo ród  1304  miejscowo ci  woj.  tarnopolskiego.  yj cy 

jeszcze  wiadkowie tych zbrodni nadal wysyłaj  informacje do Redakcji 

“Na Rubie y”

6

, która drukuje je w ka dym numerze, jak te  do IPN – Od-

działowej  Komisji  cigania  Zbrodni  przeciw  Narodowi  Polskiemu  we 

Wrocławiu (przy ul. Tkackiej 6). 

Autor niniejszego opracowania czerpał dane dot. miejscowo ci, dat 

mordu i nazwisk oraz wieku ofiar z wielu numerów “Na Rubie y” oraz  z 

wymienionej wy ej publikacji Cz. E. Blicharskiego. Jej tytuł stanowi  au-

tentyczne  słowa  siostry  (Polki)  wypowiedziane  do  brata  Ukrai ca,  w 

chwili, kiedy przyszedł zamordowa  j  w Czerwonogrodzie w lutym 1945 

r. Owym morderc  był PETRO WYTRYKUSZ z Nyrkowa w pow. zalesz-

czyckim. 

 

 

                                                           

5

 Derma  – wymordowana wie  na Wołyniu. (Przyp. Red.).

 

6

 Adres Redakcji: 50-123, Wrocław, ul. Oławska 2. (Przyp. Red.).

 

 

30

 

NAZWISKA POMORDOWANYCH 

W POSZCZEGÓLNYCH POWIATACH 

 

Jest  to  niepełna  lista  Polaków  pomordowanych  na  Podolu  przez 

ukrai skich  szowinistów,  ustalona  na  podstawie  szacunków  i  informacji 

wiadków (do roku 1998) z województwa tarnopolskiego. 

 

 

 

 

POWIAT BORSZCZÓW 

 

Według  szacunków  zamordowano  w  powiecie  3  tysi ce  ludzi,  a 

wiadkowie ustalili 765 nazwisk. 

Ks.  Jan  Bojarczuk,  Nowosiółka  Biskupia,  zgin ł  w  listopadzie 

1941 r. Kwiczek Mateusz l. 25 – Gł boczek, w lutym 1942 r. Awantura 

Stefania,  Kozaczystiuk  Bolesław  l.  19  –  Piłatkowce,  marzec  1943  r. 

Sypniewski Józef l. 50,  ona Katarzyna l. 47, Sypniewska Janina l. 20, 

Toszy ski  Stanisław  l.  29  -  D winogród,  22.04.43  r.  Dzikowska  Anna, 

Kra nicki Kazimierz l. 30, Sokołowski Józef, Karwacki Piotr l. 50, Radol 

Henryk l. 20 – 

Cygany, lipiec – sierpie  43 r. Janczyszyn Jan l. 34 - Pi-

łatkowce. Byłyk N., Goł b N., Wagner N., Mierzwi ski N. l. 30 oraz N.N. 

2  osoby  – 

D winiaczka,  pa dziernik  43  r.  Czarnecki  N.,  Hładczuk  N., 

Ró ankowski N., Kami ska Maria l.21, Kami ska Julia l. 18 - 

Krzywcze 

Górne, pa dziernik 43 r. Pu y ski Michał l. 24, Cygany. Koropacki Karol 

l. 40 - 

Strzałkowce. Sielczy ski Stanisław l. 38, Sielczy ska Olga l. 34, 

widzi ski Tadeusz l.28, Turczy ska Nadzieja l. 20 – 

Wysuczka,  listo-

pad 43 r. Łozi ski Antoni l. 50 - 

Gł boczek. Orłowski Wojciech, Pu y ski 

Antoni, Ziobrowska Eugenia - 

Muszkatówka. Nestorowicz Mikołaj (Ukra-

iniec), Wadas Wilhelm l. 55, Wadas Izabela (ci ko ranna) – 

Wołkowce,  

grudzie  43 r. 

Kolasi ski N. lekarz – 

Borszczów. Hoły ski Karol, jego  ona Hele-

na, ich niemowl  i synowie: ok. 9 m-cy i 2 lat, Pryma Darka (Ukrainka) – 

Kozaczyzna. Budzy ski Michał l. 34, jego  ona Katarzyna l. 30, ich syn 

Michał – 

Piłatkowce, stycze  44 r. 

Bili ski Edward l. 15, Leszczy ska Aniela l. 78, jej synowie: Emil l. 

54,  Leon l. 48, Cudziewicz N. l. 50, Konopska Tekla l. 54, jej córka Jo-

anna l. 38, syn l. 9,  Miller Władysław l. 53,  Paluch Stanisław l. 62, Po-

 

31

niatowski Adam l. 34, 3 nazwiska nie ustalone, 14 osób było rannych – 

Germakówka, luty 44 r. 

21 osób o nieustalonych nazwiskach – Iwanie Puste, 13.02.44 r. 

Adamowski  Wiktor  l.  76  i  16  osób  z  jego  rodziny,  Budzy skich  5-

osobowa rodzina, Kozłowski N., Jurkowska N.,  N. l. 70 i 4 osoby z tej 

rodziny, Skurski Michał i jego dwoje dzieci, z rodziny Sto ków 2 osoby, 

Szczepanowscy  2  osoby,  Wawrynów  Jan,  W sowicz  N.  z  on   i  2-

tygodniowym dzieckiem, Hutnik N. 4 osoby, D browski N. 4 osoby, Gó-

recki N. 2 osoby. Ze 100 zamordowanych osób zidentyfikowano tylko 17. 

Rannych było 150 osób – 

Łanowce, 18.02.44 r. 

Bara ska N. l. 30, jej córka l. 14, Dubi ski Ludwik l. 37, Dubi ski 

Józef l. 22, Kalmuk Józef l. 43, jego syn l. 13, jego  ona l.40, jej córka 

Maria  l.  19,  Kuszmieruk  N.  (Ukrainiec),  Podgóreczna  l.  30,  Tracz 

Agnieszka l. 38, Wojczyszyn Karol l. 45, jego  ona Maria l. 42, ich dzieci: 

Helena l.19, Bronisław l. 13, Edward l. 2, Medy ski Bronisław l. 40, jego 

ona l. 56, syn l. 2 - 

Piłatkowce, 18.02.44 r. 

Nowelski Marian l. 35, Szczerbaniuk Ilko (Ukrainiec), Bochenek Zo-

fia z Markiewiczów l. 37,  wi tuch Stanisław l. 35, Hardyk Władysław l. 

22, Siemasz Helena l. 25, Chymajczuk Józef l. 35 – Skowiatyn, luty 44 

r. 

Wiosn   44  r.  we  wsi  Puklaki  zamordowano  kilkunastu  Polaków, 

których  nazwisk  nie  ustalono.  Konopacki  N.  l.  36,  Konopacki  N.  l.10  – 

Piszczaty ce, marzec 44 r. 

Junik  Jan  razem  z  przechowywan   u  siebie  rodzin   ydowsk   – 

Cygany, marzec 44 r. Wagner Józef l. 59, jego synowie: Kazimierz l.34, 

Stanisław l. 19 – 

D winaczka, 4.03.44 r. Du  Franciszek l. 22, Jaryj Mi-

chał l. 30, ukrai ski policjant (za odmow  mordowania Polaków) – 

Piłat-

kowce, marzec 44 r. 

Goczowska Joanna l. 20, Wołkowicz Józef l. 39 oraz 10 osób o nie 

ustalonych  nazwiska  – 

Babi ce,  kwiecie   44  r.    Olszycki  Jan  l.40, 

Owsianicki  Michał  l.  35,  Popiel  Tadeusz  l.60,  Popiel  Tadeusz  II  l.  25, 

Szreder  Jakub  l.  60,  ukowski  Kazimierz  l.  35,  NN  –  nierozpoznany 

m czyzna,  7  NN  m czyzn  zamordowanych  na  torturach  przez  SB 

(Słu ba Bezpeky) UPA  - 

Wołkowce, kwiecie  44 r. 

Horodecki  Wincenty,  óle ski  Bronisław  l.15,  óle ski  N.  oraz    4 

osoby z rodziny Robaków – 

Ziele ce, maj 44 r. Koropacki Zbigniew l. 13 

- 

Strzałkowce. NN dziewczynka l. 10 – Babi ce, czerwiec 44 r. Głowac-

ka Paulina l. 35 i Pola ska Maria l.25 zostały powieszone w lesie przez 

swych m ów Ukrai ców – 

D winaczka. NN z batalionu samoobrony – 

Piszczaty ce, lipiec 44 r. 

Pu y ski Jan l. 55, Szczukowski Szczepan l. 20, - Cygany. Owsia-

niuk (staruszek) i kilku NN m czyzn – D winiaczka. Walenty Stanisław 

l. 44, Walenty Antonina l. 12 – Juriampol. Z kilkunastu zamordowanych 

 

32

osób w tym kilku Ukrai ców, rozpoznano tylko kobiet  o nazwisku Mar-

kiewicz w Michałówce. Tracz Kazimierz l. 40 – Piłatkowce, sierpie  44 

r. 

Bednarczuk Zofia l. 58, Czajkowski Julian l. 58, Czajkowski Piotr l. 

60, Jaszczuk Janina l. 40, Karwacka Anna l. 48, Kozłowski Michał l. 60, 

jego  ona Józefa l. 58, Kubin Józef l. 45, Matwiejów Jan l. 50, jego  ona 

Katarzyna  l.  45,  córki:  Maria  l.  13  i Weronika  l.11,  syn  Franciszek  l.  8, 

Rudnicka Katarzyna l. 45, Szczykulski Jan (uprowadzony) l. 58, Warowy 

Michał l. 65 – wszyscy utopieni  ywcem w 25 m studni 20.09.44 r. we wsi 

Cygany. 

Dembowski  Władysław,  Golecka  Janina  l.  35  i  NN  m czyzna  - 

Krzywcze Górne. Gajb Jan l. 55, Korman Józef l. 60, jego  ona Józefa l. 

56, syn Stanisław l. 35, jego  ona l. 32, ich dzieci: l.5 i l. 2, Słodka Fran-

ciszka  l.  25  (córka  Kormana  Franciszka)  – 

Piłatkowce.  UPA 

zamordowała kilkana cie osób i spaliła wi kszo  polskich gospodarstw 

we  wsiach: 

Podlipie  i  Puklaki;  nazwisk  nie  ustalono.  Le niewicz 

Władysław l. 40 – 

Strzałkowce, wrzesie  44 r. 

Banderowcy zamordowali około 20 Polaków na drogach do miasta 

oraz  10  mieszka ców  wsi  Kułakowce  (pow.  zaleszczycki),  w ród  nich 

Soba skiego  Aleksandra  z  Borszczowa.  Kukurudziak  Maria  l.  24,  Pa-

skal Wincenty l. 44, Sokołowski Jan l. 50 – Cygany. Bursakowski Fran-

ciszek l. 20, Czarnecka Stefania, jej córka Maria, Dro dzik Ignacy l. 40, 

Wołkowicz Anna l. 30 – D winiaczka. Poniatowska Jadwiga l.22, jej syn 

Krzysio około 1 roku oraz 15 ludzi, w tym 10 osobowa rodzina Holików 

(rodzice z dzie mi) – 

Germakówka. W płomieniach podpalonego domu 

zgin li: Sawicka Emilia i jej syn, Kowalska Maria l.16 oraz Ró ycki Tade-

usz l.  16 – 

Korolówka.  Miejscowego  nauczyciela upowcy  zwi zali dru-

tem  i  wrzucili  do  Zbrucza;  wymordowali  wówczas  około 30  osób  – 

No-

wosiółka.  Kilkana cie  osób  zamordowano  i  spalono  polskie  zagrody  – 

Wierzbówka. Banderowcy zamordowali te  kilkunastu Polaków (nazwisk 

nie ustalono)_- 

Załucze, pa dziernik 44 r. 

Baszczak Józef l. 42, Kwiczek Dominik l. 32, Kijowski Michał l.48, 

Ksi dzyna  Albin  l.  42,  Łzi ski  Michał  l.  43,  Macyszyn  Władysław  l.  40, 

Mazurek  Franciszek  l.  40,  Szymków  Ludwik  l.  34  i  7  mi czyzn  o 

nieustalonych nazwiskach – 

Gł boczek. Koziarski Tadeusz l. 17 – Koro-

lówka. Grochowski Antoni l. 60 – Strzałkowce, listopad 44 r. 

Biurkowska Olga l. 43, jej córki: Janina l. 20 i Stefania l. 18, Kranz 

Stanisław l. 17, Kwa niewski Piotr l. 58,  nie yk Piotr l. 8 – 

Filipkowce, 

gdzie  6  grudnia  zamordowano  jeszcze  6  osób.  Bednarczuk  Leon    - 

D winiaczka i 16 NN Polaków – Cygany. 

God ałowa  N.  ,  Kaleka  Józef  (niedobity  ocalał),  Krawczy ski  N., 

Krawczy ska Sydonia, Posyniak Piotr, Tesarowski Franciszek. Ponadto 

jeszcze 6 NN Polaków – Muszkatówka, grudzie  44 r. 

 

33

Powi zanych drutem kolczastym 28 Polaków oddział UPA wrzucił 

do  płon cych  domów.  Tak  zgin li:  Junik  Aniela  l.  38,  Junik  Kazimierz, 

Kołodziejczyk N. l. 70, Martyniuk Antoni l. 50, jego  ona Michalina l. 48, 

ich dzieci: Weronika l. 18, Stanisław l. 15, Nyszczyk Paulina l. 32, jej cór-

ka Janina l. 12, Olchowy Józef l. 65, jego  ona Maria l. 55, Pu y ski Mi-

chał l. 50,  jego  ona Maria l. 37, ich dzieci: córka Stefania l. 16, syn l. 8, 

oły ska Weronika l. 30, jej córka Anna  l. 9,  oły ski Władysław l.  50, 

jego  ona Maria l. 47, ich córka Helena l. 30,  oły ska N. niemowl , Ma-

honiuk Józef, jego  ona Maria, zwłoki 3 osób nie do rozpoznania – 

Cy-

gany, stycze  45 r. (inne  ródła podaj  27.02.45 r.). 

Podhirniakowa  N.  Polka  zamordowana  przez  m a  Ukrai ca  – 

D winiaczka. Jankiewicz Franciszek l. 30, jego  ona Izabela l. 28, Ole-

chowska Stefania l. 18, Orkowski Rudolf l. 45 – 

Filipkowce, stycze  45 

r. 

6.01.45  r.  banderowcy  zamordowali  w 

Gł boczku  88  Polaków. 

Zgin li  m.  in.  Cerkowniak  Ludwika  l.  35,  Cymbalista  Janina  l.  20,  Der-

kacz Józefa l. 15, Derkacz Agnieszka l. 63, Derkacz Regina l. 35, Der-

kacz Anna l. 17, Derkacz Aleksandra l. 45, Derkacz Michał l. 55, Derkacz 

Jan l. 15, Iwaniszyn Anna l. 15, Kwiczak Bła ej l. 55, Kwiczak Petronela 

l. 40, Kwiczak Ludwika l. 17, Kwiczak Wiesława l.16, Kostyeska Anna l. 

32, Kostyrska Józefa l. 15, Kilimik Zofia l. 19, Łozi ski Jan l. 14, Łozi ska 

Katarzyna l. 42, Łysakowska Eugenia l. 20, Łysakowski Władysław l. 15, 

Łysakowska Bronisława l. 20, Michałków Józefa l. 39, Michałków Jan l. 

26, Michałków Józef l. 1, Nawrocka N. l. 32, jej 4 miesi czna córka, Na-

wrocka  N.  z  trójk   dzieci,  Petryk  Bronisław  l.  16,  Twardochleb  N.  l  60, 

Sobków Maria l. 19, Wesoły Ludwik l. 16, Zawi lak Ludwika l. 50, Zawi-

lak Jan l. 14. Nie  zdołano ustali  nazwisk 55 ofiar. Na drodze mi dzy 

Borszczowem  a  Gł boczkiem  zostali  zamordowani:  Mazur  Weronika  l. 

25, Macyszyn Helena l. 25, Wesoła Ludwika l. 38, Zawi lak Florian l. 60, 

jego syn Bronisław l. 16. 

Ju   po  wyje dzie  Polaków,  zamordowane  zostały  kobiety  z  mie-

szanych mał e stw: Kaziuk Władysława l. 25, Stachurska Eugenia l.25, 

Stachurska Magdalena l. 45, Towarnicka Michalina – 

Juriampol. Spyrka 

N., Kozicki N. i 3 inne osoby o nie ustalonych nazwiskach – 

Jezierzany. 

Kulczycki Dominik l. 19, Kulczycka Bronisława l. 40, Mo cicka Weronika 

l. 40, Muzyka Zygmunt l. 17 – 

Korolówka. Koubel Tekla, jej córka Nela, 

Posyniak Karol, Szopi ski Jakub – 

Muszkatówka, stycze  45 r. 

Owsianik  Mieczysław  l.  60  – 

D winiaczka.  Chru   Józef  l.  50, 

Chru  Anastazja l. 50,  Sajewski N. (Ukrainiec), Kulbicki Jan l. 30, Sło-

ty ska N. l. 50, Zapłaci ska Emilia (Ukrainka) – Jezierzany, stycze  45 

r. 

Zamordowano ponad 20 Polaków a w ród nich: Franciszków Sta-

nisław,  Pruski  Ludwik,  Walków  Dominik,  Walków  Piotr  i  Walków  Kazi-

 

34

mierz  we  wsi  Łanowce.  5-osobowa  rodzina  B ków  schroniła  si   u  s -

siada Ukrai ca, który j  wydał. Zgin li: B k Pola, jej synowie: Stanisław, 

Władysław i Marian oraz te ciowa Franciszka – Strzałkowce, luty 45 r. 

Hołub Władysław oraz kilka innych ofiar, których nazwisk nie usta-

lono – 

D winiaczka. Bojówka UPA wymordowała cał  rodzin  Sorokow-

skich. Zgin li: Sorokowski Michał l. 43, jego  ona Józefa l.41, ich dzieci: 

Michał l. 43, Józefa l. 41, Michał l. 23, Jan l. 21, Bronisława l. 19, Toma-

szewska Janina l. 18 (s siadka) – 

Jezierzany. W tym czasie wymordo-

wano wielu Polaków i spalono ich gospodarstwa w 

Podfilipiu. Jaworski 

Władysław,  Jaworska  Krystyna,  Jaworska  Maria  oraz  Malik  Zofia  zwa-

biona podst pnie przez s siadk  Ukraink  – 

Strzałkowce, marzec 45 r. 

Makohoniuk Józef l. 45, jego  ona Maria l. 42 – 

Cygany. Kwa nic-

ka Bronisława l. 55 oraz kilka NN. osób – 

Filipkowce. Szymajewska Da-

nuta, jej 1-roczna córka – 

Strzałkowce. Kilka osób o nieustalonych na-

zwiskach zamordowano na drodze i przy pracy w polu – 

Turylcze, kwie-

cie  45 r. 

Czubak Łucja l. 4, Kaleka Franciszek l. 16, Posyniak N. l. 2, Popie-

lowa Józefa l. 60, Kaleka Piotr l. 45, Kurpisz Mikołaj l. 55, jego  ona Mi-

chalina l. 50, syn Józef l. 16, Latusz Piotr l. 50, jego  ona Michalina l. 35, 

ich córka Lidia 8-miesi czna, Posyniak Joanna l. 40, Posyniak Wiktoria l. 

50, Wandowicz Paulina l. 38, jej córka Stanisława l. 7, Wyszy ski Izydor 

l. 17, Wyszy ska Jadwiga l. 18, Ziobrowska Maria l. 50 (ci ko ranna), 

Ziobrowska Michalina l.60, Ziobrowski N. l. 2, Posyniak Franciszek l. 50, 

jego  ona Eugenia l. 45, Posyniak Zuzanna l. 10, Posyniak Maria l. 7 – 

Słobódka Muszkatowiecka. Starczewska N. l. 25 – Korolówka. 

 

*  *  * 

 

Za  udzielanie  pomocy  Polakom  z  r k  bojówek  UPA  zgin li  na-

st puj cy Ukrai cy: Kaziuk Władysław, Stachurska Eugenia, Stachurska 

Magdalena,  Towarnicka  Michalina  w 

Juriampolu;  Batry czuk,  Chlibo-

rób,  Gajewski, Styczyszyn, Tomko,  Zazulak, Zapłaci ska oraz 5 innych 

nazwisk  nie  ustalono  w 

Jezierzanach;    Darka  Pryma  –  Kozaczyzna; 

Ku mierczyk N. – 

Piłatkowce; Ilko Szczerbaniuk – Skowiatyn.  

Natomiast  w 

Gł boczku  duchowny  gr.-kat.  Kazanecki  wzywał  do 

niszczenia  wrogów  Ukrainy,  a  w 

Jezierzanach  ksi dz  gr.-kat.  Walnicki 

wzywał z ambony do mordowania  ydów i Polaków. 

(Według relacji 11  wiadków). 

 

 

 

POWIAT BRODY 

 

35

 

Według  szacunków  w  pow.  Brody  zgin ło  z  r k  banderowców 

4.000 osób. W oparciu o relacje  wiadków (do roku 1998) ustalono 2.850 

nazwisk ofiar. 

W  dniu  26  czerwca  1941  r.  OUN-owcy  porwali  i  zamordowali  w 

Pieniakach  ks. Józefa Wieczorka,  a jesieni  tego  roku gajowego  Chu-

dzika N. z 

Nakwaszy. W sierpniu 1943 r. w Kadłubiskach zamordowa-

no 6-osobow  rodzin  Grzelaków . 

Z 2/3 wrze nia 43 r. w 

Hallerczynie – Wysocko banderowcy za-

mordowali ks. Michała Dusze ko (był te  proboszczem w rodzinnej wsi 

autora – Berezowicy Małej) oraz 11 NN. Polaków. 

W listopadzie 43 r. zgin ła 4-osobowa rodzina  liwów we wsi Ja-

sionów; Prohazka Gwidon – w le niczówce Hutniakowska; Muszy ski 

Bronisław  w  Koniuszkowie;  elazny  Jerzy  –  le niczówka  Rybacze; 

Mondelski Stanisław – 

Huta Pieniacka. 

W okresie  wi t Bo ego Narodzenia zamordowano 10 Polaków m. 

in. zgin li Kowalski z  on , Orłowski N., Celner Antoni, K tny N.,  egli -

ski Ignacy – 

Dubie; zamordowano 5 NN. Polaków  - Hołubica. 26 grud-

nia zostali zabici: Czaplij Tomasz l. 56, Sikora N. l. 50, jego  ona, Szer-

mata Józefa l. 40,  urkowska Maria l. 55 – 

Nakwasza.  egli ski Leon – 

Jasionów. 3 NN. mieszka ców Podkamienia banderowcy zamordowali 

na drodze z Brodów do Podkamienia. W Wigili  Bo ego Narodzenia za-

bito  :  egli ski  Ignacy,  Benedyk  Dymitr  (Ukrainiec),  Szczudluk  Daria 

(Ukrainka) – 

Wołochy, grudzie  43 r. 

Od stycznia 1944 r. rozpocz ły si  na Podolu masowe mordy 

Polaków. 

2.01.44 r. w 

Bołdurach z r k banderowców zgin li: Biega ski N., 

jego  ona  Anna,  Demko Tekla, Golinowski Stefan, Golinowski  Mikołaj, 

Golinowska N., Golinowski Jan, Go niowski Władysław, Go niowski Ka-

rol, Go niowska Tekla, Grodzki (Grocki) Józef, Grodzka (Grocka) Aniela, 

Hamernik N., Kiryki Józef, Kubuniw Andrzej, Mołodecki Stefan, Mołodec-

ka N., Palcat Michał, Palcat Hory ka, Palcat Helena, Palcat Tekla, Pa -

ków Paweł, Pilipiec Jan, Pilipiec Makar, Skrzypicki Wojciech, Skrzypicka 

Anna, Sztaba Franciszek, Sztaba Anastazja,  3 osoby o nazwisku Szta-

ba,  Szahumczek  (Baumczek)  oraz  Władysław,  Tomków  Jan,  Tymczy-

szyn Paweł, Tymczyszyn Antoni, Tymczyszyn Karolina, Tymczyszyn Jó-

zef,  Tymczyszyn  Piotr,  Tymczyszyn  Antoni  “Hanto ”,  jego  ona,  Tym-

czyszyn  Jan,  Tymczyszyn  Stefan,  Zieli ski  Józef,  Zieli ska  Franciszka, 

Zieli ski  Franciszek,  Zieli ska  Stefania,  Zieli ski  Michał,  Zwarycz  Piotr, 

N. Jan “Hałczyn” oraz 51 osób, których nazwisk nie ustalono. 

17.01.44 r. w 

Zalesiu zgin li w m czarniach: Bajewicz Bronisław, 

jego  ona Paulina, Ignacyk Józef, Janczyk Józef, jego  ona Tekla, Kruk 

Maria, Moli ski Stefan, Moli ski Antoni, Moli ska Stefania, Moli ski Bar-

 

36

tłomiej l. 45, jego syn Michał, Moli ski Bazyli, Moli ski Piotr l. 40, Pod-

górski Tomasz, Ziombra Michał l. 14, jego babka Maria. W  arkowie w 

styczniu 44 r. zgin li: Kotowski Michał, jego  ona Maria, Benedyk Dymitr 

(Ukrainiec) i cała rodzina Sikorów. 

17.01.44  r.  w 

Suchowoli  zamordowani  zostali:  Bielecki  Jan,  Sys 

Stanisław, Sys Stefania, Sys Julia, Sys N. dwuletnie dziecko, Olsza ska 

Maria,  Wawryk  Łukasz,  Mazur  Paweł,  Mazur  Jan,  Inglot  Józef,  Mazur 

Stanisława, Pyndek Władysław, Chudzik Jan,  jego siostra Janina, Okoli-

sta  Maria,  Moli ski  Teodor,  Janczyk  Józef,  Janczyk  Łukasz,  Podgórski 

Michał,  Górecki  Jan,  Moli ski  Władysław  (z  So nicy),  Moli ski  Józef 

(równie  z So nicy), Inglot Stanisława, Pro  (Procyk) Antoni, N. Maria z 

d. Chudzik, Pobere niak Stefan, Janczyszyn Antoni I, Janczyszyn Antoni 

II. 

21.01.44 r. w 

Rudzie Brodzkiej banderowcy wymordowali 26 NN. 

Polaków w tym 10 dzieci. 

13.02  44  r.  w 

Hucisku  Brodzkim  zgin ło  57  Polaków  m.  in.  B -

kowski Grzegorz l. 89, B kowski Władysław l. 29, B kowski Piotr l. 44, 

Bernacka Maria l. 29, jej córka l. 7, Bernacki Jan l. 19, Bojarski Stanisław 

l. 42, jego wnuk l. 3, G siorek Maria l. 34, jej córka, G siorek Michał l. 

73,  Hanicka Janina  l.  90,    Kozak  N., Oleniuk  Antonina  l.  43,  Olsza ski 

Ludwik, jego synowie: Józef l. 3 i Jan 6 miesi cy, Olsza ska Maria (mat-

ka  Ludwika)  l.  70,  Podgórska  Petronela  l.  70,  Popowicz  Maria,  Prysz-

czewski Michał l. 52, dwoje małych dzieci o nazwisku Schütz, Smoch N. 

(dwie osoby), Sokołowski Stanisław l.70, Stankiewicz Rozalia l. 70, So-

czała Ludwik l. 58, Sznuk Jan,  Sznuk Bolesław,  egli ska Janina l. 23, 

egli ska  Helena  l.  29,  N.  Jasio,  N. Ole ka,  B kowski  Mikołaj  (Kogut), 

NN.  gajowy,  Bojarski  Michał  l.  24  (zamordowany  w  Hucie  Pieniackiej), 

tam  te   zamordowano  Bojarsk   Aleksandr   l.  34  oraz  Bojarsk   Stani-

sław  l. 22, Socha N., jego  ona, Bojarski Michał l. 25, Bojarska Michali-

na l. 19, Bojarska El bieta l. 17, G siorek Jan, G siorek Bronisław l. 31, 

Michalewska Maria l. 37, Michalewski Michał, Hanicki N. (Wołe ko) l.80, 

Rogowski Paweł l. 50, Sokołowski Władysław l. 20, Ułaniuk N. (kobieta) 

l. 25, “Czarnych” Maria l. 40, “Błaszko” Władysław, “Rejzykowa” Janina l. 

20 oraz 2 partyzantów z Wołynia. 

23.02.44  r.  w 

Hucie  Pieniackiej  zgin ł  Mendelski  Stanisław,  a 

28.02.44 r. SS “Hałyczyna” wraz z banderowcami zamordowali 1100 Po-

laków.  W ród  nich:  Adaszy ska  Franciszka,  Antoszków  Mikołaj,  Binie-

wicz Michał l. 40, jego  ona Rozalia (Maria) l. 38,  ich córki: Stefania l. 16 

i Klementyna l. 8, Biniewicz Józefa l. 14, Biniewicz N. jej syn oraz córka, 

B kowski Leon, jego  ona Bronisława l. 45, ich syn Józef l. 16, Bernacki 

Wojciech,  Bernacka  Michalina,  Bernacki  Andrzej,  Bernacki  Władysław, 

Bernacka  Sabina,  Bernacka  Paulina,  Bernacki  Kazimierz,  Błaszkiewicz 

Władysław,  Błaszkiewicz  Helena,  Błaszkiewicz  Katarzyna,  Błaszkiewicz 

 

37

Józefa,  Błaszkiewicz  Franciszek,  Błaszkiewicz  Zofia,  Błaszkiewicz  An-

drzej,  Bukowy Władysław, jego  ona Józefa l. 22,  ich córka Gabriela  8 

m-cy,  Bukowy Tadeusz  l.29,  jego  ona  Janina, ich synowie l. 10 i  l. 8 

oraz  córka l. 2, Bukowy Jan l. 70, Bukowy Rozalia l. 60, Bukowy Piotr, 

Czy ewska Regina, Czy ewska Apolonia (Urszula), Cały Jadwiga,  Fer-

dyczowski Józef, Ferdyczowska Sabina, Ferdyczowski Bronisław I, Fer-

dyczowski  Michał,  Ferdyczowski  Bonisław  II,  Ferdyczowski  Stanisław, 

Ferdyczowski  Jan,  Ferdyczowska  Katarzyna,  Ferdyczowski  Adam,  Fer-

dyczowska  Anna,  Gernat  Franciszek,  Gernat  Jan  (Józef),  Hauptman 

Franciszek,  Hauptman  Józefa,  Hauptman  Zofia,  Hauptman  Julia, 

Hauptman Józef, Hauptman Kazimierz, Hauptman Stanisław, Hauptman 

Jan,  Hauptman   Franciszek,  Hnatiuk Jan,  Hnatiuk  Tadeusz,  Iwasz-

czuk Antoni, Iwaszczuk Józefa, Iwaszczuk Krystyna, Jarosz Franciszek, 

Jarosz Karolina l. 50, Jarosz Maria l. 32, Jarosz Czeslaw l. 5, Karpowicz 

Jan  l.  65,  Karpowicz  El bieta,  Karpowicz  Karolina  l.35,  dwoje  dzieci  o 

nazwisku Karpowicz, Karpowicz Helena l. 70, Kobyla ski Michał, Koby-

la ska Helena, ich syn Antoni, Kobyla ska Maria, Kobyla ski Jan, Koby-

la ska Magdalena, Kobyla ska Paulina, Kobyla ski Antoni, Kobyla ska 

Ludwika,  Kobyla ski  Józef,  Kobyla ski  Franciszek,  jego  synowie  Jan  i 

Stanisław, Kobyla ski Piotr, Kobyla ska Helena, Kolman Julian, Kolman 

Antoni, Kolman Łucja, Kierepka Urszula, Kierepka Wincenty, Kowalczy-

kowska  Teodozja,  Kowalczykowski  Szczepan,  Kowalczykowska  Kata-

rzyna, Kowalczykowska Stefania, Kowalczykowska Katarzyna II, Kowal-

czykowski Stanisław, Kowalczykowski Bronisław I, Kowalczykowska Wa-

leria, Kowalczykowska Maria, Kowalczykowski Michał, Kowalczykowska 

Anna, Kowalczykowski Wojciech, Kowalczykowski Jan, Kowalczykowska 

Anna  II,  Kowalczykowska  Emilia,  Kowalczykowski  Zbigniew,  Kowalczy-

kowski  Ludwik,  Kowalczykowska Władysława,  Kowalczykowska  Józefa, 

Kowalczykowska  Paulina,  Kowalczykowska  Alfonsyna,  Kowalczykowski 

Jan, Kowalczykowska Karolina, Kowalczykowski Karol, Kowalczykowski 

Bronisław  II,  Kowalczykowski  Antoni,  Kowalczykowska  Franciszka,  Ko-

walczykowska “Niania”, Kowalczykowski Józef, Kowalczykowski Józef II, 

Kowalczykowski Tadeusz, Kowalczykowski Stanisław I, Kowalczykowski 

Stanisław  II,  Kufner  Antoni,  Kufner  Ludwika,  Kowalski  Stanisław  l.  35, 

jego syn Józef l.11 i córka Helena l. 6, Kowalski Józef l. 46, jego  ona 

Helena l. 42, i 2 synów oraz córka, Konoba Katarzyna, Konoba Ludwika, 

Litmajer Józef, Litmajer Jan, Litmajer Joanna, Mendelski Adam, Mendel-

ska Helena I, Mendelska Janina, Mendelska Krystyna, Mendelski Franci-

szek,  Mendelska  Józefa,  Mendelski  Bronisław,  Mendelska  Helena  II, 

Mendelski Karol, Mendelski Władysław, Mendelski Józef l. 30, Mendelski 

Leon, Mendelski Michał, Mendelski Wojciech l. 30, jego  ona Adela l. 27, 

ich córka Czesława, Mendelska Agnieszka l.  11, Mendelska Maria l.  7, 

Mendelska N. córka Józefa, Michalewska Józefa i jej noworodek zadep-

 

38

tany butami w ko ciele, Michalewska Wiktoria, Michalewska Franciszka, 

Michalewski Antoni, Michalewska Helena, Michalewska Karolina, Micha-

lewski Michał, Michalewska Maria, Michalewski Adam, Michalewski Ry-

szard,  Murzyczak  Franciszek,  Murzyczak  Władysława,  Morawski  Woj-

ciech, Orłowski Czesław, Orłowski Jan, Orłowska Helena, Orłowski Sta-

nisław I, Orłowski Stanisław II, Orłowski Wincenty, Radomska Michalina, 

Radomski Józef, Relich Józefa, Relich Stefania, Rysicki Bronisław,  Ry-

sicka Maria, jej córka l.10, Rysicka Agnieszka (Nie ka), Rysicki Jan, Ry-

sicka Franciszka, Rysicki Kazimierz, Rysicka Stanisława, Rysicki Antoni, 

Sierociuk Maria, Sierociuk Jan, Sierociuk Franciszka, Sierociuk Waleria, 

Sierociuk Augustyna, Sierociuk Agnieszka, Sierociuk Antonina, Skibicka 

Maria I,  Skibicka Joanna, Skibicki Józef, Skibicka Maria II, Skibicki Ka-

zimierz, Skibicki Wojciech, Skibicki Franciszek, Skibicka Nusia, Skibicka 

Sabina, Sowi ski Kazimierz, Sołtys Sabina I, Sołtys Rozalia, Sołtys Anie-

la,  Sołtys  Helena,  Sołtys  Sabina  II,  Sowi ska  Sabina,  Szmigielski Woj-

ciech, Szmigielska Maria, Szmigielski Jan, Szmigielska Alicja, Szmigiel-

ska  Waleria,  Szatkowski  Wojciech,  Strycharczuk  Teodor,  Wierzbicki 

Wojciech,  Wierzbicka  Sabina,  Wierzbicka  Anna,  Wierzbicki  Bogusław 

(Bolesław), Wierzbicka Helena l. 23, jej córki 2 lata i 1 rok, Winiewicz N., 

W grzynowicz  Mikołaj,  Wojciechowski  Kazimierz  ps.  “Satyr”,  Wojcie-

chowska Bronisława (Riwa), Wesołowski Mikołaj, Zahorodny Maria, Zwa-

rycz  Wojciech  l.  37,  jego  ona  Józefa  l.  32,  ich  synowie:  Michał  l.  9  i 

Władysław  l.  9,  Zwarycz  Tadeusz,  Zwarycz  Józef,  Zwarycz  Stanisław, 

Zwarycz  Alfonsyna,  Zwarycz  Karol,  Zwarycz  Rozalia,  Zwarycz  Józef, 

uczkowski Władysław,  uczkowska Jadwiga,  uczkowski Franciszek I, 

uczkowska Ludwika I,  uczkowski Zygmunt,  uczkowska Aniela,  ucz-

kowski  Józef,  uczkowski  Michał,  uczkowska  Michalina,  uczkowska 

Maria,  uczkowski  Jan,  uczkowska  Ludwika  II,  NN.  m czyzna,  u-

kowski Józef, Górski Antoni. 

28.02.44 r.  w 

Hucisku Pieniackim SS “Hałyczyna”  wymordowała 

62 mieszka ców. Zgin li: Górski Antoni, Górski Marcin, jego  ona Klara, 

ich synowie: Józef i Jan, Ferdyczowska Emilia i jej niemowl , Jurkiewicz 

Antoni, jego  ona Emilia, ich dzieci: córka Weronika i syn Edward, Jur-

kiewicz Bronisław, jego  ona El bieta, ich dwaj synowie, Kobyla ski Jan, 

jego matka Barbara,  ona Stefania i ich troje dzieci, mał e stwo Kowal-

skich i dwoje ich dzieci, Kowalewska Bronisława i jej matka, Jarosz Sta-

nisław,  jego  matka  Stanisława,  Mendelski  Józef,  jego  ona  i  ich  córki: 

Agnieszka  i  Maria,    Mendelski  Wojciech,  Maksymów  Władysław,  mał-

e stwo Nied wiedzkich i czworo ich dzieci, Orłowski Jan, jego matka i 

syn oraz córka, Orłowska Wanda i dwoje dzieci oraz jej matka, Orłowska 

Olga, jej dziecko i matka Orłowska Tekla, Orłowski Jan i jego  ona, Pod-

górska N. i dwie córki,  uczkowski Józef i jego  ona oraz syn Jerzy. 

 

39

W  Hucie  Pieniackiej  28.02.44  r.  SS  “Hałyczyna”  zamordowała 

mieszka ców Pieniak uciekinierów przed bandami UPA. Byli to: Hrypli-

wy Stanisław (kowal) l. 30, jego  ona Rozalia l. 27, ich synowie: Jan l. 8 i 

Waldemar  l.  4,  Trojanowski  N.,  jego  ona  i  dwoje  dzieci,  Tymrykiewicz 

Józef l. 40, jego  ona Janina l. 36 i syn Franciszek l. 12.  W 

Ponikwie 

zamordowano  15  osób  w  tym:    Dzie kowski  Józef,  Kiryk  Michał,  jego 

córka Czesława, Kotyra Andrzej (Białorusin), Zaj c N.  

W lutym 44 r. zamordowano w 

Niemiaczu 10 Polaków, a w Stani-

sławczyku  bojówka  upowska  napadła  na  wie   i  wymordowała  tamtej-

szych Polaków, ale liczby ofiar ich ani nazwisk nie udało si  ustali . 

W marcu 44 r.  na ł ce za wsi  

Czernica banderowcy zamordowali 

26 nast puj cych  mieszka ców: B czek Piotr, Boj Stanisław, Boj Anto-

nina, Chudzik Katarzyna, jej córki: Janina i Stanisława, Jezierska Magda 

l.  27,  Jezierska  Maria  l.  61,  Kocha ski  Piotr,  Krasicki  Tadeusz  l.  14, 

Krzy ków  Maria  l.  74,  Kwasiuk  Jan,  Łemkowski  Iwan  (Ukrainiec),  Ma-

słowski  Bolesław,  Masłowski  Feliks,  Masłowski  Józef,  Masłowska  N., 

Moli ski Julian l. 17, Moli ska Józefa l. 14, Moli ska Anna l. 50, Pi tek 

Józef l. 42, Szarzy ska N.,  l zak Franciszek, Wróblewski Zbigniew l. 6,  

Wróblewska N. W tym czasie miały te  miejsce banderowskie mordy we 

wsi Jasionów. Liczby ofiar i nazwisk nie ustalono. 

W marcu 44 r. we wsi Maleniska bojówki banderowskie zamordo-

wały nast puj cych 27 Polaków: Dajczak Jan l. 12, Freindorf Adolf, Ha-

nicki Andrzej l. 35, Holdenmeier Wilhelm l. 40, Hadden-meier Franciszek 

l. 49, Iłowski Jan l. 68,  jego  ona Józefa l. 53, Krawczyk Józef l. 81, Ku-

bik Józef,  jego  ona, syn  Józef, Kubikowa  ona  Kubika Józefa młod-

szego, ich córka Stanisława l. 13, 3 osoby o nazwisku Kubik N.,  Liptak 

Katarzyna l. 52,  Psutka Jakub l. 53, Psutka Antonina l. 26, Schurer An-

drzej l. 70, jego syn Bronisław l.26, Str k Rozalia l. 23, Str k Franciszek 

l. 17, Str k Stanisława l.9, Str k Maria l. 13, Ziombra Antoni l. 60, jego 

ona Anna l. 60. 

Równie   w  marcu 44  r.  w 

Nakwaszy  zostali  zamordowani:  Bucz-

kowski N. l. 55, jego  ona i syn, Kował Florian l. 55, jego  ona Janina,  

Kozak Anna l. 30, Kozak Aleksandra l. 3, Radecki Marcin l.50, Seryfko 

Wiera (Ukrainka), W grzynowska Maria l. 50, jej córka Maria l. 15, W -

grzynowska Rozalia l. 60,  urkowska Maria l. 55. 

1.03.44 r. w 

Pieniakach – ocaleni z pogromu w Hucie Pieniackiej – 

zostali tu zamordowani: Jarynkiewicz Paweł l. 25, jego  ona Anna l. 22, 

Czy ewski Władysław l. 30, Czy ewski Wojciech l. 23, Czy ewska Maria 

l.  20,  a  2.03.44  r. ci  sami  banderowcy  zamordowali  tam  Czy ewskiego 

Józefa l. 60 i jego  on  (Ukraink ). 

W  dniach  od  11  do  15.03.44  r.  w  Podkamieniu  w  miasteczku  i 

klasztorze oo. Dominikanów, zamordowano razem z uciekinierami z Wo-

łynia,  około  900  Polaków.  Ustalono  zaledwie  77  nazwisk.  Byli  to:  Ba-

 

40

czy ski  Władysław  l.  37,  jego  ona  Helena  l.  32,  ich  córka  Maria  oraz 

syn Tadeusz l. 6, Bajewicz Hipolit l. 77,  Bajewicz Julian l. 25, Buczkow-

ski Tadeusz l. 25, Buczkowski Zygmunt l. 24, Buły ska Michalina l. 28, 

Didyk Anna El bieta l. 32, Didyk Gaspary l. 9, Fr czyk Jan Franciszek l. 

58  (zakonnik),  Gumowska  Helena  l.  70  (z  Poczajowa),  ks.  Fijałkowski 

Stanisław l. 63 (proboszcz z Poczajowa), Hückman Alfred l. 20, Iłowski 

Franciszek l. 76, Iłowska Franciszka l. 58, Iłowska Eugenia l. 35, Ju wa 

Gracjan  l.  49  (zakonnik),  Kettinger  Franciszek  l.  69,  Kowalska  Maria  l. 

43, Kowalska Stanisława l. 19, Kraft Helena l. 19,  Kwint Karolina l. 62, 

Ło na Zuzanna l. 19, Maciejko Stanisław l. 50, Mirecki Konstanty l. 70, 

Mizera  Władysław  l.46,  Mizera  Stanisław  l.  37,  Mizera  Jadwiga  l.  19, 

Niewiadomski Feliks Lubomir l. 58, Niewiadomska Helena Waleria l. 57, 

Ochyra Franciszek l. 44, Ochyra Anna l. 40, Ochyra Romuald Bogumił l. 

5, Piaseczny Bronisław l. 51, Piaseczna Eufemia l. 56, Podgórski Włady-

sław l. 27, Półtorak Paweł l. 25, Półtorak Michał l. 67, Rogowski Kryspin 

Karol  l.57  (zakonnik),  Sikorska  Agata  l.  60,  Schnitzer  Stanisława  l.  66, 

Schnitzer Stefan Wacław l. 20, Schnitzer Jadwiga l. 14,  Sienkiewicz Te-

kla l. 74, Sienkiewicz Aniela l. 28, Skwarczy ski Michał l. 61, Skwarczy -

ska Anna l. 55, Skwarczy ska Kazimiera l. 32, Skwarczy ski Franciszek 

l. 38, Stocka Maria l. 39,  wi toja ski Karol l. 72,  wi toja ska Michalina 

l.  64,  Szeremeta  Michalina  l.  29,  Szeremeta  Emilia  l.  7,  Walichnowska 

Janina l. 22, Walichnowski Bolesław l. 5, Wierzbicki Józef l. 54, Wierz-

bicki  Jordan  l.  73,  Wierzbicka  Paulina  l.80,  Wilczy ska  Wiktoria  l.  46, 

W gli ska Antonina l. 36, W gli ski Ludwik l. 10, Wi niewska Bronisła-

wa  l.  32,  Wi niewska  Stanisława  l.13,  Wi niewska  Matylda  l.  5,  Wi-

niewska Franciszka l.43, Wróblewski Antoni l. 65, Wróblewska Petrone-

la l. 67, Wróblewski Władysław l. 31, Wróblewska Petronela l. 26, Wrób-

lewska Władysława l.3, Wróblewski Kazimierz l. 70,  urawski Władysław  

l.30. 

12.03.44 r. w 

Palikrowach SS “Hałyczyna” wraz z banderowcami 

wymordowały 367 Polaków,  zdołano zidentyfikowa  211.  Zgin li: Bace-

wicz Piotr l. 16,  Bednarski Władysław l. 16, Bednarski Józef l. 13, Bed-

narski Marcjusz l. 52, Bigoszewska Agnieszka l. 39, jej m  Piotr l. 42, 

Cincuruk Salomea l. 46, Cincuruk Rozalia l. 20,  Cymbalista Maria l. 41, 

Czarna  Agnieszka  l.  44,  jej  córka  Katarzyna  l.19,  Czarna  Maria  l.  34, 

Czarny Kazimierz l. 12, Czarny Stanisław l.33, Da czuk Wojciech l. 70, 

Da czuk  Piotr  l.  32,  Da czuk  Franciszek  l.  62,  Da czuk  Antoni  l.  64, 

Dajczak Jan l. 64. Dajczak Władysław l. 19, Demska Józefa l. 39, Drozd 

Stanisława l. 17, Grudzi ski Józef l. 32, Grz dka Mikołaj l. 58, Grz dka 

Piotr l. 62, Grz dka Stefania l. 12,  Hanczaruk Bronisława l. 30, Hancza-

ruk Józef, Hnatczuk l. 6, Hnatczuk Katarzyna l. 26, Hirski Stanisław l. 70, 

Jankiewicz Władysław l. 30, Jurczenko Michał l. 31, Jurczenko Jan l. 49, 

Jurczenko  Apolonia  l.  43,  Jurczenko  Franciszek  l.  26,  Jurczenko  Jan 

 

41

l.64, Jurczenko Marian l. 23, Jurczenko Franciszek l. 14, Jurczenko Sta-

nisław l. 28, Jurczenko Maria l. 55, Jurczenko Wojciech l. 20, Jurczenko 

Stefania l. 17, Jurczenko Józefa l. 14, JurczenkoTomasz l. 59, Jurczenko 

Bronisław l. 23, Jurczenko Katarzyna l. 25, Jurczenko Kazimiera 2 mie-

si ce, Jurczenko Józef l. 24, Jurczenko Tomasz l. 22, Jurczenko Jadwi-

ga l. 21, Jurczenko Katarzyna l. 6, Jurczenko Albin l. 57, Jurczenko An-

drzej l. 24, Jurczenko Wiktoria l.30, Jurczenko Jan l. 31, Jurczenko Anna 

l.  23,  Jurczenko  Antoni  l.  5,  Jurczenko  Anna  l.  41,  Jurczenko  Józefa, 

Jurczenko Teresa l. 65, Jamrozik Aniela, Kawecka Katarzyna l. 55, Ko-

bernik Maria l. 52, Kobernik Anna l. 12, Kobernik Stefania l. 20, Korze  

Dominik l. 27, Korze  Michał l. 21, Korze  Maria l. 15, Kowalczuk Wikto-

ria l. 60, Kowalczuk Stefan l. 36, Kowalczuk Jacek l. 42, Kowalczuk Anna 

l. 32, Krawczuk Władysław l. 3, Krawczuk Jan l. 60, Krawczuk Antonina 

l.32, Krawczuk Maria l. 17, Krawczuk Michał l. 32, Krawczuk Tekla l.54, 

Krawczuk Czesław l. 23, Krawczuk Rozalia l. 17, Krawczuk Maria l. 15, 

Krawczuk  Andrzej  l.  71,  Krawczuk  Franciszka  l.  62,  Krawczuk  Jacek  l. 

37,  Krawczuk  Jan  l.  5,  Krawczuk  Jan  l.  80,  Krompiec  Stanisław  l.  34, 

Ksej  Jadwiga  l.  50,  Kutniak  Anna  l.  60,  Kutniak  Karolina  l.  45,  Kutniak 

Magdalena l. 16, Krzy anowski Józef l. 54, Kurzel Michał, Lisowska Eu-

femia l. 57, Łakomski Gaspary l. 32, Łakomska Anna l. 36, Łakomski Jó-

zef l. 6, Łakomska Rozalia l. 1, Marciak Piotr l. 47,  jego  ona Anna l. 45, 

ich syn Tadeusz l. 12, Marciniak Maria l. 66, Michałkiewicz Wiktoria l. 49, 

Moczary Dominik l. 50, Moczary Maria l. 16, Moczary Janina l. 12, Mo-

czary Józef l. 9, Moczary Piotr l. 5, Moczary Jan l. 42, Moczary Anna l. 

38, Moczary Bronisław l. 15, Moczary Tomasz l. 38, Moczary Apolonia, 

Moczary Kazimierz l. 12, Moczary Józef l. 10, Moczary Stefan l. 3, Mo-

czary  Stanisław,  Moczary  Katarzyna  l.  71,  Morawska  Katarzyna  l.  63, 

Muzyczka  Stanisława  l.  16,  Nied wiedzka  Józefa  l.  19,  Nowak  Janina 

l.50, Orzeł Katarzyna l. 36, jej synowie: Józef l. 15 i Franciszek l. 4, Or-

łowska Janina l. 20, Orłowski Bronisław l. 29, Pi tkowski Bonisław l. 55, 

Pi tkowska  Anna  l.  61,  Pi tkowski  Sylwester  l.  17,  Pi tkowski  Marek  l. 

43, Pi tkowski Kazimierz l. 13, Pi tkowski Józef l. 15, Pi tkowski Michał 

l. 49, Pi tkowska Anna l. 66, Pi tkowski Dominik l.43, Pi tkowska Stani-

sława l. 17, Pi tkowska Janina l. 9, Pi tkowska Stefania l. 30, Pi tkowski 

Kazimierz l. 5, Pi tkowski Tomasz l.43, Pi tkowski Józef l. 15, Pi tkow-

ski  Jan  l.  7,  Pi tkowska  Maria  l.26,  Pi tkowski  Józef  l.  67,  Pi tkowski 

Dominik l. 66, Pi tkowski Michał l. 39, Półtorak Stanisław l. 36, Półtorak 

Wiktoria  l.  33,  Półtorak  Maria  l.  8,  Półtorak  Michalina  l.  46,  Rohaty ski 

Jan l. 43, Rohaty ska  Rozalia l.56, Sikora Jakub l. 80, Sikora Maria l. 

96, Sikora Maria l. 73, Płotnik Paweł l. 36, Sopel Józef l. 43, Sobolewski 

Jan l.19, Sucha Aniela l. 40, Sucha Syria l. 7, Suchy Tadeusz l. 5, Sta-

siuk Wincenty l. 50, Str g Stefania l. 19, Str g Michał 2 miesi ce, Str g 

Wiktoria l. 33, Szymanek Michał l. 50, Szymanek Stefan l. 46, Szeremeta 

 

42

Michał  l.  61,  Szyma ski  Antoni  l.  46,  Szyma ski  Stanisław  l.  46,  Szy-

ma ska  Rozalia  l.  37,  Szyma ska  Anna  l.  18,  Szyma ski  Stefan  l.  9, 

Smereczy ski Jan l. 39, Telega Szymon l. 77, Walat Stanisław, Włosiak 

Adela  l.  18,  Wawszkiewicz  Wiktoria  l.  34,  Wawszkiewicz  Anna  l.  11, 

Wawszkiewicz  Bronisław  l.  40,  Wawszkiewicz  Kazimierz  l.  30,  Waw-

szkiewicz Tadeusz, Wawszkiewicz Wiktoria l. 38, Wawszkiewicz Magda-

lena  l. 33, Wawszkiewicz  Edward l. 9, Wawszkiewicz Janina l. 11, Wil-

czy ski  Dominik,  Teodorowicz  l.  37,  Zachariasz  El bieta  l.  64,  Zacha-

riasz Anna l. 22, Ziombra Tekla l. 44, Ziombra Michał l. 54, Ziombra Zofia 

l. 34, Ziombra Władysław l. 10, Ziombra Jan l. 8, Ziombra Franciszek l. 4, 

Ziombra  Dominik  l.  51,  Ziombra  Agnieszka  l.  47,  Ziombra  Piotr  l.  47, 

Ziombra  Jordan  l.  60,  Ziombra  Paulina  l.  55,  Ziombra  Katarzyna  l.  13, 

Ziombra Maria l. 83, Ziombra Jacek l. 75, Ziombra Maciej l. 48, Ziombra 

Włodzimierz l. 5, Morawski Jan l. 55, Michałkiewicz Eugeniusz l. 20. 

12.03.44 r. w 

Pa kowcach zostali zamordowani: Bassara Wiktoria 

l. 36, Bassara Antoni l. 18, Bassara Tadeusz l. 13, Barecki Paweł l. 50, 

Barecka Antonina l. 46, Darmoros Antoni l. 38, Dubyna Maria l. 54, Kuta-

si ska  Helena  l.  31,  Kutasi ski  Władysław  14  miesi cy,  Nied wiedzka 

Anna  l.  69,  Nied wiedzka  Anna  l.  46,  Nied wiedzki  Bronisław  l.  22, 

Nied wiedzka Melania l. 7, Pi tek Karol l.86, Sikora Dominik l. 53, Sikora 

Antonina l. 51, Sikora Julian l. 23, Wilfarth Jan Grzegorz l. 32, Zi ba Ka-

rolina l. 36, Ziemba Józefa l. 30, Ziemba Józef l. 10, Ziemba Janina l. 7, 

Ziemba Czesław l. 4, Jurczenko Jan (z Orzechowczyka) l. 44, Kawałkie-

wicz Józef l. 69,  Kawałkiewicz Katarzyna l. 35, Kawałkiewicz Tadeusz l. 

9,  Kobyla ski  Franciszek  (z  Popowiec)  l.  60,  Mazurkiewicz  Barbara  (z 

Poczajowa) l.70, Petryszyn Maria l. 22, Tywoniuk Tomasz l. 60 (zamor-

dowany w Podkamieniu), Jutrzenka Jan, Jutrzenka Albert. 

13.03.44  r.  w 

Orzechowczyku  zamordowano  5  Polaków.  W  tym 

samym  dniu  w 

Popowcach  zabito  co  najmniej  5  Polaków  a  w  Wierz-

bowczyku co najmniej 10 osób. 

19.03.44 r. w 

Litowiskach zostali zamordowani: Cie la Maria, Cie-

la Eugenia, Gło na Zofia, Horobiowski N. (Ukrainiec za odmow  zabicia 

ony Polki), jego  ona oraz dwóch synów, Jarosz Ludwika (Polka i bra-

towa herszta bandy Iwana Jarosza), Laskowski Jan, jego  ona Katarzy-

na i ich syn Bronisław l. 17 oraz córka Antonina l. 13, Morawska N., Pan-

kiewicz  N.  (kobieta),  Pa czuk  Józef  (Ukrainiec),  Pa czyszyn  Michał 

(Ukrainiec),  Simon  Józef,  jego  ona  Józefa,  Sobecki  N.,  Sobecka  N., 

Storczuk Anna, Unger Joanna l. 4, Unger Tadeusz l.1 rok, Wierzbowski 

Józef, Wi niewska Zofia (Ukrainka), Czajka N. z cał  rodzin . 

5.11.44 r. w Leszniowie zamordowano 15 Polaków, w grudniu 44 

r. w Nakwaszy zgin ła Hawryluk Olga (Ukrainka) l.19 i Kowal Jan l. 55, a 

zim  46 r. zamordowano tu Kozak Rozali . 

 

 

43

 

*  *  *   

 

Za udzielanie pomocy Polakom zamordowano Ukrai ców: w Czer-

nicy Łemkowski Iwan, powieszony na kolczastym drucie; w Litowiskach 

Horobiowski  N.  –  za  odmow   zabicia  ony  Polki;  w 

Wołochach  zgin ł 

zmasakrowany Ukrainiec NN. za odmow  zabicia swego te cia – Pola-

ka. 

W 

Nakwaszy    ks.  gr.-kat.  pot piał  publicznie  zbrodnie  UPA  a 

ukrywaj cym  si   Polakom  udzielał  skutecznej  pomocy.  Natomiast  w 

Czernicy  ks. gr.-kat. Kleparczuk nawoływał do przemocy i mordowania 

Polaków 

(Według relacji 32  wiadków). 

 

 

POWIAT BRZE ANY 

 

Według  szacunków  zamordowano  w  powiecie  około  4  tysi cy 

osób,  a  na  podstawie  relacji  wiadków  do  1998  r.  ustalono  1.141  na-

zwisk. 

We wrze niu 1939 r. w lesie koło wsi 

Byszki  bojówki OUN doko-

nały  masakry  250  polskich  ołnierzy  oraz  ich  kapelana.  15.09  39 r.  we 

wsi Dryszczów bojówka OUN zamordowała około 20 polskich  ołnierzy i 

sołtysa Rajtera N.  Gaikach zabili 17 wrze nia Kowalczyka N. l. 70 oraz 

Kr ela N. z dwoma  synami. W Glinnej ju  po wkroczeniu  Armii Czer-

wonej, bojówki te zamordowały 4 Polaków w tym Camona Józefa. W 

Hi-

nowicach  zabito  dwóch  ołnierzy  polskich  wracaj cych  z  wojny:  Bere-

ziaka  Piotra  i  jego  koleg . W 

Jakubowcach  18/19  przed  wkroczeniem 

Armii Czerwonej bojówka OUN, przy pomocy chłopów ukrai skich z s -

siedniej  wsi,  zamordowała  21  Polaków,  w ród  nich  zgin li:  Bartkiewicz 

Ignacy z rodzin  (3 osoby),  wiek Józef z rodzin  (4 osoby), Kry ek Jan 

z rodzin  (3 osoby), Percak Władysław z rodzin  (3 osoby), Rogalski Le-

on  z  rodzin   (4  osoby).  We  wsi 

Kotów  bojówka  OUN  19  wrze nia  za-

mordowała  12  Polaków,  w  tym  ks.  Jana  Gacha.  W 

Kozowej    bojówki 

OUN wymordowały nie ustalon  liczb  polskich  ołnierzy udaj cych si  

w kierunku w gierskiej granicy. Ponadto z r k OUN  zgin li 19 wrze nia 

39 r. w 

Kozówce Jakubów Anna i Perlak Stefan. We wsi Le niki  miej-

scowy nacjonalista ukrai ski zamordował polskiego majora, jego córk  i 

trzy  uciekinierki  z  zachodniej  Polski  m.  in.  Boryszko  N.  i  Trudzik  N.  W 

Mieczyszczowie  bojówka  OUN  zamordowała  10  polskich  chłopów, 

ograbiła i spaliła ich zagrody. W 

Narajowie Mie cie  OUN zaatakowała 

posterunek policji (załoga wycofała si  do Rohatyna) a w Płauczy Małej 

 

44

zamordowała 20  Polaków i  ydów m. in.  zgin li: N. Abraham, Czosno-

wicz  Zygmunt,  Dobrowolski  Julian,  Dobrowolski  Michał,  Haupt  Edward, 

Jeger N. ( yd), Muszy ski Jan. W Płauczy Wielkiej  zamordowano Ko-

zaka Piotra l. 35 i Se kowskiego Jana l. 37. W Poruczynie  zabito Kina-

la Michała, jego  on  i dwóch synów. W 

Rybnikach  zgin ł Chudzik N.; 

w 

Tro cia cu 18.09.39 r.  zamordowano 17 Polaków, w tym nauczycie-

la. We wsi 

Pod Zapustem (Zapust Lwowski)  terrory ci z OUN  – Wła-

dysław  e czuk  i  Sławomir  Sawczyk  –  zamordowali  6-ciu  polskich  oł-

nierzy; w 

Tryhubowej (nale cej do Kozowej) z r k terrorystów ukrai -

skich  zgin li  19.09.39  r.:  Januszkiewicz  Tadeusz,  Kimala  A.,  Kaczma-

jewski Jan, Paterek Edward, bracia Pytlów: Jan i Mieczysław  (zabici sie-

kier   przez  Babija  ze  wsi  Kalne),  lusarczyk  Jan  z  rodzin   (5  osób), 

Adamów Piotr, Zaj c Jan. 

W  marcu  1940  r.    we  wsi 

Dubszcze  zgin ł  ukowki  Stefan,  a  w 

czerwcu 1941 r. zamordowano w 

Litiatynie ksi dza Szady Józefa l.27, 

za  w 

Płauczy Małej zgin li: Burzy ski Michał, Małaczy ski Jan, Mała-

czy ski  Stanisław,  dwie  osoby  nie  zidentyfikowano;  w 

Kozowej  zabito 

Bajora Mariana. 

We wsi Kotów uprowadzono i zabito w1942 r. polskiego lekarza, a 

w Płauczy Małej zamordowano Małaczy sk  Tekl . 

W 1943 r. w Narajowie Wsi banderowcy zabili Marszałka N. l.5o; 

w  Rohaczynie  zgin ł  Rzadkowski  Michał  l.  20;  w  Dryszczowie  Rajter 

N.; w Tro cia cu (14.08)  liwi ski Antoni; w Brze anach Sitarski Bole-

sław; w Gaiku Pakosz N. l. 16 i Pakosz N. l. 14; w Kotowie  (8.09) Bili -

ski Władysław. W pa dzierniku 43 r. z 

Mieczyszczowa uprowadzono 4 

m czyzn, zgin li bez  ladu; w 

Rekszynie  zabito 21.10  Jaremkiewicza 

Kazimierza  l.  30,  Kurpiela  Jana  i  Paziuchowskiego  Hieronima  l.  35;  w 

Szumlanach zamordowano 3 m czyzn. W grudniu 43 r. w Baranówce 

zamordowano  jednego;  w 

Dryszczowie  zgin ło  2  m czyzn;  w  Helen-

kowie  zabito  Ksi kiewicza  Stanisława  l.20;  w  Kozowej    zastrzelono  

Buniak  Helen ;  w 

Szumlanach  zabito  7  osób,  a  w  Taurowie  10  Pola-

ków. 

W tym e 1943 r. banderowcy zamordowali w kilku napadach w 

Li-

tiatynie 10  osób;  w  Kozówce  10 osób;  w  Hinowicach 4  osoby  w tym 

Kurpiela Jana; w 

Olchowcu Uchmana N., a w Wulce zabito 4 osobow  

rodzin   oły skich oraz Czarn  Mari  l. 17 i Zieli skiego Michała. 

22.01.44 r. we wsi 

Buszcze z r k UPA zgin li: Bogusławski Michał 

l. 20, D us Franciszka, D us Eugenia l. 4, D us Bazyli l. 4, Fedyczyszyn 

Franciszka l. 45, Ko ciów Mikołaj l. 32, Kufli ski Piotr l.59. Kuziów Stani-

sław l. 16, Mazurek Maria l. 40, Maziakowska Anna l. 16,  Sarna Franci-

szek, Skałuba Franciszek l. 15, Wijatyk Anna l.63, dr Załuczkowski Jan l. 

32,  Zamojski  Eliasz  l.  35,  Zamojski  Mikołaj  l.  24,  Zamojska  Maria,  Za-

mojska Michalina l. 30, Zamojski Marian l. 6, Zamojski Antoni l. 30, Za-

 

45

mojski Ignacy l. 60, Zamojski Piotr, Zamojska Katarzyna l. 15, Zamojska 

Agafia l. 50, Zamojski Jan l. 19, Rokosz Anastazja, Rokosz Jan. W Mie-

czyszczowie  uprowadzono 3 m czyzn, zgin li bez wie ci. 30.01.44 r. 

w Podwysokim zamordowano ksi dza Frankowskiego Antoniego. 

W lutym 44 r. w wybranych zagrodach w 

Baranówce  UPA zamor-

dowała 10 osób; w 

Brze anach  26.02 zdradziecko zgin ł dr Stefan Bi-

li ski;  w 

Mieczyszczowie    zamordowano  15  ludzi;  w  Wolicy  25  Pola-

ków, a w 

Wiktorówce zgin li: Bigis N., jego  ona, Lewi ski N.,  Skolina 

N. i Ste  N. 

3.03.44 r. we wsi 

Pod Zapustem (Zapust Lwowski) zamordowani 

zostali: Garbol Józefa i Kalinka Stanisława; w nocy 16/17.03 w 

Budyło-

wie zamordowani zostali: Bajserowicz Franciszek Bajserowicz Walerian, 

B k Józef, B k Michał, Golinowski Feliks, Golinowski Jan,  Grubiak Piotr, 

Madera Karol, Niebelski Paweł, P czko Józef,  Rysz Józef, Rzeszowski 

Franciszek,  Sajecki  Wiktor,  Szelepa  Stanisław,  Wojtu   Wiktor,  Ziomko 

Kazimierz, Ziomko Bartłomiej. W 

Dryszczowie zgin li: Drozdowska Ade-

la l. 30, Ilnicki Bronisław l. 32, Ilnicka Franciszka l. 55, Ilnicki Władysław, 

Jankowski Szczepan l. 40, Klementowski Henryk l. 40, Klementowski Mi-

chał  l.  40,  Konopelski  N.  l.12,  Konopelski  N  l.  14,  Ogrodnik  N.  l.  40, 

Leszcze ska Józefa l. 45, Pawłowska N. i dwoje  dzieci, Ni ałowski An-

toni l. 19, Wilczy ski Jan l. 40, Zowicz Maria l. 40 z czwórk  dzieci, Słu-

gocka Emilia l. 19; 24.03.44 r. w Rohaczynie Wie  banderowcy zamor-

dowali  10  Polaków,  25.03.44  r.;  we  wsi  Hinowice  banderowcy  zamor-

dowali:  cał   rodzin   Sołtys  Michała,  Jana,  Stanisława  l.  17,  Michała  II, 

zgin li  Borek  Józef,  jego  ona,  Borek  Jakub,  Borek  Michał,  Grodowski 

Michał i jego wnuk Kruliszyn Michał l. 14, Kurpiel Jan, Le ków Grzegorz, 

Mi ków Bazyli,  Mi ków Józef, Mi ków Stefan, Wijatyk Jan l. 14; w 

Huci-

sku zgin ły 3 osoby; w Hucie (Szklanej) - Szlachetko Franciszek. 

W nocnym napadzie banderowców 30.03.44 r. zamordowani zosta-

li w 

Płauczy Wielkiej: Basaraba Maria, jej dziecko l. 1,5, Błaszków Wła-

dysław,  Błaszków  Michał,  Błaszków  Stefania  (Ukrainka),  Błaszków  Ma-

ria, Błaszków Antoni, Błaszków Piotr, Błaszków Jan, Błaszków Bronisła-

wa, Błaszków Ludwika, Błaszków N., Błaszków Tekla, Góralna Francisz-

ka i jej matka, Harmatiuk Stefania l. 16, Harmatiuk Maria, Kozak Henryk 

l. 8, Łuczak Wiktoria, Łuczak N., Iwa ko N. Polka  ona Ukrai ca, Mała-

czy ski Marcin, jego syn Józef, Małaczy ski Michał, jego  córka  Maria i 

ona Stefania, Małaczy ska N., Małaczy ski Piotr, Okrzy ski Emil (Mil-

ko),  jego  córka  N.  i  zi ,  Przygoda  Mikołaj  (Ukrainiec  onaty  z  Polk ), 

jego  ona Anna, Przygoda Iwan  (Ukrainiec  onaty z  Polk ), jego  ona, 

Radaczy ska Kasia, jej matka, córki: Julia i Rozalia, Radaczy ska Maria, 

jej syn i m  Karol, Radaczy ski Piotr, Radaczy ski N. (mieszkaj cy za 

karczm ),  jego  ona,  Radaczy ski  N.,  Radaczy ski  Ludwik,  jego  ona, 

córka Teofila, syn 3-miesi czny, Radaczy ski Franciszek, jego  ona Ka-

 

46

tarzyna, ich dzieci: syn Wiesław l. 10 i troje dzieci NN. oraz babcia, Ra-

daczy ski N. l. 2, Radaczy ska Adela l. 7, 3 kobiety o nazwisku Rada-

czy ska  N,  Rybaczek  Stefania  i  jej  dziecko,  kuzynka  NN.,  Adolfa  Ry-

baczka i jej dziecko, Sarnicki Michał, jego synowie: l. 23 i l. 21, So nicka 

N.  (mieszkaj ca  za  folwarkiem),  jej  córka  i  syn,  So nicka  Jadwiga, 

Stro ska Katarzyna, Stołycha N. (m czyzna), troje małych dzieci o na-

zwisku Tkaczyk, Tokarczuk Jan, Tokarczuk Michalina, jej matka Helena 

oraz  5-ro  dzieci  w  wieku  do  l.  19,  Wełysznyj  Mykoła  (Ukrainiec(  i  jego 

ona oraz córka, Blicharski Antoni, NN. partyzant sowiecki i jego kolega. 

W 

Posuchowie  banderowcy  zabili  8  osób;  w  Rohaczynie  Wsi 

24.03.44 r. - 10 osób; w 

Stanisławczyku zgin ł Jabło ski Franciszek l. 

60. 

W kwietniu 44 r. w 

Gaiku zamordowany został Sperczy ski Michał 

l. 35; 3.04.44 r. w 

Kuropatnikach z r k UPA zgin li: Białoskórski Stani-

sław l. 35, Białoskórski Mikołaj l. 37, Błaszkiw Marcin l. 58, Dyberny Mi-

kołaj l. 95, Goły Franciszek l. 30, Janeczko N., Kmie  Piotr l.50, Kopotiw 

Michał, Kurpiel Wojciech l. 58, Longer Władysław l.35, Longer Mikołaj l. 

30, Michalczyszyn Antoni l. 65, Michalczyszyn Maciej l. 40, Nied wiecki 

Michał  l.  28,  Nied wiecki  Antoni  l.  50,  Nied wied   Stanisław  l.  40, 

Ogrodnik  Michał  l.  27,  Olejnik  Jan  l.  60,  Rokosz  Marian  l.  54,  Rokosz 

Marcin l. 50, Rokosz Michał l. 55, Rokosz Jan l. 25,  liwko Wojciech l. 

27, NN. dwóch partyzantów sowieckich w wieku 24 i 30 lat. 

W  Narajowie  Miasto  (Kolonia  Michalska)  UPA  zamordowała  15 

Polaków, rozpoznani zostali: Jawny N. l. 50, jego córka l. 20, Kamie  Jan 

l. 50. 

W 

Plichowie zamordowano 10 osób, rozpoznani zostali: Burakow-

ski Kazimierz, jego  ona i synowie Franciszek i Michał. W 

Wiktorówce 

UPA zamordowała 15 Polaków, których nazwisk nie ustalono i kilka osób 

we wsi 

Wulka. 

We wsi 

Pod Zapustem (Zapust Lwowski) z r k banderowców zgi-

n ło  54  osoby,  w ród  nich:  Antosiewicz  N.  –  cała  8-osobowa  rodzina 

ukrai ska oraz Polacy: Bis Maria,  Byra Wojciech, jego  ona Anna i dwo-

je  dzieci,  Brzezi ska  Janina,  jej  synowie  l.  5  i  l.  7,  Dziuba  Kazimierz, 

Garbarska  Wiktoria,  Kasak  Jakub,  jego  ona  Ewa,  Kozioł  Franciszek, 

jego  ona Władysława i syn, Procnal Józef, jego syn Andrzej i  ona Ma-

ria, Soja Ludwik, Sotyła Józefa, Szwed N., Szwed N, Szwed N. synowie 

Adama i Katarzyny, Tomczyk Antonina i jej córka, Zemlik Jan, jego  ona 

Anastazja i dwoje dzieci. 

W nieustalonych datach zamordowani  zostali w 1944  r.:  w 

Budy-

łowie Czuba Józef, jego  ona i dwoje dzieci, Golinowska Waleria, P cz-

ko Michał, Boczar Antoni, Ziomko Mikołaj; w Glinnej Wołowski N.; w Ko-

towie 10 osób. W Kozowej  maszeruj cych do Wojska Polskiego m -

czyzn ostrzelała UPA – zgin li: Bahłaj J., Bajor F., Golas G., Grubniak E; 

 

47

w Kozówce  zabito 10 osób; w Kuropatnikach zgin ł NN. 13-letni chło-

pak;  w  Litiatynie    zabito  kilkunastu  Polaków;  w  Le nikach    kilku;  w 

Łapszynie zgin li: Popiel Michał i jego syn; w Rybnikach zamordowano 

7 osób, a w Szumlanach  20 osób (nazwisk nie ustalono). W Wierzbo-

wie zgin li: Czarnecki Stanisław, Hłodyłowicz N., Kochanowski Tadeusz, 

Nie ałowski Jan, Strzelec Mikołaj, Wijatyk Michał, Wróbel Antoni, Wróbel 

Józef. 

W lipcu 1944 r. we wsi 

Buszcze zostali zamordowani: Janicki Mi-

chał, Rokosz Stefania, Zamojska Maria I, Zamojski Józef I, Zamojski Jó-

zef II, Zamojska Maria II,  ak Michalina. W sierpniu tego  roku zgin li w 

Brze anach:  Misiaczek  N.,  Parasiewicz  Kazimierz,  Parasiewicz  Stani-

sław, Pietruszewski N. W 

Glinnej zamordowano 17 osób, w tym Felma-

na Teofila. W 

Płauczy  Wielkiej  zabito  11  osób,  a  w  Rohaczynie  Mie-

cie i okolicznych wsiach Wulka, Korczunek i Huta UPA zamordowała 

ponad 100 osób. 

We  wrze niu  44  r.    zgin ł  w 

Kuropatnikach  Kuciel  Dymitr,  a  w 

pa dzierniku w 

Brze anach – Adamczyk Adam l. 19, Olszewski N. (dy-

urny ruchu), dwie NN. kobiety, Mazurkiewicz Tadeusz. 

11.11.44 r. w Szybalinie zgin li: Chomiak Paweł l. 20, Klukiewicz 

Paweł, Krych Paweł l. 39, Ruchlewicz Anna l. 40, jej córka l.18, Szyma -

ski Jan l. 40, Uchman Apolonia l. 60, Uchman Adam l. 17, Uchman Fran-

ciszka l. 19 oraz 3 osoby o nieustalonych nazwiskach. 

W  grudniu  44  r.  w  Brze anach  zgin li:  Misiewicz  Stanisław,  Kru-

kowski N., Radziwiłł N., Sakaluk N. (Ukrainiec z mieszanej rodziny) oraz 

dwie nierozpoznane osoby. 

13.04.44  r.  w  masowym  mordzie  w 

Rohaczynie  zgładzeni  przez 

UPA: Andruszków Anna l. 55, Andruszków Józef l. 60, Andruszków Ma-

rian l. 70, Andruszków Piotr l. 50, Bednarz Mikołaj l. 50, Buczy ska Karo-

lina l. 10, Buczy ska Maria l.  40, Buczy ski Piotr,  Buczy ska Anna, jej 

m   i  dziecko,  Drobnicki  Wasyl  l.  30  (Ukrainiec),  Iwanicki  Daniel  l.  16 

(Ukrainiec),  Kra nica  N.,  Krysicki  N.,  jego  ona  i  dwoje  ich  dzieci, 

Łapszy ska Maria,  Łapszy ski Józef, Rokosz Marcin l. 70, Rzadkowski 

Adam, Rzadkowski Jan l. 13, Rzadkowski Józef l. 60, Rzadkowski Mar-

cin,  Rzadkowski  Piotr,  Stefanów  Jan  l.  12,  wiczewski  Edward  l.  12, 

Uchman Władysław l. 30, Wijatyk Katarzyna, jej syn l. 12,   ołnowski Mi-

chał l. 65  i 4-osobowa rodzina Łemków przybyła z Polski; w 

Szybalinie 

w kwietniu 44 r. zgin li: Kurpiel Antoni l. 47 i Nieboraczek Bazyli l. 30. 

W czerwcu w 

Brze anach zgin ł Plebankiewicz N. l. 35. 

 

*  *  * 

 

Ukrainiec Wasyl  Drobnicki został zastrzelony  w  Rohaczynie  Mie-

cie 13.04.45 r.  za to,  e ukrywał i  ywił Polaków ocalałych z pogromu 

 

48

w osadzie Huta, a Ukrainiec  Bohdan Narajewski został przez UPA za-

mordowany za ocalenie Polaków od rzezi w tej wsi. 

Ale ... w Teofilówce Ukrainiec – zi  polskiej rodziny Dereniów na 

rozkaz UPA zamordował w sposób makabryczny te ciów i własne półto-

raroczne  dziecko.  Hryciów  N.  we  wsi 

Podwysokie  kazał  zamordowa  

swoj   synow   Polk   i  jej  córeczk ,  syna  za   wzi ł  na  wychowanie.  Dr 

Stefan  Bili ski  zgin ł  z  r k  N.  Szaraniewicza,  syna  gr.-kat.  ksi dza  ze 

wsi 

Buszcze. 

(Według relacji 42  wiadków). 

 

POWIAT BUCZACZ 

 

W  powiecie  buczackim  zamordowano  według  szacunków  3,5  tys. 

obywateli polskich, a na podstawie zezna   wiadków ustalono1.495 na-

zwisk. 

Ju  w lipcu 1939 r. bojówkarze OUN zamordowali Kowcza Józefa 

“Katolik” w 

Baryszu, a w U ciu Zielonym lekarza Włodzimierza Petryka 

i dwóch NN. policjantów. We wrze niu tego roku zgin li: w 

Baryszu poli-

cjant (uciekinier z zachodniej Polski); w 

Podzameczku 17.09 jedna oso-

ba; w 

Koropcu Łukasiewicz Piotr; w Leszcza cach Harsdorf Kazimierz. 

W 

Baryszu, w czasie wycofywania si  Czerwonej Armii w czerwcu 

1941 r. OUN-owcy zabili 6 Polaków; w Bobuli cach z ich r k zgin ł Kot 

Paweł. W lipcu 41 r. w Potoku Złotym zabito Leszczuka Józefa l. 20, a 

w  Baryszu  zostali  zamordowani:  Byk  Piotr,  Buda  Piotr,  Buda  Michał, 

Czoper Stanisław, Drozdowski Stanisław, 2 osoby o nazwisku Fryc, Sta-

siów Maria, Stasiów Tekla. We wsi 

Czechów zamordowano w tym cza-

sie  6  Ukrai ców  i  11  Polaków  w ród  nich  zgin li:  Hi czak  Antoni,  Sto-

nowska Józefa, Zamirowska N, jej troje dzieci, Zamirowski Kasper, jego 

ona i troje dzieci, w ród Ukrai ców: Bojko N. z  on  i dzieckiem, NN. 

“Olejnik” z  on ; w 

Bobuli cach  zgin ł Lipka N. “Jetti”; w Jezierzanach 

zostali  zamordowani:  Ni y ski  Antoni  l.  42,  Suczkiewicz  Teodor  l.  41 

(Ukrainiec), Ankiel Szloma ( yd). 

W sierpniu 41 r. zostali przez OUN-owców zamordowani  w 

Bary-

szu: Bartkiewicz Antoni, Bartkiewicz Stefan, jego syn Józef, Bielecki Jan, 

Boczar  Józef,  Chmielecki  Marian,  Frydryk  Stefan,  Kami ski  Tadeusz, 

Koprowski  Franciszek,  Kotyniak  Ołeksa  (Ukrainiec),  Orzechowski  Piotr, 

Sowa Piotr, Sowa Jan, Sowa Władysław I, Sowa Władysław II, Stec Sta-

nisław, Tere czak Antoni. We wrze niu zgin li w 

Słobódce Dolnej  Gru-

szecki  Józef,  Krzywonos  N.,  Zamirowska  Zofia  Stanisława,  Zarychta 

Bronisław;  we  wsi 

Tro cia ce  zgin ł  w  pa dzierniku  Rybczy ski  Woj-

ciech, a w listopadzie w 

Baryszu  Gaworski N., Niedziałek Stanisław. 

 

49

1.01.43 r. w napadzie na rodzin  Czarnieckich z r k UPA zgin li: 

Czarniecka  Anna,  jej  ojciec,  matka  i  syn,  Wi niowski  Michał,  Warchał 

Maciej; w marcu w Baryszu zgin li: Kozdrowski Franciszek i Kozdrowski 

Marian; w lipcu w Bobuli cach Lizak Kazimierz l. 32 i Wojda N.; w Ni-

skołyzach    w  sierpniu  zgin ł  Zazulak  Mieczysław;  2  sierpnia  w  Bere-

mianach Pleszanowski (albo Pieczanowicz) Kazimierz z Dulib; w Jezie-

rzanach Tront Antoni (Ukrainiec) l. 43; w Monasterzyskach Kosik Józe-

fa  “Kalina”  (ł czniczka  AK);  w 

Petlikowcach  zgin ł  23  wrze nia  Drozd 

Tadeusz, a w 

Tro cia cach Luder Jan, Kowalski N. z rodzin  (5 osób). 

W pa dzierniku 43 r. zabito w 

Ko mierzynie Jemioł  Michała, a w listo-

padzie zostały zamordowane w 

Jazłowcu  dwie siostry zakonne niepo-

kalanki  Jadwiga  Szembek  i  druga  siostra;  w 

Kowalówce  15.11  zgin ł 

proboszcz ks. Bie ko Piotr i ks. Perucki Leon. 

W grudniu 43 r. zgin li w 

Baryszu: Stolarczuk Antoni, Kozdrowski 

Stefan, jego  ona i córka, Kroczak Stanisław, Gogol J., Chmielewski N., 

Drabek  Maria,  Drozdowski  Stanisław,  Kot  Józef;  w 

Jazłowcu  ks.  dr 

Kwa nicki  Andrzej;  w 

Koro ciatynie  Ma ków  Justyna  (Ukrainka)  ona 

Polaka i trzech jej synów (najmłodszy miał 3 lata); w 

Monasterzyskach 

Dudzik Mieczysław, Mitka Jan, Filipecki Marian, Doma ski N. (lek. wet.), 

wi kała N. (student UJK we Lwowie). 

W napadach na wie  Beremiany w ci gu 1943 r. UPA zamordowa-

ła około 300 ludzi. 

W styczniu 44 r. zgin li w Pu nikach: Kwiatek Józef l. 21, Rola An-

toni l. 50, Buchwald Roman l. 22. 

6.02.44  r. UPA zamordowała  w 

Baryszu 135 Polaków,  zgin li m. 

in.: Banda Stanisław, Banda Maria starsza, Banda Maria młodsza, Bier-

nacki N. l. 23, Boczar Józef, jego syn, Boczar Helena l.12, Boczar Anto-

ni,  jego  ona  Helena,  Boczar  Katarzyna,  Bryłkowska  Anastazja  l.  80, 

Buczkowska Maria,  Byczek Maria, Byczek Stefan,  jego matka i siostra, 

Byk Rozalia, jej syn, Byk Władysław, Chmielewski  Józef l.  52, D bicka 

Marcela l. 25, jej córka Helena l. 7, syn Antoni l. 2, Drabyk Maria l. 50, 

Frydryk Katarzyna, Frydryk Stefan, jego syn, Herburt Andrzej l. 40, jego 

ona,  syn  Michał,  Herburt  Józef,  jego  ona  Helena  i  dwójka  jej  dzieci, 

Herburt  Marcela,  Herburt  Maria,  jej  m ,  Herburtowa  N.,  jej  dwóch  sy-

nów, Kozdrowski Józef, jego  ona i  syn, Kret Maria, Kret Michał l. 50, 

jego  ona  Aniela  l.  45,  Kunecka  Anna,  Kunecka  Maria,  Kunecka  Kata-

rzyna  l.  16,  Kunecki  Jan  l.  10,  Kunecka  Aniela,  Korczy ska  Stefania, 

Lekki Józef, jego  ona Anna, Młynarz Albert, jego  ona i dwóch synów, 

Osoli ski  Michał  l.  50,  Osoli ska  Józefa  l.  45,  Osoli ski  N.,  Piszczatka 

Anastazja,  Rajczakowski  Michał  I,  Rajczakowski  Michał  II  (niewidomy), 

Rajczakowska N., Rajczakowski Wojciech, Rajczakowska  Aniela,  Ryb-

ka  Anna,  Skubiszewska  Maria  l.  40,  jej  córka  l.  15,  Sowa  Henryk,  Suł-

kowski  Jan,  Sułkowski  Władysław,  Terlecki  N.,  Toro czak  Jan,  Wajda 

 

50

Aniela,  Warchał  N.,  jego  dwaj  synowie,  Wolska  Maria  l.  35,  jej  córka, 

Wolska Marcela, jej córka, Wolska Maria l. 60. Wolska N. l. 38, Wojto  

Piotr (z Czeremszyny), Wójcik Józef l. 22. 

W lutym 1944 r. we wsi Dubienko zamordowany został Gadzi ski 

Józef i Rajczakowski Marcin; w 

Hucie Nowej - Kania Józef i Padewski 

Tomasz. W 

Koro ciatynie 29.02.44 r. UPA zamordowała 124 osoby, z 

tego  tylko  55  zidentyfikowano,  byli  to:  NN.  dy urny  ruchu  (Ukrainiec), 

NN. kolejarz (Polak), NN. kobieta z małym dzieckiem, dwóch nierozpo-

znanych pasa erów na stacji kolejowej, Sawa Antoni, jego córka Maria l. 

6 i syn l. 8 oraz te ciowa Sawa N., Łu ny Antoni l. 35 (kaleka bez nogi), 

Jarosz  N.  ze  wsi  Dubienko,  Łu ny  Józef,  Zalewski  N.,  Dru ga  N.  l.  8, 

Dru ga  N.  l.  11,  Kiernicki  Józef,  Jarosz  Piotr,  Nowicki  Kazimierz,  jego 

matka,  Białow s  N.,  jego  syn,  Hutnik  Kazimierz,  Butrowska  N.  l.  10, 

Dru ga J. l. 40, jego synowie: Michał l. 12 i Marian l. 13, Dru ga Antoni l. 

45,  jego  syn  Józef  l.  16,  Haładowski  Antoni,  Zulewski  Władysław,  Su-

checki Józef l. 36, Zamichowski Michał l. 34, Pryczel Jan l. 32, Pryczel 

Antonina l. 30, Nowicka Antonina l. 28, Nowicka Franciszka l. 6, Nowicki 

Józef l. 4, Hołodecka Anna l. 36, Hołodecki Tadeusz l. 39, Sudecki Anto-

ni  l.  51,  Suchecki  Marcin  l.  8,  Suchecka  Anna  l.  6,  Hutnik  Zofia  l.  32, 

Łu na  Maria  l.  35,  Dru ga  Jan  l.  30,  Jarosz  Rozalia  l.  30,  NN.  dziew-

czynka l. 7, NN. partyzant z Pu nik, NN. dwóch chłopców w wieku l. 18, 

NN. kierownik szkołu ludowej. W lutym zamordowano w Kowalówce 50 

osób; w U ciu Zielonym zgin ł NN. aptekarz, a w Zr bówce NN. m -

czyzna i Guglewiczowa N.  ona Franciszka z córk . 

W nocy z 12/13.03.44 r. w 

Sawałuskach banderowcy zamordowali 

W sik Weronik  ps. “Wera” (komendant BCh Obwodu Buczacz). 

W  nocy  z  13/14.03.44  r.  w 

Bobuli cach  UPA  zamordowała  32 

osoby. Zgin li: Krzy anowski Antoni l. 31, Krzy anowska Antonina l.38, 

Krzy anowski N. niemowl , Lipka Marcela l. 50, Lipka N. l. 3, Lipka N. l. 

5, Lipka Michalina l. 50, Lipka Julia l. 60, Lipka Walenty l.55, Lipka Tere-

sa l. 40, Muchnicka Daniela l. 20, Orty ska-Liczner Bronisława l. 22, Or-

ty ski Józef l. 54, Orty ska Czesława l. 19, Pacholik Wacław l. 55, Pa-

cholik Antonina l. 54, Pacholik Antoni l. 12, Pacholik Bartłomiej l. 51, Pa-

cholik Antonina l. 50, Pacholik Konstancja l. 15, Pacholik Jan l. 12, Rojter 

Stanisław l. 35, ks. Suszczy ski Józef, Szpak N. l. 42, Wola ski Ludwik l. 

39, Wójda Marcela l. 35, Zimroz Anna l. 23. 

4.03.44 r. w 

Hucie Starej  zgin ło 12 osób (4 m czyzn, 5 kobiet i 

3  dzieci).  W  marcu  w 

Kujdanowie  3  osoby:  Poczacki  Paweł  l.50,  Po-

czacki N. l. 42, Wasilewski N. l. 50 (weterynarz); w 

Kurdwanówce zosta-

li zabici: Skotnicka Jadwiga l. 18, Skotnicki Bronisław l.9, Wójda Petrone-

la l. 70, Wójda Michał l. 50, jego  ona Aniela l. 50 i córka l. 6; 9.03.44 r.  

w  Petlikowcach  zostali  zamordowani:  Dumanowski  Jan  “Biały”  l.  39, 

Macyszyn Marcin l. 31, Muszy ski Stanisław l. 26; w Pu nikach zamor-

 

51

dowano Gluz  Czesława l. 19 i NN. ps. “Kowalski”; w Rublinie  zgin li: 

Cyganiuk  Piotr,  Feduszy ska  Anna,  Głowacki  Kazimierz,  Hutnik  Józef, 

Hrycak N., Kapusz Wasyl (Ukrainiec), Kohuty ska Maria, Kuszyk Stefan, 

Midura Władysław,  Padlewski Albin, Padlewska Emilia,  Piotrowski Sta-

nisław, Sadlak Jan, Sadlak Michał, Siwa Maria, Szczepa ski Franciszek, 

Szczepa ski Ludwik,  Szczepa ski Stanisław, Szmigielski Jurek, Trusz-

kiewicz Stefan, Wagner Piotr; w 

Tro cia cach dwaj bracia Zarzyccy. 

W kwietniu 44 r. UPA zamordowała w 

Hubinie 12-osobow  rodzi-

n  Filipowiczów; w Wielki Pi tek w 

Osowcach zgin li: Opaczuk N. nie-

mowl , Opaczuk Jadwiga jeo babcia l. 60, Rajter N. l. 40, Wasma ska 

Maria l. 55, jej synowie: Marian l. 22 i Zbigniew l. 26; 16.04.44 r. w 

Petli-

kowcach zamordowano: Kogut Beata (siostra zakonna), Macyszyn To-

masz l. 21, Rybicki Adolf l. 15, Skotnicki Władysław l. 13, Wójda Włady-

sław l. 32 (z Bobuliniec),  eromski Tomasz l. 22. W 

Skmorochach za-

mordowano 4-osbow  rodzin  Bem; w 

Tro cia cach zamordowano 41 

Polaków m. in. zgin li Rybczy ska Rozalia, jej m  Jan, ich córka Broni-

sława  l.  19,  4-osobowa  rodzina  Konopków,  4-osobowa  rodzina  Listwa-

nów, 3-osobowa rodzina Goł biowskich, 5-osobowa rodzina Łu nych, 4-

osobowa rodzina Werbowych,  oraz 5  kobiet i 3 m czyzn (nazwisk nie 

ustalono), a w Dobropolu  zgin ło bez  ladu kilku Polaków porwanych 

przez bojówk  UPA. 

W maju 1944 r. zgin ł w Kurdwanówce Skotnicki Stanisław l.45; w 

Monasterzyskach 16 Polaków; w sierpniu 1944 r. w Petlikowcach  zgi-

n li:  Kaftan  Kazimierz  l.16  i  Krzy anowski  Antoni  l.  16;  we  wrze niu  w 

Osowcach  zgin ł  Bykowski  Jan  l.  21;  w  pa dzierniku  w  Nowosiółce 

Koropieckiej - Rogalski Michał; w Potoku Złotym - Krukiewicz Antoni l. 

23; w listopadzie w 

Pomorcach  zamordowano 5 Polaków; w U ciu Zie-

lonym - Jankowskiego Kazimierza, a 14 grudnia w Koro ciatynie zgin -

ła Suchecka Anna. 

W  styczniu  45  r.  UPA  zamordowała  w 

Monasterzyskach  około 

100  Polaków,  uciekinierów  z  s siednich  wsi;  w 

Ko mierzynie  zgin ł 

Szumski Henryk l. 16. 

2.02.45 r. UPA zamordowała w 

U ciu Zielonym 133 Polaków, ale 

zdołano ustali  jedynie nast puj ce nazwiska: Bartosiewicz N,  jego brat, 

Blichowski Jan, jego  ona Maria i syn Tadeusz, Byszkiewicz Józef, jego 

ona i słu ca N. Julia, Byszkiewicz Wojciech, Gułyk N. (Ukrainiec), jego 

ona Janina (Polka) oraz dwie córki, Jemioła Bronisław, Jemioła Włady-

sław,  Hołub  Sławko  (Ukrainiec),  Sługocka  N.,  jej  dwoje  dzieci,  Smólski 

Józef,  jego  syn,  Stempel  Franciszek,  Stelnicki  N.,  jego  ona  Antonina, 

urawicki Michał. 

7.02.45 r. w Zalesiu z r k banderowców zgin ło 50 osób, z czego 

16 nie rozpoznano. Zabici zostali: Baszczyj Michalina, jej dziecko, Basz-

czyj Katarzyna, Baszczyj N., Baszczyj Michał, Boski N., jego  ona i trójka 

 

52

dzieci,  Baszczyj  Roman,  Hamaniuk  Władysław,  dwóch  NN.  Łemków 

(b d cych  u  nich w  go cinie),  Danilewicz  Bronisława  l.  60  (Polka  ona 

Ukrai ca), Janocha Katarzyna, jej syn Jan, jego  ona Ksenia i dziecko, 

Jarosz Paweł, jego  ona Zofia, córka, zi  i wnuk, Kramarczuk El bieta l. 

32,  Sobczuk  N.  kobieta,  jej  synowie:  Władysław  l.  16  i  Stanisław  l.  6, 

Sobczuk N., jego  ona i dwoje dzieci, Stolarczyk Michał, jego  ona, Tyc 

Józef l. 40. 

7.02.45 r. w 

Pu nikach z r k banderowców zgin li: Jasi ska Do-

micela l. 44, Jasi ska Władysława l. 32, Jarzycka Stanisława l.10, Kuli-

kowska Genowefa l. 41, Łapiak Anastazja l. 38, Łapiak Kazimierza l. 10, 

Tyc Józef l. 40, a w nocy z 12/13 02.45 r. zamordowani zostali Borkowski 

Józef  l.  45,  Dancewicz  Bronisław  l.  65,  Dancewicz  Adolf  l.  55,  Działo-

szy ski  Michał  l.  20,  Dzikowski  Hilary  l.  40,  Fugol  N.  l. 60,  Fedorowicz 

Henryk l. 30, Jasi ska Maria l. 5, Jasi ska Anna l. 35, Jasi ska Stefania 

l. 46, Jasi ski Piotr l. 50, Jasi ska Ludwika l. 40, Jasi ski Marian l. 18, 

Jasi ski  Józef  l.  45,  Jasi ska  Joanna  l.70,  Jasi ska  N.,  Jaworska  N.  l. 

61,  Jasi ski  Bronisław  l.  3,  Hałuszczy ska  Józefa  l.  60,  Haniszewska 

Emilia l. 70, Haniszewski Jan l.16, Hnatów Adam l. 17, Karpi ska Broni-

sława l. 45, Karpi ska Maria, Karpi ska Ludwika l. 40, Karpi ski Kajetan 

l. 13, Koliszczak Magda l. 46, Koliszczak Jan l. 9, Komidzierska Rozalia 

l. 70, Kosi ski Józef l. 50, Kret Irena l. 65,  Kret Maria l. 35, Krupa N. l. 

17, Krzywo  Kasper l. 65, Łapiak Maria l. 20, Łapiak Józefa l. 6, Łapiak 

Janina l. 10, Łapiak Melania l. 80, Łucka Emilia l. 40, Łucka Bronisława 

l.15,  Łucka  Maria  l.  13,  Łucka  Józefa  l.  9,  Malinowska  Stanisława  l.60, 

Malinowska Helena l. 45, Nowicka Franciszka l. 65, Rajewska Józefa l. 

60, Rola Helena l. 42, jej córka Teresa i syn Jan, Rola Rozalia l. 48, Rola 

Maria  l.  21,  Rozowska  Apolonia  l.  60,  Stanisławska  Wiktoria  l.  50,  Su-

checka Antonina l. 50, Sułkowski Stanisław l. 25, Szafra ski Mikołaj l. 50,  

Szafra ska Maria l. 22, Szfra ska Władysława l. 18,  Szafranski Jan l. 6, 

Szafra ska Józefa l. 1, Toro czak Józef l. 50, Toro czak Katarzyna l. 45, 

Wi niewski  Tomasz  l.  60,  Wi niewska  Rozalia  l.  25,  Wi niewski  Stani-

sław l. 2. W Pu nikach zamordowano 110 Polaków, zidentyfikowano je-

dynie 72 osoby. 

8.02.45 r. w 

Nowosiółce Koropieckiej zostali zamordowani: Kar-

pi ski Marian, Borkowska N., Chaszczewski Jan, Guzowski Józef. 

W lutym 45 r.  w 

Rzepi cach zgin li: Krynicki  Michał, jego  ona i 

dwie  córki,  Marciniak  Michał,  Zagajczuk  N.,    jego  ona,  dwie  córki  i 

dwóch  synów,  Hrynek  Zbigniew,  Kopaczy ski  Michał,  Kozoryz  Stefan, 

Kozoryz Wasyl, Jewa ków N. (Ukrainiec), Puławski Władysław, Nabow-

czuk N., jego  ona i 3 córki, Zaharczuk N., a w Tro cia cach zamordo-

wano Hranata Iwana (Ukrai ca). 25.02.45 r. W Zaleszczykach Małych 

zamordowano 39 Polaków, nazwisk nie ustalono. 

 

53

18.03.45  r.  w  Jezierzanach  zgin li:  Ni y ska  Tekla  l.  41  oraz  jej 

córka  Maria  l.  22  zostały  zamordowane  w  1941  r.,  Byk  Wojciech  l.52,  

Byk Helena l. 54, Waleniszyn Piotr l. 40, Riwnyj Mykoła l. 18 (Ukrainiec); 

w Nowosiółce Koropieckiej  zgin li: Karpi ski Marian, Łacina N. m -

czyzna, Rogozi ski N. 

W kwietniu 45 r. w 

Baryszu  zabici zostali: Buchwald Roman, G -

siorowski Mieczysław, Stolarczyk Stefan, Szurakowski Józef, Skiba Jan, 

Skiba Antoni, Skiba Michał, Bartkiewicz Stefan, Bartkiewicz Fryderyk. W 

czerwcu 45 r.  zgin ł w 

Bobuli cach Lipka Karol l. 62; w lipcu 45 r. w 

Bielawi cach Siwak Wiktor l. 23; w sierpniu 45 r. w Petlikowcach Gru-

bizna Tekla l. 75 i Grubizna Karol l. 34. 

 

 

*  *  * 

 

Za udzielanie Polakom schronienia lub pomocy zostali przez UPA 

zabici nast puj cy Ukrai cy: w 

Czechowie Bojko N. z  on  i dzieckiem, 

NN.  “Olejnik”;  w 

Jezierzanach  Szuszkiewicz  Teodor  l.  41  nauczyciel, 

Riwnyj Mykoła l. 18; w Koropcu banderowcy wygnali ze wsi ksi dza gr.-

kat.  Skorohida  za  nawoływanie  w  cerkwi  do  zaprzestania  mordowania 

braci  Polaków;  w  Leszcza cach  zgin ł  gajowy  Podlisnyj  (Ukrainiec), 

który uratował ofiary tortur banderowskich Zofi  Harsdorf i Jadwig  Pra-

głowsk ;  w  Tro cia cach    zamordowano  Hnata  Iwana  za  ostrzeganie 

Polaków  przed  napadami,  a  dwie  starsze  Ukrainki  zostały  przez  UPA 

powieszone  za  nazwanie  upowców  zbrodniarzami.  Został  równie   za-

strzelony  Ciurenko  N.  (Ukrainiec) za odmow   mordowania  Polaków. W 

U ciu  Zielonym  Hnat  Sławko  został  skłuty  bagnetami  i  powieszony 

równie   za  odmow .  Na  piersi  powieszono mu kartk  z  napisem:  Chto 

ne z namy, toj proty nas. 

(Według relacji 49  wiadków). 

 

POWIAT CZORTKÓW 

 

 

Według  szacunków,  na  terenie  powiatu  zgin ło 

bezpo rednio  z 

r k  banderowców,  policji  ukrai skiej  i  bojówek  OUN-UPA  ponad  1000 

Polaków. Na podstawie zezna   wiadków ustalono (do 1998 r.) 572 na-

zwiska. 

 

Prawie  we  wszystkich miejscowo ciach  miały  miejsce  pojedyncze 

mordy, w kilku mordy masowe. Ograbieniu, zniszczeniu lub spaleniu ule-

 

54

gło 10 ko ciołów i kaplic oraz około 1000 budynków mieszkalnych, u y-

teczno ci publicznej i zagród. 

We  wrze niu  1939  r.  zgin ła  w  Bazarze  nieznana  liczba  osób. 

Szczegóły i nazwiska nie zostały ustalone. 

Znany jest natomiast fakt,  e 

liczna grupa miejscowych gospo-

darzy – Ukrai ców, uzbrojona w kosy, widły, siekiery i bro  paln , do-

konała  napadu  rabunkowego  na  s siedni   wie   Ko ciuszkówk .  Upro-

wadzono wówczas kilkunastu Polaków z zamiarem dokonania samos -

du, czemu przeszkodziło wkroczenie wojsk sowieckich. 

W 

Skorody cach  miejscowi  banderowcy  zatrzymali  na  drodze 

mi dzy mostem na Serecie a Młynówk , około dwóch plutonów  ołnierzy 

polskich  z  kapitanem.  ( ołnierze  byli  bez  broni).  Z  karabinem  i  opask  

ółto-niebiesk   na  r kawie  stał  tam  na  stra y  Bandura  Antoni  (“Antisz-

ko”) a Podhorodecki Marian, s. Mikołaja przeprowadzał rewizj  osobist  

u  Polaków.  Nast pnie  przyprowadzili  cał   grup   do  Domu  Ludowego, 

gdzie za dali od kapitana  oddania pistoletu (polecenia  tego nie  wyko-

nał). Cała kolumna ruszyła potem w kierunku Byczkowiec i słuch o niej 

zagin ł

7

. 

W  Kol dzianach  zabito  Siegla  Edwarda,  a  w  listopadzie  zamor-

dowano w Połowcach nauczyciela Zachariasiewicza N. oraz porucznika 

WP, który tam ukrywał si  czasowo. 

13.04.41 r. zamordowana została w Skorody cach nau-czycielka 

(pochodz ca z Czortkowa) – Wałkówna Maria (c. Stanisława), a w lesie 

zastrzelono Polaka – Soleckiego Franciszka, który powracał z pracy do 

domu. 

W lipcu 1941 r. ukrai ski policjant zastrzelił w 

Byczkowcach Woj-

czyszyna  Franciszka,  za   6  lipca  zamordowani  zostali  w 

Połowcach: 

Czapor Michał l. 60 i jego  ona l. 55, Czapor Antoni l. 40 z  on  l. 40 i 

synem Michałem l. 15, Grodecki Marian l. 64 (ranny, zmarł potem w szpi-

talu),  Kwa nica  Stefania  l.  20  i  jej  10-miesi czne  dziecko,  Szwedzi ski 

N. l. 27 i jego  ona l. 25. W 

Wygnance zgin ł Nowicki N. i kilku innych 

Polaków.  W 

Zalesiu  zamordowano  Ukrai ca  Korostila  N.  i  3  członków 

jego  rodziny.  Równie   w  lipcu  rozstrzelani  zostali  w 

Czortkowie  (w 

Czarnym Lesie) trzej młodzi Polacy ze Skorodyniec, aresztowani i oskar-

eni  fałszywie  przez  policjantów  ukrai skich  o  komunizm  (m.  in.  przez 

banderowca  Stasiuka  Antoniego  ps.  “ urawel”)  Byli  to:  Szpytko  Kazi-

mierz, Racha ski Antoni l. 18 i Stachowicz Kazimierz. Dalsze ofiary z lip-

ca w 

Skorody cach to zamordowani: Solecki Wincenty s. Jana (zaka-

towany w piwnicy kooperatywy), Sitko Stefan s. Wojciecha l. 36 (zakato-

wany w stodole Ukrai ca Dobrusznoho), Sołtys Bazyli s. Michala ( ci to 

                                                           

7

  T   informacj ,  jak  i  skorygowan   i  zweryfikowan   list   ofiar  ze  Skorodyniec  uzy-

skano w roku 2002 od naocznych  wiadków podczas bezpo redniego spotkania na 

ziemiach zachodnich. (Przyp. Red.).

 

 

55

mu w lesie głow ) oraz 5 Polaków zamordowanych nad rzek  i wrzuco-

nych  do  Seretu  (7  lipca):  Chmieluk  Tomasz  s.Grzegorza,  Sitko  Franci-

szek  s.  Macieja,  Grabowiecki  Franciszek,  Kurasiewicz  Jan  l.  48  (w  l. 

1939-39 był sołtysem), Kurasiewicz Kazimierz s. Wincentego. 

W sierpniu 1941 r. policja ukrai ska aresztowała  w 

Chomiakówce 

i odprowadziła do wi zienia w Czorkowie 4 Polaków, (z 

Kosowa) zgin li: 

Klepawka  Edward,  Markiewicz  Michał,  Muzyczka  Sylwester,  Skrzypiec 

Władysław.  W  nocy  z  6/7  listopada  zastrzelony  został  Surdej  Józef  w 

Bartoszówce. 

W maju 1942 r. został zamordowany w 

Bazarze Peryk Julian (wzgl. 

Peryl Jakub), a w 

Zalesiu  Rumijowski Augustyn, powracaj cy z sowiec-

kiego wi zienia w Berdyczowie. 

Zagro enie ze strony banderowców dla mieszka ców wsi zacz ło 

narasta   od  pocz tku  1943  r.  i  trwało  a   do  wyjazdu  do  Polski  w  roku 

1945. 

W marcu 1943 r. został zamordowany 

Muchawce Rekusz Tomasz, 

a w maju lekarz z 

Jagielnicy Lachowicz Wojciech. W D urynie zamor-

dowano NN. – mieszka ca Czortkowa, w lipcu w drodze ze wsi do Czor-

tkowa  par   młodych  narzeczonych,  a  28  grudnia  w  Chomiakówce  k. 

Jagielnicy

8

  banderowcy  uprowadzili  podst pnie  ze  wsi  grup   młodych 

Polaków, za wsi  powi zali ich sznurami i poprowadzili w nieznanym kie-

runku. Dokładna liczba nie została ustalona. Prawdopodobnie zamordo-

wani zostali w piwnicy plebanii  gr.-kat w Bazarze. Zgin li wówczas m. in.  

Korsan Jan, Mazur Adam i Alojzy, Myszograj Adolf i Jarosław, Papiernik 

Stanisław,  Wa kowski  Franciszek,  Wołoszyn  Stanisław,  Zjawin  Antoni, 

Kazimierz i Stanisław. Zamordowano ponadto w 

Jagielnicy – 15 osób, w 

widowej  –  20  młodych  ludzi  z  woj.  krakowskiego,  w  Kociubi cach 

zgin ł  17-letni  Szewczyk  Adam,  a  w 

Skorody cach  (w  marcu)  Grabo-

wiecki Maciej i Wielgusz Stanisław. 

W styczniu 1944 r. zamordowano w 

Chomiakówce 5 osób. W Ko-

ciuszkówce zabici zostali przez UPA: Kłymczuk N. (Ukrainiec), Zieli -

ski Kazimierz i jego  ona Barbara. W 

Pauszówce zamordowano 4 m -

czyzn, a  w 

Połowcach zgin ło 28 osób: Bartosz Anastazja l. 66 i Bor-

kowska Amelia Witolda l. 41 – siostry zakonne Słu ebniczki,  Głowacka 

Stefania  l.  28,  jej  dwuletni  synek  Bronisław,  Grodecka  Tekla  l.  62,  jej 

dzieci: Bronisława l.30, Feliks l.29, Jan l. 27, Eugeniusz l. 22, Tadeusz 

l.18; Ko ciuk Antoni l. 44, jego  ona l. 40, córka l. 18 i matka l. 62, Malak 

Jan l. 32, jego  ona l. 28, Pawłowski Mikołaj l.51, jego  ona Maria l. 42 i 

dzieci: Olga l.18, Lusia l. 8, Zbigniew l.16, Miezczysław l. 14, 6 nieziden-

tyfikowanych osób. 

                                                           

8

  W  powiecie  czortkowskim  były  dwie  Chomiakówki:  k.  Kosowa  (przysiółek  gminy 

Biały  Potok)  i  k.  Jagielnicy  (bardzo  stara  wie   –  pierwsza  wzmianka  Chomyakowo 

pochodzi z roku 1433).(Przyp. Red.).

 

 

56

W grudniu bojówka UPA rozstrzelała w Chomiakówce wszystkich 

napotkanych Polaków. Według niepełnej listy zgin li wówczas: Sambor-

ski Wojciech i Jan oraz 2 osoby z rodziny Myszograj. 

W marcu zamordowano w Czerkawszczy nie 5 m czyzn i kobie-

t .  Znane  s   tylko  2  nazwiska:  Suchorolski  Jan  i  Bekieszowa  N.  W 

Krzywołuce zgin ł w marcu Hofman Bronisław l. 34, o eniony z Ukrain-

k , a w 

Szma kowcach zamordowani zostali: Galant Antoni l.45, Stefan 

l. 40 i jego  ona Anna, Siwak Antoni l. 45.  W pa dzierniku za  Bogucki 

N. i jego  ona, Kiernicka N,. jej troje dzieci i babcia tych dzieci. 

W kwietniu zamordowano w 

Połowcach Ziemirskiego Jana l.55; w  

Szwajkowcach    zamordowano  5-osobow     rodzin   Muciałów,  4-

osobow   rodzin   Tabiszów  oraz  młod   kobiet   ( on   powołanego  do 

WP Polaka); w 

Ko ciuszkówce zgin li: Jandziak Czesław, Klecki Fran-

ciszek,  Pakos  Kacper,  Rakowski  Ignacy;  w 

Siemakowcach  –  Pundyk 

Mikołaj. 

W  pa dzierniku  1944  r.  zamordowani  zostali  w 

Skorody cach: 

Bandura  Zofia,  Bandura  Franciszek  (szewc),  Sitko  Antoni,  Suchorolska 

Maria i jej syn Ludwik  l. 17.  Jeszcze w marcu zgin li  tam: Kurasiewicz 

Karol oraz Kurasiewicz Tomasz. 

W  połowie  grudnia  1944  r.  w  Kolonii  Bazarskiej  zamordowano 

podczas nocnego napadu 30 polskich rodzin (ł cznie ponad 100 osób), 

m. in. 7-osobow  rodzin  Jana Raka. Pozostałych nazwisk nie ustalono. 

15 grudnia w D urynie zgin li w zasadzce banderowskiej: Polak Kaczo-

rowski Adam, Rosjanin – kmdt posterunku milicji, młody Polak powo cy 

furmank  oraz przypadkowo jad ca z nim Ukrainka Hanowska Wołody-

myra. W 

Białobo nicy uprowadzono Polaka Kaczora N. i 5 ludzi na po-

bliskich drogach do wsi. W grudniu zgin ła w m czarniach w 

Skorody -

cach  Chmieluk  Anna.  W  Jagielnicy  uprowadzony  został  Suchorolski 

Jan, o eniony z miejscow  Ukraink .  lad po nim zagin ł. 

W grudniu 1944 r. w czasie napadu na 

Biały Potok zgin li: Domi-

nik Michał l. 58, jego  ona Agnieszka l. 49 oraz córka Zofia l. 11, Kilimik 

Bartłomiej l. 74, Kilimik Michał l. 50, jego synowie: Stanisław l. 11 i Kazi-

mierz l. 9, Okurzała Katarzyna l. 47, Parobczak Agnieszka l. 48, jej córki: 

Anna i Maria, Bednarz Jan l. 20, Pilipiec Krzysztof l.17, Florków Michał l. 

20, Kilimik Piotr l. 49, Zatylny Stanisław l.21, Andrejczuk Zofia l. 70, Pa-

robczak Antoni l. 55, Zatylny Dominik l.17, Andrejczuk Marian l. 18, Butra 

Franciszek  l.  50,  Szcz sny  Kazimierz  l.  33,  Szcz sny  Władysław  l.  29, 

Szcz sna Maria l. 70, Michalski Stanisław. Wszyscy zostali zabici a go-

spodarstwa  spalone.  Prze yła  tylko  ranna  w  brzuch  siostra  Katarzyny 

Okurzała i 3-letni synek Dominika – Bronisław, przerzucony do zagrody 

s siada  Ukrai ca.  (Mieszka  obecnie  w  Polsce).  W  Zalesiu  zgin li: 

Kramczy ska  N.  l.  22,  m czyzna  Sto ek  N.,  Szefer  Aleksander  l.  45, 

 

57

W sowicz Józef l.45, dziewczyna l. 23, NN. rodzice z 20-letnim synem. 

(Lista niepełna). 

W styczniu 1945 r. zostali zabici w Perechodach: Dra niowski N. 

(Ukrainiec),  jego  ona  (Polka)  i  córeczka  Ole ka;  w  Skomorochach  

zgin li w zasadzce banderowskiej chłopcy z Samoobrony, pocho-dz cy 

ze  Słobódki  D ury skiej:  Andruchów  Jerzy  i  Józef,  Bojczuk  Michał, 

Kaszczyszyn Franciszek Seredyszyn Kazimierz, Sobków Michała, Tym-

ków Piotr. 

20.01.45  r.  zgin ła  w  drodze  do 

Jazłowca  kobieta  z  małym  syn-

kiem, siostra jazłowieckiej mieszkanki – Zatorskiej N. 

Z 24/25 stycznia 45 r. zgin li w 

Uhryniu: kierownik szkoły Stasz-

kiewicz Jan l. 50, jego  ona Janina (nauczycielka), Bandurek Stanisław l. 

52, Białow s Jan l. 55, Ku mi ski Józef l. 50 oraz 17 Ukrai ców. 

W lutym 45 r. zamordowani zostali w 

Kosowie: Werbowiak Dionizy 

l. 16, Paj k Jan l. 17 Pi mienny Antoni l. 16, Starzy ski Grzegorz l. 16, 

Tryli ski  Paweł  l.  16,  Staszków  Dominik  l.  45;  w 

Połowcach  zgin li: 

Czapor Wasyl l. 40, Korczy ski Stanisław l. 40, jego  ona Aniela l. 32 i 

trzej synowie w wieku: 1, 4 i 6 lat, Kwa nica Piotr l. 35 i jego  ona, Mar-

kowska N. l. 40 i jej dwie córki w wieku 10 i 8 lat oraz syn 6-letni, Paw-

łowski Jan l. 40 i jego  ona, Pawłowski Stanisław l. 35 i jego  ona, Poho-

recka Anastazja l. 45, Stefaniuk Jan l.55. 

W  marcu  45  r  na  drogach  prowadz cych  do  Białego  Potoku 

zgin li: Bednarz Jan l. 19, Pilipiec Krzysztof l. 17, Florków Michał l. 19, 

Kilimik Piotr l. 49, Pronin Antoni (Rosjanin), opiekun Samoobrony we wsi. 

W tym samym roku w lecie w czasie 2-go napadu na 

Biały Potok zostali 

zabici: Andrejczuk Zofia l. 70, Parobczak Antoni, Zatylny Dominik l. 17. 

Wi kszo  mieszka ców ukryta była w schronach i dlatego ocalała. 

W marcu 45 r. w 

Skorody cach  zgin li: Bandura Zofia, Bandura 

Franciszek  i  jego  ona  Paulina  (mał e stwo  zwane  “Cisar”)  Bandura 

Franciszka i jej dzieci: Józef i Maria, Jan, Szczepan, Domek Karol, So-

lecki  Piotr,  Kurasiewicz  Franciszka  l.  23,  jej  2-letnia  córka  Stefcia,  Ma-

ła czuk Michalina, Szatkowska Anna i jej syn Eugeniusz l. 6, Suchorolski 

Kasper  (unikn ł  mierci  w  Skorody cach, zamordowany  w  Białej),  Har-

matiuk  Franciszek  (mieszkaniec  Byczkowiec  zamordowany  tu  przez 

Ukrai ca Grzegorza Szepelaweho). 

W masowym mordzie w 

Byczkowcach zgin ło 106 Polaków. Byli 

to:  Andrejczuk  Szczepan,  Aniela,  Antoni,  Bronisława  i  jej  dwoje  dzieci, 

Bałabuch Mikołaj, Anna, Wiktoria, Bandura Grzegorz, jego  ona Maria i 

syn  Władysław,  Bandura  Zofia,  Bandura  Józefa  jej  córka  Stanisława  i 

syn Kazimierz, Bandura Józef, Marcin, Jan, Biłan Jan, Błaszków Anasta-

zja, Wanda, Franciszek i jego  ona Karolina oraz syn Jan, Bo ek Józef, 

Chmieluk Michał, Zofia, Czy yk Zofia, Demnicki Teodor, Gałowska Kata-

rzyna, Podruczna Anna i jej syn Stanisław, Podruczny Ludwik i jego  ona 

 

58

Helena, syn Franciszek i ich słu ca, Proskórnicki Józef, Karolina, Anto-

ni,  Antonina,  Sitko  Mikołaj,  Magdalena,  Bronisława,  Jan,  Władysława, 

Ludwik, Sitko Emilia, Słoik Katarzyna i jej syn Józef oraz córka, Szandała 

Katarzyna,  Anna,  Jan,  Szatkowski  Antoni,  Bronisława,  Szczepa ska 

Bronisława, Ludwik, Anna i jej synowie: Tomasz i Władysław, Szewczuk 

Jan i jego  ona Maria, Harmatiuk Jan, Józef i jego  ona, Michał, Hryncy-

szyn Emilia, Jad yn Franciszka i Jan, Kowalczyk Maria, Kret Jan, Mag-

dalena, Lipnicka Karolina, Anna, Makuszy ski Michał, Marcinków Miko-

łaj,  Anna  i  Anna  II,  Zofia  i  dwoje  jej  dzieci,  Muryn  Stefania,  Podruczny 

Piotr i Maria, Szewczuk Maria, Jan II i jego  ona Maria, Sztagran Micha-

lina,  Walków  Maria,  Stanisław,  Walków  N.  –  babcia,  Michalina,  Kazi-

mierz, Wielgosz  Michał  l.  65,  Anna  l.  63,    Katarzyna  l.  31,  Maria  l.  29, 

Wojczyszyn Jan i córka Rozalia, Stanisław, Tadeusz, Wo ny Franciszek, 

jego córka Franciszka i synowa Zofia, Zatylny Stanisław. 

Jeszcze  w  1947  roku  zostały  zamordowane  w 

Białym  Potoku  4 

osoby, które nie wyjechały do Polski. Byli to: Andrejczuk Marian l.19, Bu-

tra Franciszek l. 55, Szcz sny Kazimierz l. 33 i Władysław l. 29. 

 

*  *  * 

 

Za sprzeciwianie si  mordowaniu Polaków zgin li w Kosowie dwaj 

Ukrai cy:  Fedorkiw N.  i Bindura N. Za to  samo  w Perechodach został 

zabity Ukrainiec Dra niowski z  on  Polk  i córeczk . W Wawrynowie – 

Heuko N. poniósł  mier  za niezamordowanie swojej  ony Polki. A w Za-

lesiu  za  sprzyjanie  Polakom  poniosł   mier   cała  rodzina  ksi dza  gr.-

kat. 

(Według relacji 19  wiadków). 

 

 

POWIAT KAMIONKA STRUMIŁOWA 

 

Szacuje  si ,  e  w  powiecie  kamioneckim  zamordowano  ponad 

3.000 ludzi. Na podstawie relacji  wiadków (do 1998 r.) ustalono jedynie 

516 nazwisk. 

 

W kwietniu 1943 r. zabity został  w 

Busku Wardy ski Stanisław l. 

18, a w sierpniu Zabuski Jan. W grudniu zgin li w

 Wolicy Derewla skiej 

Zaborniak Jan i Gorzkiewicz Stanisław. 

W  styczniu  1944  r.  zamordowano  w  Batiatyczach  20  osób.  (Na-

zwisk nie ustalono). 

W lutym zgin ło z r k UPA w Grabowej   6 m czyzn i kobieta z 

dwojgiem dzieci m. in. Kami ski Kazimierz l. 50, Orzechowski Stanisław 

 

59

l. 50; w Ubinie Jankowski Andrzej, Jankowski Stanisław, Patynka Jan; w 

Wolicy Derewla skiej Trojanowski Mieczysław. 

20  marca  zgin ło w  Wolicy  Derewla skiej  12  osób  (nazwisk  nie 

ustalono).  25  marca  w  Maziarni  Wawrzkowej  zamordowano  22  osoby 

(nazwisk  nie  ustalono).  27 marca  w 

Jazienicy  Ruskiej   zabito  5  osób, 

zgin li m. in. Bielak Anna l. 70, Pasierbski Jan l. 35. 

W nocy  z  4/5  kwietnia  1944  r.  zamordowanych  zostało w 

Berbe-

kach 16 osób w ród nich Buczy ski Józef, a z 8/9 kwietnia w Jazienicy 

Polskiej 16 osób, w tym: Herba Agnieszka, K dzia Paweł, K dzia Roza-

lia, Rzeczkowski Stanisław, Solski Tomasz, mał e stwo “Krysyk”, Koziu-

ra N. (kobieta), Semenowicz N. l. 50. Był te  mord w 

Budkach Niezna-

nowskich, ale liczba ofiar nie jest znana. To samo dotyczy wsi Humni-

ska.  W  Konstantynówce    zgin ło  20  osób  (nazwisk  nie  ustalono),  w 

Łapajówce – 16, w Milatynie Nowym  - 15, w Rudzie Sieleckiej – 15, 

w 

Obydowie – 10, w Ró ance – 10, natomiast liczba zamordowanych w 

Łanach  Polskich  nie  jest  znana.  W  Stryhance  zostali  zamordowani: 

Adamek (Adamski?) Józef l. 43, Hübner Wanda l. 75,  Kozłowska Wanda 

l. 44, jej m  Jan, Hübner Wojciech. We wsi 

Turki zamordowano 20 Po-

laków,  rozpoznano  tylko  17,  zgin li:  7-osobowa  rodzina  Simaków,  7-

osobowa rodzina Skrzypków, Korczy ska Stanisława l. 20, Berbeka Mi-

chał l. 60, Swie  Agnieszka. W Warchołach zamordowano 20 osób (na-

zwisk  nie  ustalono).  W  maju  1944  r.  zgin li  w  Busku:  Podhalicz  N., 

Ukrainka NN. (z domu  ółtaniecka); 16 maja zamordowano we wsi Kup-

cze – 15 osób,  w ród których byli: Kotowski Eugeniusz, Sołtys Włodzi-

mierz, Sołtys Eugeniusz; we wsi 

Sielec Bie ków  ołe ski Jan l. 30. 

W lipcu 44 r. zgin ł w 

Busku Gilewicz N. i jego  ona. 

15.08.44 r. zabito w 

Jabłonówce: Fabia sk  Karolin  i Michałkowa 

Aleksego; 18-go w 

Wierzblanach bojówki UPA zabiły 4 poborowych do 

WP i Kot Janin , a 19-go zamordowani zostali tu: Gonczar Stefan,  jego 

ona Maria i dwie córki, Borucki Teodor, Borucka Maria, Łukasiewicz Ju-

lia,  Przysi na  Justyna,  Ruda  Anna,  Spodarek  Maria,  Spodarek  Ewa, 

Trojan Tomasz, Trojan Anna, Trojan Stanisław, Trojan Agata; w 

Jabło-

nówce w tym samym dniu zgin li: Fedoruk Piotr, jego  ona Franciszka 

oraz córki Maria i Emilia, Jasie ski N. jego  ona i córka, Wilk Hanna; te-

go  dnia  w 

Grabowej  zgin li:  Babijczuk  Maria,  jej  córka  Stefania  l.  12, 

Bułkowska Helena, jej troje dzieci do 8 lat, Bułkowski Kazimierz, Bułkow-

ski  Józef,  Bułkowski  Wiesław,  Gruszczyk  Helena,  Seniuk  Włodzimierz, 

Se   Włodzimierz;  27-go  zostali  zamordowani  w 

Czany u  Pałyga  Iwan 

(Ukrainiec),  Pałyga  Janina  (Polka).  W  Pobu anach  zgin li:  Prysta ski 

Grzegorz i Prysta ska Katarzyna. 

We wrze niu 44 r. we wsi Adamy zgin li: D browski Jan l. 81, Łu-

cek Teodora l. 41, Szeremeta Franciszek l. 80, Swie  Maria l. 30; w Bu-

sku  –  Zubik  Szymon;  w  Horpinie  w ród  kilkudziesi ciu  banderowskich 

 

60

ofiar ustalono nazwiska tylko 23 osób: Banach Michał l. 70, Bratu  Piotr, 

Bratu  Andrzej, Bratu  Michał, Chrzanowski Michał jego syn, Chrzanow-

ski  Mikołaj,  Czerniecki  Andrzej  l.  33,  Czerniecka  Katarzyna,  Czerniecki 

Jan, Czerniecka Maria (Ukrainka), jej 5 synów (imion nie udało si  usta-

li ), Karwacki Michał jego syn Stanisław, Mielnik Melania, Mielnik Michał, 

Mielnik Tekla oraz dwoje  ich dzieci; w 

Wierzblanach zgin li:  Maksymi-

szyn Bolesław i jego  ona, Maksymiszyn Eugeniusz, jego  ona, córka i 

matka. 

14.10.44 r.  zamordowano w 

Busku 13 osób przewa nie narodo-

wo ci ukrai skiej, zgin li: Czuczman Piotr, Kapij Teodor i jego troje dzie-

ci, Kapij Olga, Kapij Włodzimierz, Kapij Maria, Di ak Jan, jego syn Jaro-

sław,  Di ak  Nadzieja  Daniłów  Kiryło,  jego  ona  Paraska;  w  tym  czasie 

we wsi 

Sielec Bie ków zamordowano co najmniej 30 osób (nazwisk nie 

ustalono). 

10.12.44  r.  w 

Pobu anach  zamordowano  21  osób,  ustalono  16 

nazwisk:  Bedrij  Dymitr,  jego  ona  Paraska  i  dzieci:  Franciszka,  Zenon, 

Marta,  Hamulak  Maria  jej  syn  Eugeniusz  Kami ska  Zofia,  Kowal  Filip, 

jego  ona Anastazja i synowie: Mikołaj i Michał, Romaniuk Jan, jego  o-

na Zofia, córka Maria i wnuk Zenon (niemowl ); w tym dniu w  elecho-

wie Wielkim z kilku zamordowanych osób ustalono,  e byli to le niczy z 

on   i  dwójk   dzieci;  22  grudnia  w  Pobu anach  zgin ł  Grodziewicz 

Piotr;  29  grudnia  w  Jazienicy  Polskiej  banderowcy  zamordowali  kilka-

na cie  osób,  ale  ustalono  tylko  9  ofiar:  Jaremkiewicz  Filip,  jego  ona 

Anastazja, Kowalik Maksym Kowalik Jerzy, jego  ona Julia, Wilk Maria, 

jej córka Helena l. 12, Wójcik Aleksandra, jej syn Zenon (niemowl ). W 

Czany u zostali rozstrzelani przez SB-UPA dwaj członkowie UPA – bra-

cia Stupniccy za odmow  wykonania rozkazu zabicia ich matki Polki. We 

wsi 

Dobrotwór OUN-owcy zamordowali w latach 1941-1944 co najmniej 

50 Polaków. 

17.02.45 w 

Jazienicy Ruskiej zgin li: Naczas Konstanty, jego  o-

na Maria, Polityło Katarzyna, a 20 lutego zabita została Ukrainka Bogo-

mołowa Anna i 2 Polaków. 

W  marcu  45  r.  zamordowani  zostali  w 

Jazienicy  Polskiej:  Bara-

niec Maria, Zawierucha Aleksy, Kaszel Stefan i 5 osób o nieustalonych 

nazwiskach. 

W kwietniu 45 r. zamordowani zostali w 

Busku: Jurdyga Stanisław, 

jego  ona  Stefania  i  dzieci:  Jarosława  i  Mieczysław,  Kuczy ska  Julia, 

Mierzwi ski Marian, jego  ona Maria oraz dzieci; Julia i Antoni. Puna N. i 

jego  ona. 

W czerwcu w Humniskach zabici zostali: Ja ków Teodor, Ja ków 

Katarzyna,  Łukasiewicz  Maria,  Hołota  Anna;  5  czerwca  we  wsi  Sokole  

zamordowani zostali: Bakun Helena, Bakun Teofila, Dusan Julia, jej cór-

ka Anastazja, Kucak  Marta, Pociłujko Helena jej córka Maria, Sachare-

 

61

wicz  Andrzej,  jego  ona  Maria  oraz  dzieci:  Jan  i  Anastazja,  Wołoszyn 

Jakub. jego  ona Anastazja i syn Jan (lista ofiar niepełna); 23 czerwca w 

Grabowej    zgin li:  Bałandiuk  Edward  (Paweł),  Bałandiuk  Paulina,  Młot 

Jan, Sosnowska Katarzyna, Sosnowska Maria, Sosnowski Aleksy, Sma-

ga  Julia,  Sobaszak  Anna,  chłopiec  l.  8  sierota,  Soroka  Emilia  Soroka 

Jan. 

We wrze niu w 

Łanach Polskich zamordowani zostali: K dzia Jan 

i 3 członków rodziny, Kowal N. i 2 członków rodziny; w grudniu 45 r. za-

bici  zostali  w 

Busku:  Chruniewicz  Zofia,  Pankiewicz  Jakub,  jego  ona 

Rozalia i dzieci: Włodzimierz i Ludwika. 

 

*  *  * 

 

W 

Busku proboszcz gr.-kat Kałyniewicz N. i ks. Wania N. okazali 

si   lud mi  i  pomagali  Polakom.  Dwóch  członków  UPA  –  braci  Stopnic-

kich rozstrzelano  w 

Czany u za odmow   zamordowania matki  – Polki. 

Za  wychowywanie  w  duchu  polskim  i  wierze    rz.-kat.  zamordowano 

wdow  po Polaku – Ukraink  Czernieck  Mari  w 

Horpinie. Za ucieczk  

syna z UPA zabito ukrai skie mał e stwo Filipa i Anastazj  Jaremkiewi-

czów w Jazienicy Ruskiej. 

Inny  ksi dz  gr.-kat.  w  Busku,  Dygdała,  głosił  w  czerwcu  1941  r. 

pod adresem Polaków: Chamardzi z naszoj zemli treba wypołoty. 

(Według relacji 16  wiadków). 

 

 

POWIAT KOPYCZY CE 

 

Według szacunków, zamordowano na terenie powiatu około 1.500 

osób.  Na  podstawie  zezna   wiadków  (do  1998  r.)  ustalono  851  na-

zwisk. 

 

17.11.1941  r.  zostali  zamordowani  przez  OUN-owców  we  wsi 

Chłopówka: Kali ski Władysław l. 25 i Magi  Michał l. 17 (pochodz cy z 

Chorostkowa),  a  18  listopada:  Domaradzki  Marian  l.  58,  Domaradzka 

Anna l. 54, Gaweł (Jaworska) Bronisława l. 39, Pitura Barbara l. 42, Si-

dor Maria l. 39, jej syn Józef l. 17 - z Chłopówki. 

W styczniu 1943 r.  zabito w 

Kopyczy cach Kurowskiego Józefa i 

NN.  ucznia  kowalskiego.;  w  lutym  zamordowani  zostali  w 

Słobódce: 

Mi dzybrodzka  N. i jej dzieci: Alfred l. 32, Maria l. 27 i córka N., Bara-

nowski Jan l. 37, Borsa N. (Ukrainiec) szwagier Mi dzybrodzkiego, Cha-

rzewski N., Karasiewicz N., NN. Polka l. 40; w marcu we wsi 

Krzywe -

kie zabito: Tomaszewsk  N., jej m a i 8-letniego syna oraz NN. kobie-

 

62

t ;  w  kwietniu  zgin ł  w  Probu nej  Szczucki  Wacław  l.  22;  w  lipcu  w 

Oryszkowcach  –  Skikiewicz  Alojzy  l.  31,  Skikiewicz  Zygmunt  l.  29;  w 

nocy z 18/19 sierpnia  w Kluwi cach  zamordowano 7 Polaków,  w tym: 

Michalik  Michał  l.  45  i  nauczyciel  z  Trembowli  l.  50;    w  Samołuskow-

cach  Rzep  Antoniego l. 30 i Gajd  Piotra l. 22; 27 pa dziernika w Ho-

rodnicy zabito m czyzn  NN.  l.18; w listopadzie w Majdanie  -  ywin  

Jana; w grudniu w 

Woli Czarnokonieckiej zgin li: Janik Jan l. 40, Kara-

siewicz Franciszka l.18, Karasiewicz N. m czyzna l. 45; jesieni  1943 r. 

w 

Kopyczy cach zostali zamordowani: Kurkiewicz Ryszard, Modzelew-

ska Irena, Szyma ska Maria, jej NN. kole anka, Reich Mieczysław, Zie-

li ski N. 

W 1943 r. – w nieokre lonych dokładnie datach - we wsi 

Tłuste -

kie zostali zamordowani: Bara ski Michał l. 58, Bara ski Michał l.36, je-

go  ona,  Bara ski  Jan  l.  53,  jego  dzieci:  Tadeusz  l.  10,  Weronika  l.  9, 

Bara ski Józef l. 43, jego  ona Emilia l. 38 i córki Leontyna l. 9 i Józefa l. 

9, Bara ski Mikołaj l. 63, Bara ski N., Bilan Leon l. 18, Borsa Michał l. 

33, Charzewski Ludwik l. 14, Czarnobaj Ludwik l. 18. Grzywaczewski An-

toni l. 63, jego  ona l. 58, Jurkowski Ferdynand l.42, Karasiewicz Emil l. 

58, Kruszelnicka Helena l. 30, jej córka Józefa l. 8, Krokiewicz Ryszard l. 

18, Modzelewska Helena l. 17, Ornatowski Emil l. 38, Rekrut Józef l. 29, 

Sorokopuda Wasyl l. 43 (Ukrainiec), Stodoła Stanisław l. 33, Reiser Ta-

deusz l. 12, Tomaszewska Waleria l. 43, jej syn Tadeusz l. 9, Zieli ski N. 

l. 30. 

Na przełomie 1943/44 r. zamordowano w Hry kowcach 40 Pola-

ków, w tym 12 dzieci i 7 starców, pozostałe to kobiety; w lutym 1944 r. 

zgin li w 

Chorostkowie: Bara ski Jan,  Kaliniak Władysław,  Ratajczak 

Józef; w 

Hady kowcach: Antosiak N. l. 38, 6-osobowa  rodzina Galan-

tów, Gnach Władysław l. 31, Klempa N. l. 22 (m czyzna), Ku nierz Eu-

docja l. 28, 4-osobowa rodzina Lipi skich, Rosiewicz Katarzyna l. 23; 2 

lutego  w 

Horodnicy  zamordowano  11  Polaków.  Zgin li:  Cirka  Józef  l. 

19, Dziuban Michał, Gajda N. l. 77 (kobieta), Horodecki Edward, Kaczan 

Barbara l. 38, Kulba Franciszek l. 55, Litwin Katarzyna, Polowy Karol l. 

50, jego  ona l. 48 i dwoje małych dzieci; tego te  dnia w 

Postołówce 

zabito  kilku  Polaków  (nazwisk  nie  ustalono);  w 

Kopyczy cach  zgin ł 

Runiewicz N.; w 

Majdanie: Grzeczny Mikołaj l. 40, Grzeczny Jan l. 47, 

jego syn Józef l.16, Piro ek Paweł l. 30, Czarnecki Adolf l. 22, Krasicki 

Mikołaj  l.  52;  w 

Oryszkowcach  –  Chudobiał  N.  l.  28  (m czyzna),  Ła-

zeczko N. l. 38 (kobieta), Radomi ska (Radomska?) Maria l. 30; w 

Pro-

bu nej  zabito  Brandmana  N.  i  jego  on   l.  46;  w  Wasylkowcach  za-

mordowano 4-osobow  rodzin  Zdaniak, a we wsi Wasylków - 30 Pola-

ków,  w ród  nich  byli:  Bara ski  Bronisław  l.  41,  Bielicki  Apolinary  l.  42, 

Michał l.43, Hołubowicz Krystyna l. 19, Kostanowska Wiktoria l. 35, Kru-

lik Józef l. 37, Krupnik Wiktoria l. 29 i Jan l. 38, Kulesza Jan l. 43, Lipi -

 

63

ski N. l. 35, Łobucki Franciszek l. 41 i Franciszka l. 35, Mizera N. l. 37, 

Marcichowski N. l. 27, Popiel Apolinary l. 39, Ryczak N. l. 23 (m czy-

zna),  Rakuszko  N.  l.41  (m czyzna),  Witkowski  Jan  l.  30,  Zakrzewski 

Piotr l. 31, Zawadzki Michał l. 45, Ziemia ski Jan l. 29, jego  ona i syn l. 

7 oraz córka l. 3 a tak e 6 osób niezidentyfikowanych. 

W marcu 1944 r. w 

Celejowie zostali przez banderowców zamor-

dowani: Podhorecki Stanisław l. 21, Mikulski Józef l. 37, jego  ona Maria 

l. 32 i troje dzieci, Sztrobel Stanisław l. 26, jego  ona Józefa l. 24 i dwie 

córki lat 3 i 7. 

W 

Woli  Czarnokonieckiej  zgin li  w  tym  czasie  z  r k  oprawców: 

Baran Paulina l. 43, Błaszcz Stanisław l. 40, Brajer Ludwika l. 70, Dziu-

cha ska  Aniela  l.  16,  Hajkowska  N.  l.6,  Hajkowski  N.  l.  64,  Lachowicz 

Jan  l.  40,  Lachowicz  Michał  l.  61,  Lachowicz  Stefania  l.  59,  Lachowicz 

Edward l. 17, Lachowicz Krystyna l. 14, Łukawiecka Katarzyna l. 48, Łu-

kawiecka Anna l. 14, Mangier Władysław l.14, Mangier Maria l. 12, Me-

dy ska Katarzyna l. 22, Mularska Anna l. 45, Mularski Jan l. 5, Mularski 

Władysław  l.  3,  Miluch  Jan  l.  35,  Słowi ska  Maria  l.  30,  Stanisławska 

Paulina l. 30,  yłkiewicz Stanisława l.30,  yłkiewicz Józef l. 50, N. Karo-

lina l. 60 (gospodyni ksi dza). 

W Horodnicy zabito 5 osób; w Jabłonowie  - 40 osób – ustalono 

tylko 10 nazwisk: Bartonowicz Janina l. 25, D browski Stefan, D browski 

Franciszek l. 29, D browska Helena l. 31, Dobiel Jan l.27,  Chaszczowy 

Jan,  Chaszczowy  Stanisław,  Chaszczowa  Helena,  Szymków  Jan  l.  35, 

Szymków Zofia l. 25; w Kociubi czykach zgin ło 30 osób, ustalono tyl-

ko 18 nazwisk: Bilecki Stanisław l. 70, jego  ona Semusia l. 60 i syn An-

toni l. 20, Borycka Anna l. 70, Galant Władysław, Ju yk Marta l. 70, Ju-

yk Teodor l. 70, Kłos Maria, Materniak Maria l. 60, Mleczarek N., jego 

ona i dwoje dzieci, Saharko Tekla l. 70, Sadowska N. l. 60, Ziemia ski 

Teodor l. 70, Ziemia ska Emilia l. 60, Ziemia ska Krystyna l. 4. 

12.03.44 r. i 26.01.45 r. w masowym mordzie banderowców na Po-

lakach w 

Majdanie zostały w bestialski sposób zamordowane 154 oso-

by: Bandura Grzegorz l. 45, Bandura Anna i jej wnuczka, Bocian Broni-

sława, Bocian Maria, Bocian Jan l. 46, Buchsbach N., Ciemny Grzegorz 

l. 50, Ciemny Mikołaj l. 45, Ciemna Karolina l. 30, Ciemny Filip, Ciemny 

Paweł l. 40, jego  ona Jadwiga l. 33 i córka, Ciemny Teofil l. 48, Ciemny 

Jan  l.  50,  jego  ona  Olga  i  córka,  Ciemna  Agnieszka,  Ciemny  Franci-

szek, Czarnecki Jan l. 60, Czarnecki Adolf l. 25, Czarnecki Marcin l. 45, 

Czarnecki Michał l. 40, jego  ona i syn l. 15, Doliba Eugeniusz l. 16 (syn 

Polki  i  Ukrai ca),  Dutka  Anna  l.  45,  Dutka  Józefa,  Dutka  Maria  l.  30, 

D umyk  Franciszek  l.  40,  D umyk  Bronisław,  D umyk  Antoni,  D umyk 

Marcin l. 61, D umyk Anna l. 58,jej córka Janina l. 20, D umyk Magda l. 

30  (z  Oryszkowiec),  Gradowski  Józef,  jego  ona  Maria  l.  35,  Grzeczny 

Piotr, Grzeczny Leonard l. 20, Gumienny Szczepan l. 62, jego  ona An-

 

64

na, Gumienny Paweł l. 50, jego  ona Sabina l. 47, Gumienny Franciszek 

l. 13, Gumienny Leon, Gumienny Piotr, Hapen Jan l. 35, Hapen Jan l.40, 

jego syn Piotr l. 19, Krzywy Michał l. 36, Krzywy Tomasz l. 2, Krzywy Jan 

l. 3, Ku nierz Iwan l. 45 (Ukrainiec), jego syn l. 14, Łukaszewska Wero-

nika l. 26, Łukaszewska Franciszka l. 27, Ma ków Marcin, Ma ków Au-

gustyn, jego  ona, Ma ków Katarzyna, Ma ków Magdalena, Malinowski 

Jan l. 12, Mamij Anna l. 50, Milim ka Stanisław l. 16, Milim ka Stanisław 

l.  15,  Mielnik Jan  l.  40,  jego  ona  Anna  l.  38,  Mielnik  Franciszek  l.  18, 

Nakoniczewski Bronisław l. 22, Nawrocki Piotr l. 55,  Nawrocka  Maria l. 

20 (22?), Nawrocka Maria l.49, jej córka Anna l. 20, Pa czyszyn Rozalia 

l. 45, Pa czyszyn Weronika l. 18, Pełechaty Antoni l. 45, jego  ona Maria 

l. 43 oraz syn i dwie córki (jedna z nich w wieku 14 lat), Pełechaty Teo-

dor l. 39, Pełechaty Dominik, Puk Eliasz l. 30, jego  ona Antonina l. 23 i 

troje  dzieci,  ks.  Rogowski  Wojciech  l.  32,  Rogowski  Czesław  l.  ok.13  i 

Rogowski Stefan l. ok.5 – synowie Polaka i Ukrainki, Rybak Antoni, So-

kolnicki  Szczepan  l.  61,  jego  ona  Jadwiga  l.  52  i  syn  Marian,  Solska 

Bronisława, jej syn, Szyma ska Józefa l. ok. 36, Szyma ska Anna l. 40, 

Szyma ski Antoni,  widerek Sławomir l. ok. 17,  widerek Franciszka l. 

35,  widerek  Weronika  l.  38,  widerek  Czesław,  widerek  Anna,  wi-

derska Weronika, Tanach Paweł l. 40, jego  ona Maria (Rozalia?) l. 36 i 

córki Eugenia l. 6 i Maria l. 4, Tokar Mikołaj l. 66, jego  ona Anna l. 60, 

Towarnicki Michał l. 40, jego  ona Anna l.60, Zabilska Anna l. 20, Zabil-

ska Katarzyna (dziecko), Ziółkowski Leon l.50 (Ukrainiec),  ywina Anna 

l. 30,  ywina Antoni l. 65,  ywina Michalina l. 35,  ywina Tadeusz,  ywi-

na Zofia,  ywina Piotr,  ywina Józefa l. 62,  ywina Stanisława,  ywina 

Michalina,  ywina  N.,  ywina  Jan  l.  37,  ywina  Leon  i  dwoje  małych 

dzieci, dwie siostry zakonne, 4 osoby z rodziny Białoz b, Bocian (dziec-

ko),  2 osoby z rodziny Dambo, Grzeczny Józef l. 18, Grzeczny Mikołaj l. 

50, Krasicki Mikołaj l. 52, Pieróg Paweł l. 30, T pa N., D umyk Franci-

szek l. 22. 

W 

Oryszkowcach  zamordowano  50  Polaków,  zgin li:  Bazylak 

Bronisława  l. 18,  Bana  N. l. 35 (m czyzna),  Bednarska Bronisława l. 

40, Dmytryszyn Józefa l. 45, Duczemi ski Jan l. 40, Głazeczek Maria l. 

32, Jamny Antoni l. 45, Jureczek Maria l. 45, Kucułyma Józef l. 35 (za-

mordowany  przez  kuzyna  Ukrainca), Kowalczyk  Józefa  l.55,    Łazeczko 

Władysława  l.  38,  Łaszczy ska  Janina  l.  40,  Łaszczy ska  Maria  l.  16, 

Łaszczy ski Adam l. 48, trzy rodziny Mach razem 12 osób, trzy rodziny 

Musiałów – 10 osób, Nalazek Maria l. 35, Pełechaty Józef l. 39, Skakie-

wicz  Józef  l.  41,  Szeciuk  Maria  l.  28,  Winiarski  Franciszek  l.  29,  Za-

brodzki (Zabrocki) N. l. 45, 2 nierozpoznane osoby. 

W Postołówce zgin ło 10 osób m. in. Drewniak Jan l. 40, jego  o-

na Maria l. 40, Nik Bronisław l. 50,Tymeczko Sławomira l. 30; w Probu -

nej zamordowano 20 osób w tym 4  ołnierzy Armii Czerwonej. Zgin li m. 

 

65

in.:  Bere a ski  Albin  l.  41,  Bere a ska  Mieczysława  l.  35,  Bere a ska 

Albina l. ok. 40, jej syn Mieczysław l. 19, Głogowska N. l. 37, Krzy ków 

N. l. 46, Krzy ków Zbigniew l. 18, Literowicz N. l.54, Lipi ski Ludwik l. 47, 

Rogalski N. l. 38, Słowinski N. l. 48, Witkowsi N. l. 32. 

W 

Samołuskowcach  zamordowano  10  osób;  w  Siekierzy cach 

ponad 20 osób – nazwisk nie ustalono; w 

Tłuste kiem 15 marca zostali 

zamordowani: Jurkowski Kazimierz, Jurkowski Jan, Kruszelnicka Ludmi-

ła l. 29, Kruszelnicki Kazimierz l. 25, Krzyczkowski Mikołaj l.48, Miedzy-

brodzka Maria l. 48, Miedzybrodzka Maria II, jej syn Albin i 2 córki, Pie-

chowicz Tadeusz l. 14, Rasławski N., 5-ro dzieci i starzec o nieustalonym 

nazwisku;  w 

Zielonej  zamordowano  30  osób  tj.  wszystkich  polskich 

mieszka ców tej wsi. Ich nazwisk nie udało si  ustali . 

W kwietniu 1944 r. zostali zamordowani w 

Chorostkowie: Czarna 

Eugenia l. 18, Czarny Paweł l. 16, Czarny Dmytro l. 26, Czarny Paweł l. 

20, Głowacki Jan l. 26, Jasi ski N. l. 20, Józefczuk Zofia l. 26 i jej ojciec, 

Jó ków Roman l. 29, Jó ków Agnieszka l. 27, Kali ski Władysław l. 25, 

Kopacz Bazyli l. 33, Kopysty ska Anna l.30, Ku  Stanisław l. 29, Sucho-

dolski Józef l. 25, Wawrzyszyn Michał l. 25, Wawrzyszyn Anastazja l. 29. 

W tym miesi cu w Czabarówce zgin ła 1 osoba a w Suchostawie Lej-

czaj N, l. 38. 

W maju 1944 r. we wsi Czarnoko ce Wielkie zabito Rzeczkowsk  

Józef  l. 25; w czerwcu zamordowano w Liczkowcach  dwóch chłopców 

w wieku 12 i 14 lat; w lipcu zgin li w Kotówce: Bogucki Tadeusz l. 15, 

Bogucki Antoni l. 58, Makuszewski Paweł l. 22, Makuszewski Stanisław l. 

28; w pa dzierniku w 

Kluwi cach zgin ło 20 osób (nazwiska nieustalo-

ne); w 

Ni borgu Szlacheckim zabito Gulewicza Stanisława l. 35; w Wa-

sylkowcach – Siolaka Romana l. 60; w listopadzie zgin ła tam W grzy-

nowicz Pelagia l. 30; 27 grudnia w 

Olchowczyku zamordowani zostali: 

Sicinski Marcin l. 60, Sobków Michał l. 60 oraz 3 m czy ni; 27 grudnia 

w 

Zielonej zgin li: Łuszczynska Antonina, jej dzieci: Fryderyk l. 14 i Jó-

zefa l.  6.  

W 1944 roku (dat nie ustalono) w 

Bosyrach zgin li: Bo y ski Karol 

l. 60, Kornikowski Ludwik l. 58, Małecka Aniela l. 50, Miski Jan l. 62, Mi-

ski  Maria  l.  60,  Miski  Stefania  l.  16,  Nakonieczny  Stefan  l.  70,  Nako-

nieczna Anna l. 60, Nakonieczna Maria l. 18, Nakonieczna Bronisława l. 

14, Nakonieczna Antonina l. 7, Ró y ski Teodor l. 55, Ró y ska Anna l. 

52, Ró y ski Emil l. 7, Wojciech Adam l. 19, Zaj c Szczepan l. 17, Za-

wadzki Florian l. 60; w 

Czarnoko cach Wielkich i Małych zamordowa-

no 40 kobiet o nieustalonych nazwiskach; w 

Jurkowcach  zostali zabici: 

Kulczycki Stanisław l. 50, jego  ona Karolina l. 50, Kułakowska Anna l. 

48, Kozłowska N. l. 40; w Karaszy cach zamordowano 9 osób (nazwisk 

nie ustalono); w Ni borgu Nowym  zgin li: Mendelowska Helena l. 44, 

jej córka Stefania l. 14 i syn l.13, NN. dziewczynka (Hucułka) na wycho-

 

66

waniu  u  Mendelowskich,  Pawlak  N.  (kobieta),  dwaj  m czy ni  w  wieku 

lat  około  27  i  33,  Ku ma  N.  l.  45  (Ukrainiec),  Szczurek  N.  l.  35  (m  

Ukrainki);  w  Suchostawie  zgin ło  kilka  osób  o  nieustalonych  nazwi-

skach; w Wasylkowcach zostali zamordowani: Dobrudzka Bronisława l. 

18  i  Dobrudzka  Izabela  l.16  (obie  z  Czabarówki),  Hałomon  Piotr  l.  30, 

Józwa Paweł l. 30, Kozłowska N. l. 44 (ze wsi Jurkowce), Misztak Adam 

l. 28. 

W styczniu 1945 r. zostali zabici w 

Liczkowcach dziewczyna l.18, 

mał e stwo z 16-letnim synem; w 

Probu nej: Kwa nicki Kazimierz l. 17 

i Marcinkowski Józef l. 19. 

7.02.45  r  w 

Kociubi cach  zostali  zabici:  ks.  Walniczek  Jan,  Ło-

bocki Albin l. 41 (ko cielny), Boski N. m czyzna, Maziarka Józef, Przy-

była N., Zewski Michał l. 38, 6-osobowa rodzina o nieustalonym nazwi-

sku oraz Ukrai cy: Biała Piotr i Jurkiw Michał za odmow  brania udziału 

w  mordowaniu  Polaków;  17  lutego  w 

Olchowczyku  zgin li:  Patkowska 

Maria l. 38, Zdebiak Rozalia l. 42, jej syn Kazimierz l.14, a 19 lutego dwie 

osoby ze Lwowa (nazwisk nie ustalono); 18 lutego w 

Probu nej zabity 

został Zakrzewski Tadeusz l. 17. 

W marcu 1945 r. w Wasylkowcach zamordowany został organista 

Hambicki  Andrzej;  w  Probu nej  -  Domski  Kazimierz  l.  17;  29    lipca  w 

Hady kowcach  zamordowano  Polaka  z  “Istriebitielnych  Batalionów”,  a 

31 lipca Rosochatego N.; w Jabłonowie zgin ł Ukrainiec z synem l. 12; 

w Probu nej – Głogowska N. l. 60, Krzy ków Zych l.35, Zadoro ny Emil 

l. 23. 

Ponadto w latach 1943-1945 (w nieznanych  bli ej datach) zostali 

zamordowani  w 

Sidorowie:  Boczar  Józef  l.  52,  Czajkowska  Ludwika  l. 

45, Kalwaria Michał l. 60, jego  ona Józefa, Kruk Mikołaj l. 50, Kruk Piotr 

l. 40, Kruk Maria l. 38, Kruszelnicka Malwina l. 40, Kulesza Rozalia l. 60, 

Nitka N. l. 40 (kobieta), Przybyła Jan, Skalny Władysław l.60, Tracz Wik-

toria l. 41, Uhryniuk N. l. 38, Zimmerman Władysław l. 30,  aruk Rafaela 

l. 20, N. Michał l. 17 oraz 33 osoby o nieustalonych nazwiskach. 

W  latach  1944-45  w 

Hady kowcach  zamordowano  20  osób,  w 

tym: Kaczorowsk  N. z dwójk  dzieci w wieku 9 i 11 lat; w 

Chłopówce  

zgin ł  Jasi ski  Władysław  i  Stelmach  Józef;  w 

Wasylkowcach  –  Do-

brudzki Tadeusz l. 17 i J drzejewski Aleksander l. 17 (z Ni borga Szla-

checkiego). 

W 1946 roku w 

Ni borgu Szlacheckim zgin ł Petryszyn N. 

Za ukrywanie Polaków lub niesienie im pomocy zostali przez UPA 

zamordowani  nast puj cy  Ukrai cy:  w 

Emilówce  –  Ku ma  N.  l.45;  w 

Kociubi cach  –  Bała  Petro  i  Jurkiw  Mychajło;  w  Czabarówce  Bodnar 

Wasyl (kulawy) l. 50, poniewa  dzwonił w cerkwi na alarm, gdy zbli ała 

si  do wsi banda. 

 

67

Za odmow  współpracy z UPA w Czabarówce zgin ł 19-letni My-

kołajew Petro, s. Ostapa; w Zielonej za odmow  mordowania Polaków 

bojówka UPA zastrzeliła Muzyk  Mykoł  l. 60. 

Natomiast w Majdanie diak Duliba N. i jego syn byli organizatorami 

napadu na wie . w której banderowcy wymordowali 154 Polaków. 

(Według relacji 35  wiadków). 

 

 

68

POWIAT PODHAJCE 

 

Według  szacunków  w  powiecie  podhajeckim  zamordowano  około 

2.000 ludzi do 1998 r. udało si  ustali  na podstawie  wiadków 877 na-

zwisk pomordowanych. 

 

Z 17/18 wrze nia 1939 r. zgin ło w 

Bokowie 10 osób, ustalono 5 

nazwisk: Gal Rozalia (matka Marii Pileckiej), Wierzbicka Aniela (z Pilec-

kich), Pilecki Antoni i dwóch jego zi ciów: Wierzbicki N. i Zaderecki N.. 

W 

Dobrowodach  zgin ło  2  polskich  oficerów,  którzy  uciekli  z  kolumny 

je ców  prowadzonej przez sowietów do niewoli. W 

Nosowie  zabito 5 

polskich  ołnierzy id cych w kierunku granicy rumu skiej. 

W 

Sławentynie  zgin ło z 17/18 wrze nia 50 osób – ustalono 38 

nazwisk: Buczek Józefa l. 68, jej synowa Paulina i trzy osoby z rodziny 

Buczków oraz 1-roczny wnuk Józefy Holzhausen Rudolf, Denega Anna, 

jej  syn Kazimierz i zi  Kijstro Florian, Gutkowska N. ( . Stanisława) i jej  

córka Romualda, Henc N. oraz jej córka i syn, 5-oso-bowa rodzina Ko-

złowskich, Krupnicki Tadeusz (s. Ludwika), Krzysztofiak N. (m czyzna), 

4-osobowa  rodzina  Manoryk,  4-osobowa  rodzina  Murdz,  Muszy ski 

Władysław,  jego  ona  i  2  synów  gimnazjalistów,  Ni ałowski  Franciszek 

(s. Michała) l. 40, Ukrainiec Perekop N., Sienkiewicz N. i jego  ona. 12 

osób  nie  zidentyfikowano.  W  Szwajcarii  zgin ł  Rudyk  Michał  ( ołnierz 

powracaj cy  z  frontu).  W  Szumlanach    zgin li  z  18/19  wrze nia: 

Chruszczewska N. ( . Franciszka), jej dwóch synów i siostra m a, Pal-

czak Marcin, jego  ona i dziecko, Palczak Piotr, jego  ona i dwoje dzieci, 

Palczak  Julian  (s.  Józefa),  Engel  Grzegorz,  Engel  N.  ( ona  dyrektora 

szkoły) i Horbowa N. (te ciowa Englów), Groszek Józef, jego  ona, syn, 

synowa i  wnuk,  Hübner Antoni l. 13 (s.  Ludwika), Kami ski Józef i  Ka-

mi ska N., Kaligniola N. (kowal i dwóch członków jego rodziny, Nadolska 

Karolina i 3 jej  dzieci, Michalewicz Piotr, Okienko N., Rozumek Aniela, 

Ziemli ska N. i jej syn Michał, Skotnik N. l. 13 (s. Piotra). We wsi 

Uwsie 

19 wrze nia bojówka OUN zastrzeliła 5 Polaków: 3-osobowa rodzina Fi-

lus oraz 2-osobow  rodzin  Grubniak w tym syn Władysław. 25 wrze nia 

zamordowani zostali: Goł biowski Kanstanty i Galewski Stanisław. 

Marzec-kwiecie  1940 r. w 

Zawałowie zamordowani zostali: Cyran 

Bronisław,  Karpi ski  Feliks,  Listwan  Józef,  Morman  Jan  i    Stanisław, 

Witkowski Stanisław. 

W lipcu 1941 r zamordowano w 

Małowodach – Skibi skiego Jana; 

w 

Panowicach - Srokowskiego Józefa dwóch m czyzn NN i Szczom-

browsk  Sabin  l. 56; w 

Szumlanach – Chruszczewskiego Franciszka i 

Skotnika  Piotra;  w 

Zawadówce  zgin li  16  lipca:  Cyran  Bronisław  l.  32, 

 

69

Listwan Józef l. 33, Marynowski Jan l. 50, Turkiewicz Adolf l. 32; w Ho-

leszowie w sierpniu1941 r zamordowano 5-osobow  rodzin  Parysów. 

W marcu 1943 r. we wsi Hnilcze  zgin ł Rybicki Stanisław l.18. 3 

maja  w Szwejkowie: Sobotkiewicz Rozalia ( , Jozefa) l. 50 i jej dzieci: 

Jan l. 22, Aniela l. 12 i Stanisław l. 7. 

W  sierpniu  zgin ł  w 

Nowosiółce  Monasterski  Rafał  l.  34;  w  pa -

dzierniku we wsi 

Hnilcze – Sługocki N. i Pelichowski N.; w Panowicach 

–Sługocki Michał i Wilczy ski Bronisław; w 

Rosochowa cu – Drabczy -

ski Ferdynand; w 

Telaczach zamordowano 10 osób (nazwisk nie ustalo-

no).  W 

Sławentynie  zgin li  w  1943  r.  ponadto:  Trybus  N.  l.  ponad  70 

(kobieta), Wierzbicka Helena, jej syn Tadeusz i córka Sabina. 

W  listopadzie-grudniu  1943  r.  zgin li:  w 

Szumlanach  –  Hryniów 

Jan, jego  ona i 2 dzieci, Lis Edward, Palczak Karol (s. Benedykta) i 2 

członków jego rodziny, Rozumek Władysław (s. Jakuba) i  widerski Jan. 

W styczniu 1944 r. zamordowano z 14/15 w 

Markowej – 32 miesz-

ka ców wsi oraz 2 mieszka ców innych miejscowo ci, nazwisk nie usta-

lono.  8.02.44  r    we  wsi 

Sioło  Bo ykowskie  zamordowano  15  osób 

w ród  nich:  Gut  Jan  z  rodzin ,  Gut  Józef  z  rodzin   i  Gut  Franciszek; 

10.02.44 w  Bieniawie zgin ło 25 osób, w których rozpoznano tylko 15: 

Babiak  Mari ,  Biernackiego  Mateusza,  jego  on   Mari   i  syna  Józefa, 

Garlick  Adel  l. 20, Janków Kseni  l. 40, Michałków Petronel  i jej sio-

str   Katarzyn ,  Moskala  N.  z  rodzin ,  Moskala  N,  II  z  rodzin ,  w  tym 

Paulin   l.  20,  proboszcza  ks.  ygiel  Władysława  i  jego  gospodyni   N. 

Mari   oraz    Moskala  Stanisława;  w  Bohatkowcach  zamordowano  15 

osób, w tym z cał  rodzin  Rogalskiego N. i cał  rodzin  Stachurskiego 

N. 

Z  10/11  lutego  w 

Bokowie  dokonano  mordu  masowego.  Zgin li: 

Bolinowski Kornel i Wiktor, Cewi ski Joachim, Justyn i jego córka Anto-

nina, Cewi ski Adam i 3 córki, Chodyniecki Antoni i Sabina (z Pileckich), 

Ferenc Aniela, Haladewicz Stanisław, Jakubowski Franciszek, Jurkowski 

Jan i syn Józef, Kasper Genowefa (z Pileckich), Kułaczkowska Karolina, 

Pilecki Ludwik, jego dzieci Michał i Janina, Pilecki Ignacy i jego syn, Pi-

lecki Kazimierz, Pilecki Antoni z  on , Pilecki Jan, Pilecki N. (s. Aleksan-

dra), Pondel N. i jego  ona, Pondel Józefa, Rozumek N. i jego syn Wła-

dysław, Skulski Ludwik jego  ona Zofia i syn, Skulski Walery, Sumisław-

ska Maria i Stanisław, Szymkowicz Bronisław i jego  ona Sabina (z Pi-

leckich),  Szymkowicz  Karol,  jego  ona  Marcela  i  córka  Krystyna  oraz 

zam na  córka  Czesława  i  jej  syn  Ryszard,  Szymkowicz  Ludwik,  wi-

derski Franciszek. Zacharko Pantelemon, Wiktor i jego  ona Genowefa, 

Zatorski  Jan,  jego  ona  Kornela  i  syn,  (R) 

dzianowski  N.  i  jego  syn 

Jan. 

W ci gu lutego zamordowano ponadto w Rakowcu 10 osób w tym 

6-osobow   rodzin   Gławskich;  z  19/20  lutego  w  Sosnowie  zgin ło  6 

 

70

osób  w  tym  Czarnecki  Franciszek,  Grodzki  Zbigniew  i  Wo ny  Emil;  w 

rod   Popielcow   w  Rosochowa cu  –  15  osób  w ród  nich:  Dobera 

Bronisław, Kazimierz, Fiołka Michał, Grabiak Jan, Kramar Dominik, Ku-

liczkowski  Bronisław,  Kułakowski  Józef,  Łotecki  Józef,  Migus  Tadeusz, 

Martynoga Józef, Parkan Bolesław, Skopowski Tadeusz; w 

Burkanowie 

22  lutego  zamordowano  15  osób  (nazwisk  nie  ustalono;  w 

Sokołowie 

liczby  ofiar  i  nazwisk  nie  ustalono;  w 

Szwejkowie  zamordowano  Łe -

skiego  Władysława;  22  lutego  w 

Złotnikach  a   72  osoby,  których  na-

zwisk nie ujawniono, a liczba ofiar mo e by  wi ksza. 

Marzec 1944 r. W 

Białokiernicy zgin ło 5 Polaków; w Byszowie 

30  osób,  w ród  nich  rozpoznano  tylko  5:  Cejmer  Maria  l.  40  z  trójk  

dzieci i jej te ciowa l. ok. 70 oraz 7 rodzin o nieustalonych nazwiskach; w 

Hnilczu : Rostkowski Jan l. 60 i Zalewski Władysław l. 40; w Rosocho-

wa cu  –  10  osób  w  tym  :  Stanisławiszyn  Józef  z  on   i  synem;  w 

Szwejkowie – Skorec Bronislaw l. 52;  w Zawałowie – Niemiec Julia l. 

20 i Kordas Lidia l. 17. 

Kwiecie  1944 r. We wsi 

Uwsie zgin ł Grubiak Jan; w Sokołowie 

zamordowano 4 osoby. których nie zidentyfikowano;  4 kwietnia  w 

Tou-

stobabach – 12 mieszka ców wsi; w Zaturzynie – 20 osób (nazwisk nie 

ustalono). 

W  lipcu  1944  r.  w  Małowodach    zgin ło  10  osób,  w  tym:  Denys 

Stanisław l. ok. 15 i Jan l. ok. 17, Beer-Roth N, Prokopyszyn Jan, Racz-

kowski Władysław l. 16, Rohan Jan,  i Skibi ski Jan; w Rosochowa cu 

20 osób o nieustalonych nazwiskach. 

Sierpie   1944  r.  z  16/17  dokonano  w 

Panowicach  mordu  maso-

wego.  Zgin li:  Bili ski  Jan  z  on   Janin   (oboje z Jabłonówki),  Chody-

niecki Jan, Józef i Janina, Hładyj Antonina i Franciszek, Jakubowski Mi-

chał, Sługocki Ludwik, Władysław, Smolska  Helena i Janina, Sobotkie-

wicz Maria, Srokowski Jan, Kornel i Malwina, Rostkowski Stanisław i Ka-

tarzyna, Wilczy ski Teofil; w 

Wolicy zamordowano 20 osób, zgin li: Ju-

nak Józef, Kowalik Jan i Paweł, Petrykiewicz Michał, Raciborski Mikołaj, 

Szymków Józef l. 63 i Michał, Tarnowski Karol, Turkiewicz Jan; w 

Zatu-

rzynie zgin ło 20 osób w tym Rogowski Wincenty i 5 osób z jego rodzi-

ny. 

Wrzesie  1944 r. Z 23/24 zgin li w 

Ogi szczy nie – Pieprzny N., 

jego  siostra  i  jej  dziecko.  5  pa dziernika  w 

Panowicach  zamordowano 

Sługockiego Michała i Wilczy skiego Bronisława, a 4 listopada  kolejne 

osoby – Horo a ski Stanisław, Rozumek Władysław, Salski N., Sługocki 

Franciszek,  Wilczy ski  Jan  i  Stanisław.  17  listopada  we  wsi 

Hołhocze 

zgin li: Siekierka Jan i jego s siad, a 24.11 – 20 osób, w tym: Karczma-

ryk  N.  i  3  członków  jego  rodziny,  5-osobowa  rodzina  (zamordowanego 

wcze niej)  Jana  Siekierki  tj.  ona,  córka,  siostra  z  synem  i  matka  sta-

ruszka. 

 

71

22.12.  44  r.  masowe  mordy  na  ludno ci  polskiej  miały  miejsce  w 

czterech wsiach: Kor owej, Toustobabach, Zawadówce i Zawałowie. 

W Kor owej zgin li: Buczacki Piotr l. 55 i Maria l. 45, Cal N. l.35 i 

syn Tadeusz l. 13, Iwa ski Władysław l. 55, Kosakowska Rozalia l. 65 i 

Katarzyna  l.  24  oraz  jej  córka  l.  6,  Krzymi ski  (Krzywi ski)  Jan  l.  45, 

Morman Jan l. 35, Tracz Józef l. 60, Kazimierz l. 50. 

W 

Toustobabach:  zamordowano  82  osoby,  15-tu  nazwisk  nie 

ustalono.  Brzozowski  Jan  l.  17,  Cal  Józef  l.  65  (inwalida),  Katarzyna  l. 

55, Mikołaj l. 32, Cendrowska Jadwiga, Choptij Michał l. 22, Czerwi ski 

Stefan l. 68, Jan l. 70, Michał l. 55, Piotr l. 40 i 2,5-roczne dziecko o tym 

nazwisku, Grygiel Karol l. 25, Horzaniecki Józef l. 40, Klimentowska Ka-

tarzyna l. 30, Korsan Helena l. 12, Krzy anowska Józefa l. 60, Kudry -

ska Anna l. 33. Stanisław l. 55, Listwan Anna l. 55, Jan l. 45, Józef l.17, 

Jan II l. 35, Józef II l. 40, Maria l.6, Michał l. 18, Stanisław l. 9, Stefan l. 

65, Pole  Michał l. 45, Anna l.40, Stanisław l. 55, Wiktoria l. 40, Michał II 

l. 36, Siekierka Tekla L. 28 (inwalida), Jan l. 42, Sobotnikiewicz Michalina 

l.  46,  Władysław  l.18,  Szmigiel  Rozalia  l.  45,  Maria  l.  18,  Eugenia  l.  4, 

Tracz Antoni l.55, Anna l. 60, i Michał l. 50, Were niak Jan l. 55, Mikołaj 

l. 40, Winiarski Jan l. 35, Zaj czkowska Genowefa l. 16, Zarzycki Józef 

l.22, Rozalia l. 26, Józef II l. 68, Helena l. 36, Franciszka l. 13, Piotr l. 3, 

Franciszka II l. 60, Anna l. 30, Jan l. 17, Walenty l. 50, Stanisław l. 30, 

Józefa l. 50, Piotr l. 16, Jan II l. 60, Jan III l. 45, Michał l.38, Marcin l. 35, 

Maria l. 50, Emilia l. 9, Zawrotniak Karol l. 55, Michał l. 66. 

W Zawadówce zamordowano 40 osób. Ustalono 31 nazwisk. Zgi-

n li: Cierpisz Władysław, Korsan Jan i Franciszek, Listwan Genowefa l. 

30, Lu ny Bronisław l. 17, Łozi ski Bronisław l. 40, Morman Maria i Sta-

nisław, Piotrowska Maria l. 42 i Janina l. 17, Rafalski Tytus i jego syn Jó-

zef, Skalski Marian l. 40, Antonina, Maria l. 36, Longin, Anna l. 60, Leon 

l.  18  oraz  5-tygodniowe  dziecko,  Monika  l.  60,  Antoni,  Spławski  Józef, 

Maria, Stanisław, Agnieszka, Tarczy ski Bronisław, Turkiewicz Bronisław 

l. 28, Witkowski Feliks i Karol, Wysocki Józef l. 60, Wysoki ski Józef. 

W 

Zawałowie  zgin li:  Banach  N.  (kobieta)  l.  ok.  60,  Bartosiewicz 

Wojciech l. 84 i jego  ona Maria l. 60, Bielecki Stefan l. ok. 36, Cal Do-

minik, syn Jan l. 20 i córka Aniela l.17, Chodyniecka Kazimiera l. 60, K -

dzierska  N. l. 50, syn Karol l. 18 i córka l. 28, Kietrys N. l. 70 kobieta), 

Niemiec N. l. 60 (kobieta), Papierska Klaudia l. 60, Pilarz Józef l. ok. 40, 

liwa  Kazimiera  l.  60  i  jej  matka  l.  80,  Szewczukowski  N.  l.  80  oraz  9 

mieszka ców o nieustalonych nazwiskach. 

Ponadto w 1944 r. w nieustalonych bli ej datach zanotowano na te-

renie  powiatu  nast puj c   liczb   ofiar:  w  Białokiernicy  –  10  osób,  w 

Jabłonówce – 5 osób, w Kor owej – 10 osób, w Markowej – 10 osób; 

w  latach  1943  -  1945  w  Dobrowodach  –  5  osób,  w  Podhajcach  20 

osób. 

 

72

Mi dzy marcem 1944 r. a sierpniem 1945 r zamordowano w Horo-

ance co najmniej 34 osoby, w tym: Cal Michał i dwie jego córki oraz sy-

nowa, Cal Paweł l. ok. 40, i jego matka l. ok. 60, Cabalski Mieczysław l. 

ok. 35, Czeczel Joanna l. ok. 35, Groszek Jan l. 30, jego  ona Helena l. 

ok. 26,  i 2-letni syn, Klimuntowski Henryk l. ok. 35 i Władysła l. ok. 50, 

Marnicki Czesław l. ok. 22, Mazur N. l. ok. 60, Orłowski Stanisław l. ok. 

35, Rachmil Józef l. ok. 24 i Maria l. ok. 22,Ni ałowski N. l. ok. 19, Sa-

dłowska Hanna l. 30 (z Otr bowiczów)  ona Ukrai ca i jej córka, Szczu-

ryk Jan l. ok. 40, Wandzer N. l. ok. 48 i jej dwie córki: w wieku l. 21 oraz 

Katarzyna l. 28, Wilczy ski N. l. ok. 24, Złotnicki Grzegorz l. ok. 55, jego 

ona Anna l. ok. 50, trzej synowie: Michał l. ok. 25, Karol l. ok. 19 i naj-

młodszy l. 14. 

W 1945 r. były jeszcze dalsze ofiary. W 

Gniłowodach  zamordo-

wano (5-go stycznia) 25 Polaków; w 

Michałówce (18-go) co najmniej 10 

osób,  w  tym:  Stencel  Aniel ,  dwie  nauczycielki  i  Monak  Franciszk ;  w 

Podhajcach zgin ł Sokołowski Tadeusz. 

W  lutym  45  r.  (24-go)  zgin ł  w 

Białokiernicy  Wichernik  Jan;  W 

Nowosiółce  (28-go)  ks.  Dziamarski  Marian.  W  maju  1945  r.  we  wsi 

Uwsie  zgin li: Kozłowski N., jego  ona i dziecko. 

 

*  *  * 

 

W Bokowie wójt-Ukrainiec wywiózł noc  do Brze an ks. Ludwika 

Chrapka, chroni c go przed zamordowaniem. W Michałówce ryzykuj c 

yciem,  Ukrainka  powiadomiła  (w  kwietniu  44  r.)  Polaków  o  zamiarze 

dokonania na nich zbrodni przez UPA. A w 

Sławentynie Ukrainiec Pere-

kop N. został zamordowany za ukrywanie Polaka Władysława  wirza. 

Ale  w  tym e 

Sławentynie  miejscowy  ksi dz  gr.-kat  wi cił  prze-

znaczone do mordowania Polaków karabiny, no e, siekiery, kosy i widły 

“aby  niwa były obfite”. A w 

Szwejkowie Ukrainiec Iwan Skorca torturo-

wał  swego  szkolnego  koleg   Polaka  Władysław  Łe skiego,  wycinaj c 

mu na piersi znak orła, a potem przywi zał go za nog  do nachylonego 

drzewa rozrywaj c ciało na dwie połowy. 

(Relacje zło yło 15  wiadków). 

 

 

 

POWIAT PRZEMY LANY 

 

Ocenia si ,  e w powiecie przemy la skim  zamordowano około 3 

tysi cy ludzi, a do 1998 r według relacji  wiadków ustalono 663 nazwiska 

ofiar. 

 

73

 

17 wrze nia 1943 r. we wsi Sołowa zgin ła Konarska Karolina; w 

pa dzierniku w Hanaczowie Weiss Stanisław, a w styczniu 1944 r. za-

mordowano w Poluchowie Małym 10 osób (nazwisk nie ustalono). 

Z  2/3  lutego  1944  r.  banderowcy  zamordowali  w 

Hanaczowie  74 

Polaków  i  15  ydów.  Podajemy  nazwiska  Polaków:  Burek  Józef  l.30, 

Marcin  l.  38,  Mikołaj  l.  53,  Józef  l.  4,  Anna  l.  35,  Stefania  l.11,  Magda 

l.32, Stanisława l. 7, Karolina l. 46, Marian l. 39, Michał l. 38 i jego 5-ro 

dzieci oraz rodzice “Naga”, D oga Rozalia l. 37, Figurski Antoni l. 36, Zo-

fia l. 47, Stanisława l. 17, Katarzyna l. 31, Jaworski Jan l. 52, Lipnicki Mi-

kołaj l. 56, Katarzyna l. 38, Maria l. 20, Zofia l.14, Józefa l. 10, Kazimiera 

l. 4, Łaba Józef l. 23, Łamasz Karol l.20, Kazimierz 1 roczek, Nieckarz 

Rozalia l. 24, Florian l. 61, Jan l.24,  Mikołaj l. 24, Karol l. 65, Rozalia l. 

70, Antoni l. 28, Zofia l.31, Stanisława l. 12, Katarzyna l. 51, Magdalena 

l. 45, Marcin l. 46, Niemczy ski N. l. 55, Olszy ska Eugenia l. 22, Party-

ka Michał l. 48, Maria l. 60, Mikołaj l. 6, Katarzyna l. 14, R bisz Józef l. 

34, Piotr l.56, Antonina l. 44, Władysław l. 16, Zofia l. 21, Kazimierz l. 61, 

Józef l. 21, Józefa l. 20, Skotnik Katarzyna l. 57, Marian l. 61,  wirk Jó-

zef l. 32, Antoni l. 50, Twerd Jan l. 38,  Kazimierz l. 4, Urban Maria l. 56, 

Karol l. 65,  Katarzyna l. 60, Uryga Mikołaj l. 56,  Rozalia l.57, Emilia l. 

11, W grzyn Kazimierz l. 35, Klara l. 39, Genowefa l.20, Wo niak Józef l. 

39. 

11 lutego 1944 r. w Wołkowie zgin li: ks. Kaczorowski Józef, jego 

matka  i  dwóch  m czyzn;  14  lutego  w  wirzu:  ks.  Kwiatkowski  Stani-

sław, Komar Paweł i Kisił Kiryło; 20 lutego w 

Hanaczowie – Brzoza Jan 

l. 25, Wojtowicz Jan (Urszulka) l. 30; z 21/22 lutego w 

Tucznej – Błasz-

czyszyn Katarzyna l. 30, jej córka Stefania l. 4,Górski Andrzej l. 28, Woj-

ciech l. 16, Marcin l. 35, Anna l. 30, jej córka l. 4, Górski Piotr l. 76, Roza-

lia l. 28, jej córka l. 4, Górski Marcin l. 24, jego siostra Maria l. 17, Józef l. 

32,  Katarzyna  l.  28,  córka  Józefa  l.7, Michał  l.  35, Józef  l.  69,  Górniak 

Maria l. 45, Katarzyna l. 12, Grzeszczyszyn Jan l. 45, Iwa ków Ignacy l. 

72, Mikołaj l. 45, Ostaszewska Wiktoria l. 65, Katarzyna l. 19, Wojciech l. 

19, Maria l. 3, Anna l. 28, Anna II l. 35, Władysław l. 16,Słabicki Franci-

szek l. 29, Wojciech l. 5, Szpak Jan l. 63,Tur Katarzyna l. 63, Władysław 

l.  16,  Winnicki  Jan  l.  32,  Józefa  l.  28;  24  lutego  w 

Łahodowie  zgin ł 

nie yk  Piotr;  26  lutego  w 

Chlebowicach  wirskich  zgin ło  67  osób, 

rozpoznano tylko Dunicza Adama. 

1  marca  1944  r.  w 

Uniowie  zamordowano  2  m czyzn  (nazwisk 

nie ustalono); 3 marca w 

Lipowcach zgin ło 10 osób, w ród nich: Bara-

nowski N, jego  ona, Władysław N. młody m czyzna (syn byłego sekre-

tarza gminy), Ostrowski Michał i Zator Franciszek;  26 marca  w Uszko-

wicach  zamordowano  10  osób;  z  27/28  marca  w  Dobrzanicy  zgin li 

dwaj m czy ni; tej samej nocy we wsi Kopa  4 m czyzn; a w Plete-

 

74

nicach 3 osoby; ponadto w marcu we wsi  Zadwórze zgin ło 11 osób, a 

w  dowicach 12 osób. 

2 kwietnia 44 r. w Krosienku zgin ło 10 osób; 3 kwietnia w Białej 

ponad 20 osób; 10 i 13 kwietnia w Hanaczowie z r k banderowców zgi-

n ło  35  Polaków:  Bednarz  Józef  l.  16,  Michał  l.  30,  Bohonos  N.  l.  50, 

Chmielewski  Jan  l.  67,  Karolina  l,  60,  D browski  Benedykt  l.  70,  Dyl 

Marcin l. 65, Józef l. 35, Maria l. 28, Mikołaj l. 16, Figurska Katarzyna l. 

30, Fronczak Mikołaj l. 35, Ilków Stanisław l.44, Józef l. 12, Ilków N. l. 65, 

Kunicki Stanisław l. 60, Ł gowy Kazimierz l. 32, Maria, Michaliszyn Miko-

łaj  l.  50,  Nieckarz  Aniela  l.  30,  Michał  l.  15,  R bisz  Grzegorz  l.  70,  ro-

dze stwo  Słabiniak:  brat  l.  7,  siostra  l.  5  oraz  3-letnie  dziecko,  wirk 

Franciszek l.  50, Tybi ska Anna l. 60, Józef  l. 18, Tymkowski Michał l. 

30, W grzyn Maria l.50, Michał l. 30, W grzyn N. l. 75, Agnieszka l. 70, 

Wojtowicz Marcin l. 75, Zofia l. 35; 14 kwietnia we wsi

 Kopa  zgin ło 8 

Polaków; z 25/26 kwietnia w 

Niedzieliskach zamordowano 12 osób; tej 

nocy równie  w 

Glinianach  zgin ło ponad 40 osób; 29 kwietnia we wsi 

Kimirz  zamordowano  5  osób;  30  kwietnia  we  wsi  Siworogi  zgin ły  4 

osoby; ponadto w kwietniu w 

Zadwórzu zamordowano 11 osób i w 

-

dowicach 12 osób. 

W Wielkim  Tygodniu  w  Łahodowie    zamordowano  30  osób,  a  w 

Majdanie  Lipowieckim  49  Polaków.  Rozpoznano  nast puj cych:  B -

kowski Bazyli l. 37, Maria l. 63, Maria II l. 8, Bogacz Jan l.36, Chudek N., 

Czajkowski Józef l. 55,Helena l. 29, Tekla, D browski Marcin, Gołogow-

ski  Michał,  Hawryliszyn  Franciszek  l.  27,  Jan  l.  35,  Jastrz bski  N.,  Ka-

mas Jan, Kislinger Aniela. Makohon Maria, Rozalia l.31, Marszałek Ro-

zalia l. 55, Michał l. 34, Pikulski Franciszek l. 23, Rozalia l. 19, Płachta 

Maria l. 37, Józefa l. 28, Janina l. 31 Podkówka Julia l. 31, Maria, Józef l. 

22, Karol, Stefan, Przyjacielska Petronela l. 58, Regotowicz Jan. Solecka 

Maria, Solecka N., Stasiuk Maria, Stanisław, Szul Maria l. 31, Zema Jó-

zef,  ukrowski Jan l. 22 i Paweł. 

2 maja 1944 r. w 

Hanaczowie banderowcy zamordowali 46 osób. 

W ród nich rozpoznano:  D oga  Michał  l. 60, Figurska Rozalia l.20, Le-

iman Adolf, Lipnicki N. l. 7, Ł gowa Zofia, Nieckarz Albin l.30, Karolina, 

Partyka N. l. 55, Antoni l. 28,  Skotnicki Józef, Twerdy N. l. 5, Urban Ste-

fania l. 50, Wojtowicz Józef (Mazur), Mikołaj, 3 NN. m czyzn ze Lwowa 

(partyzanci); z 6/7 maja we wsi 

Połonice zgin ło 10 osób (5-ro dzieci, 4 

kobiety i m czyzna); z 16/17 maja w 

Białej zamordowano 30 osób; w 

maju  we  wsi 

Połtew  z  r k  banderowców  zgin ło  ponad  100  osób  (na-

zwisk  nie  ustalono),  a  w 

Zadwórzu  zgin li:  Machowski  N.,  jego  córka 

Maria l. 12 i Werchopetrowski N. (Rosjanin). 

W czerwcu 1944 r.  we wsi Łahodów zamordowano 7 osób; w Po-

łuchowie Wielkim 15 osób; w Połuchowie Małym 10 osób; w Przemy-

lanach  3-osobow  rodzin  (rodzice i córka); we wsi Zamo cie zamor-

 

75

dowani  zostali Chochuła Maria (Ukrainka) i Szulga  Michał;  w  eniowie 

Czajkowski Wasyl; w Chlebowicach  wirskich  Dunicz Anna. 

Do drugiej połowy 1945 r. w  wirzu  zgin ło 30 osób, w tym Górski 

N.,  Martynowicz  Michał,  Mudrak  Michał,  Słabicki  Michał,  Szwed  Kazi-

mierz i  ółta ski Marek. 

 

*  *  * 

 

W  lipcu  1944  r.  UPA  zamordowała  w 

Łahodowie  5-osobow   ro-

dzin   Aleksandra  Łaby  Ukrai ca  za  ocalenie  polskiej  rodziny  Piotra 

nie yka. A złoczy cami byli: we wsi 

Biała – dowódc  bojówki UPA był 

Dubec N. syn ks. gr.-kat. W 

Chlebowicach  wirskich ks. gr.-kat. nawo-

ływał  do  mordowania  Polaków  słowami:  Ukrai cy  nie  mog   przyj   na 

wi cone, je li nie zlikwiduj  Lachów. We wsi 

Lipowce  ks. gr.-kat. od-

mówił pogrzebania pomordowanych  Polaków, obawiaj c si ,  e bande-

rowcy mog  i z nim zrobi  to samo co z Polakami. 

(Według relacji 13  wiadków). 

 

POWIAT RADZIECHÓW 

 

Szacuje si , i  na terenie powiatu zamordowano około 2.000 Pola-

ków. Według relacji  wiadków (do 1998 r.) ustalono tylko 113 nazwisk. 

 

W  styczniu  1944  r.  we  wsi  Witków  (najprawdopodobniej  Nowy) 

zamordowano 15 osób, w tym Sobieskiego N. ; 14 lutego w Toporowie 

zgin ł  ks.  Kuczy ski  Jan;  18  marca  w 

Łopatynie  zgin li:  Kozakowski 

Kazimierz i dwaj bracia Borkowscy; w 

Pawłowie – Zawadzki Piotr i Pa-

danowski Aleksander; w 

Podbatyjowie – Marcinkowska Józefa. 

Z 1/2 kwietnia 44 r. dokonano w 

Pawłowie mordu masowego. Zgi-

n li: Boli ski Jan z  on  Ew , Bł dek Anastazja l. 70, Grabowski Alek-

sander, Janiszewski Michał z  on  Anastazj  i córk , Jaworski Józef l. 

16, Kapu ci ski Edmund, Koprowski Michał l. 66, Korkosz Józef l. 66 i 

Stanisław,  Kuczy ski  Jan  (ojciec  zamordowanego  ksi dza),  Mazurkie-

wicz  Anna  z  córkami:  Zofi   l.  20  i  Stefani ,  Mazurkiewicz  Franciszek, 

Malec Zofia l. 18, Miszczuk Piotr, Okos Piotr z  on  Mari , Samborska 

Zofia, Stanisław, Sus Franciszek i syn Józef, Sus Jan z  on  Mari  i sy-

nem Stefanem l. 16, Spaczy ski Karol l. 70, Terlikowski Stanisław i dwie 

jego córki: Kazimiera l. 19 i Aleksandra l. 14, Terlikowska Franciszka (c. 

Stefana), Truchemczyk Jan, NN. m czyzna. 

Z 25/26 maja 44 r. zgin li w 

Łopatynie: Diller Alojzy, Dy ka Michał 

z  on   Karolin ,  Dy ka  Józef  l.  12  (s.  Jana),  Drozdowski  Kazimierz, 

 

76

Drozdowska Anna z córk , Kozakowski Jan l. 48 z  on  Mari  l. 45 i cór-

k  Helen  l. 9, Kozakowski Stanisław l. 50. 

16 lipca 44 r. zgin ł w Stojanowie ks. Szarzewicz Franciszek a 8 

wrze nia  zgin ło tu 39 Polaków (o nieustalonych nazwiskach). 

 

*  *  * 

 

Niektórzy  Ukrai cy  ostrzegali  swoich  polskich  s siadów  o  maj -

cych  nast pi   napadach  banderowców,  szczególnie  ci  starsi  wiekiem. 

Tak  było  we  wsiach: 

D bowica,  Pawłów,  Smarzów.  Przed  zniszcze-

niem  ko cioła  w 

Witkowie  Nowym  Ukrainiec  ukrył  oraz  Matki  Boskiej 

Pocieszenia i oddał go pó niej ks. Tadeuszowi Piławskiemu. 

Ale w 

Pawłowie ks. gr.-kat. Iwan Hrynioch kierował z lasu Na Miel-

nikach  bojówkami  UPA  przy  mordowaniu  Polaków.  Natomiast  zaraz  po 

wkroczeniu Niemców w tym e Pawłowie inny ksi dz gr.-kat. Wasyl Da-

wydowycz budził z ambony cerkiewnej nienawi  do Polaków, posługu-

j c si  hasłem Ukraina bez Polaków . 

(Według relacji 3  wiadków). 

 

 

POWIAT SKAŁAT 

 

Szacunki wskazuj ,  e w powiecie zamordowano około 1.500 ludzi, 

a zebrane do 1998 r. relacje  wiadków  wykazuj  643 nazwiska pomor-

dowanych. 

 

Ju  w listopadzie 1939 r. zgin ł  w 

Chmieliskach  z r k nacjonali-

stów ukrai skich Adamek Tadeusz, a w 1940 roku Mili czuk Mikołaj. W 

lipcu  1941  r.    został  tam  zabity  liwa  Piotr;  w 

Ostrzelcach  (?)  zgin ł 

Jankowski N.; w 

Poznance Hetma skiej zamordowano okrutnie 10 Po-

laków,  m.  in. zgin li:  Stupak  Bronisław  i  dwaj  jego  synowie,  nauczyciel 

Wojna Jan i dwaj jego bracia Paweł i Eugeniusz oraz Ziemba Paweł. 

W styczniu1943 r. zamordowano w Krasnem – 20 osób; w lipcu 60 

osób w Orzechowcu a 20-tego w Połupanówce nauczyciela NN. 

W pa dzierniku 43 r. zgin li: we wsi Chmieliska Pieczonka N. (brat 

ksi dza); w Horodnicy – NN l. 18; we wsi Krzywe – 8 osób, w tym Ko-

nenko Stanisław. 

1.12.43 r. zgin ł w 

Połupanówce Rybak Józef; l. 12; w Oknie – 12 

osób;  21.12  we  wsi 

Ostra  Mogiła  Toporowski  Florian  (ze  Skałatu)  i 

Demkowski N.; w 

Starym Skałacie – Mormul Stanisław. 

 

77

16.01.44  r.  we  wsi  Le anówka  zamordowano  10  osób; 23.01  we 

wsi  Krzywe  zgin li  4  m czy ni;  w    Wawelówce(?)    -  kilka  osób  (na-

zwisk nie ustalono). 

8.02.1944 r. we wsi Sorocko zabito Malawskiego N. i Oko skiego 

Leona;  19.02  w 

Oknie  zamordowano  8  osób,  w  tym  nauczyciela  Brzu-

choczka N i NN. pracownika Liegenschaftu; w 

Mytnicy  - 10 osób, w tym 

Gorzkowski N. l Krzy anowski N;  we wsi 

Bucyki zabito jednego Polaka; 

w 

Grzymałowie – 3 m czyzn i kobiet ; w Magdalówce zgin li: Horwat 

Jan l. 44 i Katarzyna, Kazimierów Jan l.35, Krzyszłowski Jan l. 40, Krzy-

szłowska Stefania l. 29 ( . Stanisława) i jej syn Eugeniusz l. 7, Łajdziak 

Stanisław l. 30, Maryszczak Eliasz l. 40, Mormul Jan l. 40, Wojnarowski 

Szczepan l.  45, Zubik Michał l.  37, Zubyk Iwan  l. 29  (Ukrainiec), Zygał 

Jan l. 35; w 

Mazurówce  zgin ł jeden m czyzna. 

6.03.44  r.  w 

Zarubi cach  zgin ła  Kawka  Kazimiera  (ze  Skałatu); 

11.03  zamordowano w 

Iwanówce 55 Polaków (nazwisk nie ustalono). 

W  kwietniu  44  r.  we  wsi 

Hlibów  zamordowano  kobiet   i  jej  dwie 

córki oraz Franeckiego Franciszka i jego  on ; we wsi 

Łuka Mała zgin -

ła Klapa Maria; w 

Mytnicy Krzy anowska Adela (z Harmatijów); we wsi 

Sorocko zgin ło kilku Polaków, w tym Malawski N. l.60, jego  ona i syn 

l. 15. 

26.05.44  r.    we  wsi  Poznanka  Hetma ska  został  zamordowany 

Miksza N. (organista ze Skałatu) oraz Lewek N.; w Turówce zgin ło 14 

polskich rodzin. 

Z 16/17 lipca 44 r. we wsi Krasne zabito 50 osób. 

26.09.44 r. w 

Nowosiółce Skałackiej  zgin ła Krupa Kazimiera. 

W pa dzierniku 44 r. zostali zamordowani we wsi 

Chmieliska NN. 

ojciec i dwóch synów; w 

Hałuszczy cach – Hesio Bartłomiej l.16 i jego 

matka, Paszkowski Jan l. 16 i jego matka oraz NN. – brat jednego z za-

mordowanych,  Rejfur  Tadeusz,  Sołda  Tadeusz,  Zarucki  Jan;  12.10  we 

wsi 

Ostapie  zgin li: Biegalska Ludwika, Godziecki Szczepan i Henryk, 

Szuba Stanisław i NN. zakonnica Szarytka. 

W listopadzie 44 r. we wsi 

Mytnica zamordowano około 30 osób, 

m. in. zgin li: Buczkowski N. l. 40, Józef i jego córka Klaudia, Grabowa 

N., Jó wiak i jego synowie Wiesław i Zbigniew, Krzy anowski Bronisław, 

Leon  i  jego  ona  Stanisława,  Kozłowska  Marcela,  Solarz  Tadeusz, 

Szlachta Jan i jego syn Zbigniew, Rychlewska Maria, T goborski Rudolf, 

Tustanowska Joanna, Wyspia ski Jan l. ok.50, Bronisław i jego brat Ta-

deusz. 

W 

Sorocku zabito 22 listopada Kobyluka Jana, a nast pnego dnia 

dokonano masowego mordu w trakcie jego pogrzebu. Zgin ło około 70 

Polaków: ks proboszcz D yzga Adam, Baczy ski N. l. 40, jego  ona An-

na l. 40, Dobuch Jan l. ok. 30, Dymitr l. ok. 49 i jego  ona l. ok. 49 oraz 

16 osób z rodziny Dobuchów, Dutka Maria l. 50, Fuchs N. (m czyzna) l. 

 

78

ok. 60, Górecki N. l. ok. 30 i N. l. ok. 19, Hołtra Piotr l. ok. 51 i jego  ona 

l. ok.50, Łojowska N. ( ona Piotra) l. ok. 50, Mazur Michał l. ok. 40, jego 

ona Maria, Nusbaum Michał l.19 i Michał II l. 60, jego  ona Anna l. 58, 

córka l. 32, dwaj synowie Jadwigi Nusbaum: l. 2 i Eugeniusz l. 8, Maria l. 

30 i jej synowie l. 2 i l. 3, Oko ska Joanna l. 38, Anna l. 40, Janik N. l. 50 

i synowie Mikołaj l. 30 oraz Józef l. 20, Konopnicki N. l. 60, Konopka N. l. 

60, Konopka N. l. 30, Kobyluk N. l. 50 ( ona Jana), Koronkowska Helena 

l. 24, Kulik Franciszekl. 40, Jan l. ok. 40, Kobasiewicz N. l. 60, jego  ona 

l. 50, Komorowska Aniela l. ok. 28, Łojowski Piotr l. ok. 50, Rychlak N. l. 

19 i N. l. 30, Urba ska Maria l. ok. 30, Wi niowska Maria l. 30 i jej syn 

l.1,5, Ziółkowski Marcin l. 40, jego  ona Antonina l. 32, Jan l. 50 i jego 

siostra Anna l. 45, Zielony Jan l. 35, jego siostra Anna l. ok. 30 oraz ich 

babcia Zofia l. 80. (Lista niepełna). 

W grudniu 1944 r. zamordowano w 

Hałuszczy cach 12 Polaków; 

w 

Magdalówce zgin li: Grudecki Józef l. 14, Mormul Helena l.18, Zubik 

Magdalena  l.  60  i  Zygał  Antoni  l.  43;  w 

Nowosiółce  Skałackiej  zabito 

Popielarza Michala; w 

Ostapiu (5-go) zgin li: Gumienny Paweł i Rogal-

ski Marcin. 

W  1944  r.,  w  ró nym  czasie,  zamordowani  zostali:  w  Horodnicy 

Masny  Józef,  jego  ci arna  ona  Anastazja  i  5-ro  ich  dzieci;  w  Roso-

chowa cu Czerkas Antoni l. 35, Grandsort Walenty l. ok. 20, Kossowska 

Bronisława (z Wawrzynów) l. 45, Mi ków Kazimierz l. 18, Pastuch Woj-

ciech l. 75,   Pohodyniak Józef l. 25, Ratkowska Maria l.35, Szczerbaty 

Antoni l. ok. 35, Termena Józef l. 22, Wawrzynów Stanisław l. 40, Broni-

sław l. ok. 40, Marcin l. ok. 75, Wróblewski Zygmunt l. 22; we wsi 

Krzy-

we zgin ł kolejarz Starodub Andrzej; w Czerniszówce banderowcy za-

mordowali 50 Polaków; w 

Faszczówce zabito dwie NN. kobiety, Gabri-

lów Helen  oraz Kosmatk  Rózi  i jej siostr ; w 

Hlibowie Kami sk  N., 

Rakszt  N. i osob  o nieustalonym nazwisku 

W latach 1941 – 1945  w 

Kaczanówce zamordowano 10 osób; w 

1943-1945 w 

Hałuszczy cach 50 ludzi; w lutym 1945 r. w Eleonorówce 

– 47 kobiet i dzieci; 12 lutego w 

Dorofijówce 47 osób, w marcu w Hli-

bowie – 45 osób; z 2/3 maja we wsi Bucyki zabito Króla Władysława; w 

Kaczanówce Kocuna N., Owczarka Bronisława, Sułka Piotra ps. “Noga”, 

Wola skiego Józefa; w 

Le anówce – Konopnickiego N. 

Wiosn  1945 w 

Mytnicy zgin ła Krzy anowska Adela (z Harmati-

jów), zamordowana przez swego brata Michała Harmatija Ukrai ca z SS-

Galizien. 

 

*  *  * 

 

We  wsi  Krasne  ks.  gr.-kat.  w  nocy  z  16/17  lipca1944  r.  ukrył  w 

ostatniej chwili ksi dza rz.-kat. Łukasza Makol dra. W Magdalówce  za-

 

79

bito  za  odmow   współpracy  z  UPA  29-letniego  Iwana  Zubyka.  We  wsi 

Sorocko gr.-kat proboszcz ostrzegł przed napadem ks. Adama D yzg . 

Dzie  pó niej ks. D yzga został jednak zamordowany. 

Ale ...  we  wsi  Chmieliska ks. gr.-kat. ju   w  lipcu-sierpniu 1941 r. 

nawoływał w kazaniach do rozprawy z  ydami i Lachami. We wsi 

Czer-

niszówka ks. gr.-kat. Kuni kyj  wi cił w cerkwi no e banderowcom. We 

wsi 

Hlibów  miejscowy  proboszcz  gr.-kat.  Korduba  zasiadał  w  “rewolu-

cyjnym s dzie” i ferował wyroki  mierci, po uprzednim torturowaniu “ska-

zanych” Polaków. 

(Według relacji 11  wiadków). 

 

 

POWIAT TARNOPOL 

 

Szacuje  si ,  e  na  terenie  powiatu  zamordowano  3.000  ludzi,  a 

według relacji  wiadków, którzy prze yli te zbrodnie, ustalono do 1998 r. 

1364 nazwisk ofiar. 

 

We wrze niu 1939 r. w 

Łozowej zgin ł Kanas Jan; w Denysowie 

zamordowano 7-osobow  polsk  rodzin  (dziewczynka miała l. 4, a bab-

cia l. 85) oraz Tadeusza i Helen  Pawliszyn; we wsi 

Domamorycz  zabi-

to  kilku  polskich  ołnierzy  powracaj cych  z  frontu;  w  Hłuboczku  Wiel-

kim  18  wrze nia  zabity  został  przez  czerwonoarmistów  Tadeusz  Łysy, 

wskazany im przez miejscowych Ukrai ców; w Zabojkach zgin ło kilku 

ołnierzy powracaj cych z frontu. 

W lipcu 1941 r. w 

Gajach Wielkich zgin li: Ciso  Józef l. 20, Maria 

l. 19, Szyma ski Stanisław. 

We wrze niu 1943 r. w 

Bucniowie udaremniono napad na Gajew-

skiego N.; w 

Stechnikowcach zabito Piotrowskiego N. W pa dzierniku 

1943 r. w 

Kokutkowcach zamordowano 7 Polaków w tym: Migał  Jana 

(organist ), Szarego Wawrzy ca i  wirskiego Władysława. 

2.11.1943  r.  w 

Baworowie  zabito  ks.  Procyka  Karola  i  organist  

Wi niowskiego  Szymona;  w  nocy  z  6/7  listopada  we  wsi 

Hładki  zgin ł 

wirek Jan l. 39. 

W lutym 1944 r. w 

Doł ance zgin ło kilkana cie osób; w Dubow-

cach zamordowano 6 Polaków, w tym Reglickiego Grzegorza, jego  on  

Katarzyn  i Szczerbakow  N. (z Horo anki). 

4.03.44 r. w 

Baworowie, tu  przed wkroczeniem Armii Czerwonej, 

zgin ł Karol Ludwik. 

8.03.44 r. wielka tragedia rozegrała si  we wsi 

Płotycz. Uciekaj cy 

Niemcy dokonali z pomoc  UPA masowego mordu. Zgin li: Babij Piotr l. 

42, Bili ski Józef l. 23 (z Kołodna), Bojarski Klemens l.70, Cielecki Józef 

 

80

l. 33, Ciura Antoni l. 32 (uciekinier z Witkowic na Wołyniu), Czekaj Alek-

sander l. 33, Drzewi ski Józef l. 29, Dubik Stefan l. 24, Hajduk Włady-

sław l. 47, Kisiel Piotr l. 48, jego syn Romuald l. 22, Władysław II l. 35, 

Kubów Franciszek l. 30 (z Berezowicy Małej), Lehman Piotr l. 13, Michał 

l. 21, Marian l. 16, Władysław l.18, Sylwester l. 40, La niewski Stanisław 

l. 42, Marcinowski Michał l. 72, Matwijów Marian l. 25, Olejnik Michał l. 

22, Jan l. 87, Ostrowski Władysław l. 21 (z Krowinki), Pacuła Władysław 

l. 29, Paciak Michał l. 64, Połygacz Eliasz l. 40, Powro nik Władysław l. 

22,  Sendyk  Wojciecj  l.  62,  Józef  l.  38,  Smoli ski  Kazimierz  l.  18,  Piotr 

l.27,  Tomaszewski  Kazimierz  l.  35,  Władysław  l.  21,  Ulba ski  Michał  l. 

55,  Wołek  Władysław  l.  22,  Wróbel  Władysław  (uciekinier  z  Wołynia), 

Zamkowy Jan l. 66, Ziółkowski Stanisław (z Łoszniowa). 

22.03.44  r.  w 

Kurnikach  Szlachcinieckich  zostali  zamordowani: 

B czkowski Józef l. 13, Dziedzic Jan l. ok. 60, Jagielicz Piotr l. 56, Janik 

Antoni l. ok. 40, Juzwa Jan l. ok. 40, Kotowicz Antoni l. ok. 60, Mikołajów 

Andrzej l. 18, Polowa Stefania l. ok. 35, Szewczuk Antoni l. ok. 65, Fran-

ciszek l. ok. 70. 

22.03.44 r. we wsi 

Chomy zgin li: Dziedzic Franciszek l. ok. 60 i 

jego syn Kazimierz l. 10. 

15.04.44  r.  w  Chodaczkowie  Wielkim  ołnierze  SS  “Hałyczyna” 

wymordowali 862 osoby narodowo ci Polskiej.(brak listy ofiar). W kwiet-

niu  44  r.  w  Kozłowie  zgin li:  Bajok  Michał,  jego  syn,  Domaradzka  –

Toporowska Katarzyna i jej NN. s siadka, Dunajewski Adolf, Mróz Jan; 

w Zabojkach zgin ło 50 mieszka ców w ród nich Domarecki Mikołaj; w 

okolicach 

Tarnopola zabito Kozieczko Henryka. W maju 1944 r. w Bor-

kach Wielkich zamordowany został Lak Józef (syn organisty) l. ok. 20. 

We wrze niu 1944 r. w 

Brzezinie zamordowano Nawareck  N. i jej 

wnuczk ;  w 

Skomorochach  –  Jankowskiego  Bolesława  l.  35,  Kwa-

niewskiego Stanisława l. 21, jego córk  oraz 7 osób z rodziny Bobkow-

skich. W pa dzierniku zgin ł w 

Ładyczynie   ukrowski N. i 5-ciu innych 

Polaków. 

24.12.1944  r.  w 

Skomorochach  zamordowano  Wiatrow   Włady-

sław   l.  20  ( on   Wasyla);  w 

Bucniowie  –  nieznan   liczb   ofiar;  w 

Czernichowie – NN. m czyzn  i Polk  ( ona Ukrai ca, który j  zamor-

dował); w 

Poczapi cach  - kilka osób, których nazwisk nie ustalono; w 

Chodaczkowie Wielkim – brata i siostr  ks. Chabły. 

Wielki  ludzki  dramat  rozegrał  si   w  Wigili   Bo ego  Narodzenia 

1944 r, kiedy to banderowcy dokonali masowych mordów. 

W

 Ihrowicy zgin li:  Dutczak Anna ( . Wojciecha) l. 58 i jej córka 

Karolina l. 15, Białow s Anna ( . Sylwestra) l. 44, Białow s Julia ( . Mi-

chała) l. 33, Kozibroda  Maria ( . Jana), Litwin Paulina  ( . Wincentego), 

Białow s Jadwiga (c. Michała), Litwin Mikołaj (s. Jana), Białow s Franci-

szek (s. Michała) l. 55, jego  ona Karolina, Białow s Franciszek (s. Win-

 

81

centego) l. 60, Białow s Antoni (s. Ignacego) l. 67, Białow s  Jan (s. An-

toniego) l. 52, Białow s Rozalia ( . Jana) l. 49, Białow s Maria (c. Jana) 

l. 19 i Stefania, D ygała Aniela (c. Jana) l.23, jej syn Ada   l. 2, NN. na-

uczycielka  z  Cebrowa  l.  30,  Białow s  Tatiana  ( .  Antoniego),  D ygała 

Jan  (s.  Stanisława),  ks.  Szczepankiewicz  Stanisław  l.  38,  jego  matka 

Anna  l.  70  i  jej  syn Tadeusz  l.  42  oraz córka  Stefania  l. 36,  Biskupska 

Katarzyna  ( .  Józefa)  l.  45,  jej  syn  Józef  l.  13  i  córka  Stanisława  l.  7, 

Sobczak  Aleksandra  ( .  Jana),  Dutczak  Domicela  ( .  Jana),  jej  córka 

Anna, Mot Stefania (c. Antoniego) l. 19, Mot Daniela l. 25, Litwin Maria 

( .  Jana),  Bartman  El bieta,  Kozibroda  Michał  l.  67,  Litwin  Kazimierz  l. 

17, Litwin Paulina ( . Stefana), Magdalena, Migała Stanisław l. 49, jego 

ona Stanisława l. 48 i ich dzieci: Władysław l. 20, Genowefa l. 17, Sta-

nisława l.22, Bo czak Bronisława (c. Piotra) l. 13, Stanisław (s. Piotra) l. 

9, Białow s Stefan (s. Franciszka), Białokur Włodzimierz, Litwin Katarzy-

na ( . Mikołaja), Kazimierz (s. Mikołaja), Janina (c. Mikołaja) l. 7, Kuczer 

Wiktoria ( . Karola), Nakonieczna Franciszka ( . Juliana), Białow s Ma-

ria  ( .  Michała),  Nakonieczny  Grzegorz,  Justyna,  Józefa  l.30,  Eudokia, 

Maria, Błaszczuk Wiktoria, Kazimierz (s. Franciszka) l.16, Białow s Ro-

zalia (c. Eliasza), Raba Jan l. 69, Rurarz Łukasz, jego  ona Maria, Litwin 

Mikołaj, jego  ona Helena i wnuczka Stefania z domu Litwiniec, Bartnik 

Maria,  Kupyna  Michalina  (z  Dobrowód),  Nakonieczna  Czesława  (z  Do-

browód), Milej Karolina l. 35, jej dzieci l. 7 i l. 5, Burakowska Marcela l. 

70, Dziedzic Franciszek l. 60, jego syn Kazimierz l. 16, D bicki Kazimierz 

l. 3 (wnuk Stefana Litwina), Nakonieczny Wawrzyniec, jego  ona Janina, 

Jaworska Anna (kaleka), Eudokia, Białow s Agnieszka l. 90, Kocaj Fran-

ciszka (z d. Kubów)  uciekinierka z Berezowicy Małej, Kulik Julia ( . Jana 

kowala) l. 64, Białow s Tatiana l. 80, Kulik Julia, dwaj NN. z Berezowicy 

Małej,  którzy  uciekali  do  Tarnopola,  a  noc  zastała  ich  w  Ihrowicy  oraz 

Hry  (Ukrainiec) m  Polki i 4-osobowa rodzina Sienkiewiczów (z Łubia-

nek Wy szych). 

Tej samej Wigilijnej Nocy w 

Łozowej zostali zamordowani: Ataman 

Jan  l.  21,  Bar  Katarzyna  l.  37,  Knop  Jan  l.  70,  Ku   Sabina  l.  40,  B k 

Władysław  l.  47  i  Katarzyna,  Bednarska  Anna  l.  75,  Bednarski  Franci-

szek l. 48, Katarzyna l. 40, Bojko Józef l. 79, Michał l. 41, Borak Sabina, 

Cie la Maria l. 48 i jej córki Maria l. 24 i Stefania l. 21, Józef l. 70, Felicja 

l. 60, Stefan l. 51, Franciszka l. 69, Tomasz l. 45, Czubka Mikołaj l. 68, 

Waleria l. 21, Diaczun Michał l. 14, Piotr l. 2, Anastazja l. 40, Jan l. 10, 

Władysław, Drop Maria l. 24, Katarzyna l.52, Antoni l. 47, Anna l. 55, Eu-

genia l. 22, Maria (c. Jana) i jej 6-miesi czne dziecko, Dubiel Jan l. 56, 

Franciszek l. 12, Maria l. 28, Fene ska Teresa l. 41, Gajowska Maria l. 

100, Stanisław l. 35, Grabas Paweł l. 38, Kazimierz l. 22, Wiktoria l. 48, 

Aniela l. 71, Wojciech l. 10, Albina l. 12, Adam l. 61, Kaczor Franciszek l. 

50, Ku  Maria l. 24, Michał l. 16, Maria II l. 1,5, 1-roczny Paweł, Anna l. 

 

82

35, Bogumiła l. 70,Teofila l. 24, Stanisław l. 16, Stefania l. 3, Katarzyna, 

Ku -Stocka  Maria,    Laszka  Wasyl  (Ukrainiec)  l.  28,  Litwin  Maria  l.  19, 

Łagisz  Maria  l.  29,  Anna  l.  2,  Aniela  l.  28,  Makuch  Jan  l.  5  i  10-

miesi czny  Paweł,  M dryk  Józef  l.  7,  Markowicz  Anna,  Mazurkiewicz 

Sabina l. 31, Aniela l. 78, Katarzyna l. 35, Emilia l. 8, Jan l. 60, Makuch 

Józef l. 2, Mo cipan Jan l. 16, Anna l. 70, Waleria l. 32, Nosek Piotr l. 70, 

Franciszek, Paszek Olga l. 40, Piero ek Ewa l. 70, Płaksa Stefan l. 65, 

Osipa Anna l. 55, Sabina l. 26, Mojsiejewicz Bobko (Rosjanin), Rapacka 

Anastazja l. 18, Karolina l. 15, Skorobohaty Józef, Jan l. 4, Stocka Ge-

nowefa, Michał l. 31, Pelagia, Kaczor Sabina l. 45, Anna l. 75, Kanas Ka-

rol l. 67, Zofia l. 69, Ludwik l. 78, Agnieszka l. 76, Bronisława l. 18, Bła ej 

l. 75,  Maria l. 90, Ja  Irena, Kizłyk Wiktoria l. 71, Leonora l. 41, Józef, 

Michał l. 35, Maria l. 17, Anna, Kozioł Maria l. 35, Karolina l. 72, Stocka 

Aniela l. 40, Parania l.80,  nihur Wasyl (Ukrainiec) l. 79, Szpilur Maria l. 

52,  Marian  l.  35,  Tyne ska  Aniela,  Waligóra  Piotr  l.  72  Waligóra  N.  (z 

Kurnik  Szlachcinieckich),  Wojciechowska  Irena  (Aniela),  Stanisław,  Za-

bawska Maria l. 60, Zabórska Anna l. 32 jej dzieci: Jan l. 2, Maria l. 5, 

Zagrobelna  Maria  l.  17  i  dwoje  dzieci  (z  Kurnik  Szlachcinieckich)  oraz 

dwoje dzieci NN. z Tarnopola. 

W  wi to  Bo ego  Narodzenia  zostali  zamordowani  przez  UPA  w 

Petrykowie:  Biała  Wiktoria,  Ma lanka  Karolina  l.  20,  Bronisława  l.  16, 

Lewicki Jan (garbaty), Dobrza ski Jan i Maria l. 16, Turski Jan, Łoza An-

tonina (z Kurpiów); w Stechnikowcach w grudniu zamordowano:  nihu-

ra N., jego  on  i ich dwoje dzieci oraz Barabasza N. 

Ponadto  w  1944  r,  (brak  dokładnej  daty)  we  wsi 

Ostrów  mier  

ponie li: Beniowski Piotr (młynarz), jego bracia Józef i Paweł. 

W styczniu 1945 r.  w 

Zabojkach   zamordowano ks. Karczewicza 

Michała; w lutym w 

Skomorochach – Berkowicz Sabin  l. 45; w marcu 

zgin ły tam Kwa nicka Adela l. 17 i jej matka Emilia l. 48; w 

Romanów-

ce zamordowano nauczyciela Tetiuka Michała; 18 marca w Draganów-

ce – Domaradzk  Juli  l. 5 i jej syna Władysława oraz córk  l. 14, Doma-

radzk  Katarzyn  ( . Jana) l. 30 i Domaradzkich: Zbigniewa-Tadeusza l. 

12 i Kazimier -Mari . 

27.03.45  r.  w 

Gajach  Wielkich  bandy  UPA  dokonały  masowego 

mordu.  Zgin li:  Babiak  Na cia  (Ukrainka),  Borutowicz  Józef,  jego  ona 

Maria (z Mysłowej), syn Tomasz, Skowro ska Anna, Kopiec Zdzisław l. 6 

i Mieczysław l. 19 (s. Pauliny), Byndas Maria (z Posłusznych) l.49, Ciso  

N. (ojciec zamordowanych w lipcu 1941 r. Józefa i Mariana), jego  ona i 

córka  Janina,  Czarniecki  Tomasz  l.  80,  jego  ona  Katarzyna  l.  67,  Ka-

szuba El bieta i jej córka Julia, Ka mierzów Józef, jego syn Jan, Gurgu-

rewicz Maria, Teofila (z Jacyszynów), jej syn Kazimierz, Huculak N., Ki-

nal N. (c. Mikołaja), Kociuba Maria (z Piechów), jej córka Julia i wnuczka, 

Kopiec Franciszka (z Buniakowskich), Laskowska Maria, jej pasierb Pa-

 

83

weł, Mikołajów Jan, Ostrowski Adolf  Emilia (z Cisoniów) i troje dzieci Ci-

soniów, Ostrowski Władysław l. 48, jego  ona Agnieszka, Dubelt Maria, 

jej córki: Janina, Władysława i Helena, Strykowska Julia (z Pasierbów), 

Stanisławczyk N. Szyma ska Rozalia, Szpilska N. ( . Antoniego), jej tro-

je dzieci, NN. Ukrainka (za ostrze enie Szpilskiej), Jacyszyn Katarzyna, 

jej córka Józefa i zi  Wagner Józef oraz córka Wagnerów Janina i syn 

Adam,  Szyma ska  Rozalia  (z  Jacyszynów),  Gurgurewicz  Tadeusz,  Za-

wadzki Aleksander, jego  ona (w zaawansowanej ci y) oraz syn Stani-

sław i córka Maria, Szyma ska Katarzyna, Kaczorowski Kazimierz oraz 

8 nierozpoznanych osób. 

W kwietniu 1945 r. w 

Borkach Wielkich zabity został Folczyk Ste-

fan;  w 

Isypowcach    Czarnuszka  Michał;  20  kwietnia  45  r.  w  Janówce 

zgin li: dwaj m czy ni i kobieta; w 

Krasówce – 4 Polki. 

 

*  *  * 

 

 

W roku 1944 w

 Czernichowie  Ukrainiec wrzucił swoj   on  (Po-

lk )  yw   do  cembrowanej  studni.  Natomiast  nowy  gr.-kat.  ksi dz 

przybyły  tu  ze  Lwowa,  pot pił  zabójstwa  Polaków  przez  UPA. 

Nast pnego dnia ju  go zamordowano. W Petrykowie Ło a Antonina (z 

Karpinów)  została  zmasakrowana  za  odmow   współpracy  z  UPA.  W 

Gajach  Wielkich  młod   Ukraink   zamordowano  za  ostrze enie  Polki 

(Szpilskiej)  przed  napadem  w  dniu  27.03.45  r.  –  m   Polki  –  odmówił 

wykonania  polecenia  zamordowania  jej.  Nie  mamy  informacji  co  si   z 

nim stało, natomiast jego  on  zamordowali banderowcy. 

Ale ... w 

Draganówce ksi dz gr.-kat. Iwan Diduch, głosz c kazanie 

w cerkwi, denerwował si ,  e nic si  we wsi nie dzieje, a powinno pa  w 

jego  parafii  przynajmniej  100  Polaków.  W 

Isypowcach  gr.-kat.  ksi dz 

odprawił  “s d”  nad  Polakami  na  swojej  plebanii,  za  umieszczenie  na 

krzy u  napisu  w  j.  polskim. We  wsi 

Stupki  ksi dz  gr.-kat.  po wi cał  w 

cerkwi narz dzia zbrodni. 

(Według relacji 15  wiadków). 

POWIAT  TREMBOWLA 

 

 

Według szacunków  w powiecie zostało zamordowanych  2.500  lu-

dzi. Do 1998 roku ustalono na podstawie  wiadków 644 nazwisk. 

 

W  lipcu  1941  r.  w 

Laskowcach  zostali  u mierceni:  Gruszewski 

Bronisław,  Michał,  Frydrych  Mikołaj,  Owsia ski  Piotr,  Władysław,  nie-

 

84

ek    Kazimierz;  w  Mogielnicy  zabito  15  Polaków  –  rodzin   Janickich, 

Malinowskich i Mazurów oraz Hoc Stanisława i Soleckiego Leona. 

We wrze niu 41 r. we wsi Małków zabito 6 osób; w Młyniskach – 

4 osoby. 

W czerwcu 43 r. w 

Brykuli Nowej zabito 3 osoby; w lipcu w Trem-

bowli – Stawarskiego (Stanowskiego) Eugeniusza, Gało sk  Iren , Ju-

naka  Wacława,  Szyma skiego  N.;  w 

Krowince  –  Ferenca  Jana  l.  20, 

Czarn  N. l. 70, Ostrowskiego Jana l. 20 i Asprasa Adama l.54. 

W sierpniu 43 r.  w 

Kulczycach zgin ł Jó ków Michał; w pa dzier-

niku w 

Kobyłowłokach  - Ciesielski N.; w Mogielnicy  zabito 9 osób, w 

tym ksi dza gr.-kat. Panasiuka. 

10.11.43  r.  w 

Plebanówce    zabito  Juchniewicza  Jana,  23-go  za-

mordowano 10 osób: Gliwa Jan l. 40, Krukowski Jan l. 41, Łamajda Wła-

dysław l. 41, Malinowski Michał l. 41, Józef l. 39, Karol l. 40, Miku  Igna-

cy l. 45, Tarka Michał l. 39, Turza ski Karol l. 41, Smole ski Jan l. 41 a 

24 listopada: Malinowski Ignacy i P kowski Piotr; w 

Strusowie  w listo-

padzie  zgin ł Kowalewski Stefan. 

15.12.43  r.  w 

Janowie  został  zamordowany  Cirko  Mikołaj;  w  Se-

menowie  Kremer Antoni i Ko cielniak Bronisław; w Stadnicy zamordo-

wano 25 osób; w Zazdro ci – 9 osób, w tym Błatkiewicz N., Garbowicz 

Karol,  Moczulski  N.,  Sławi ski  Emil,  arski  N.  oraz  NN.  m czyzna;  w 

Zniesieniu    -  Szałapata  Leonarda;  w  Boryczówce  (w  1943  r.)  zgin ł 

Ksi yk Bartłomiej. 

W styczniu 1944 r. w Podhajczykach zamordowano 10 Polaków; 

w lutym w 

Łoszniowie  - 2 osoby; w Zazdro ci w okresie zapustów zgi-

n ło 45 Polaków, w ród nich Sławi ska N. i Podhajecka Ró a; 13 lutego 

w 

Zniesieniu – Bajrakowski Julian i Partyka Marian. 

W nocy z 12/13 marca 44 r. w 

Iwanówce zamordowano 14 osób, 

w ród nich Kocha ski Władysław, Kowalski Grzegorz l. 58, Szotarski N., 

Urba ski N. i jego 3-osobow  rodzin ; 15 marca w 

Plebanówce  zgin li 

Michalska  Michalina  siostra  Piotra),  Zygmunt  Piotr  i  Zygmunt  Anna;  19 

marca  w 

Mogielnicy  –  Janicka  Bronisława  l.  42,  jej  córka  Nella  l.  16  i 

syn Józef l. 13. 

Najwi kszego  mordu  na  Polakach  dokonano  w  tym  powiecie  w 

marcu 1944 r.   w 

Tiutkowie, gdzie zgin ło 120 osób. Dotychczas  na-

zwisk nie podano. 

W nocy z 18/19 marca w 

Wierzbowcu  zamordowano 62 Polaków, 

w ród  których  rozpoznano  nast puj ce  osoby:  Bartosiewicz  Grzegorz, 

Antoni,  Bazylkiewicz  Helena,    Bielecki  Maciej,  Bulak  Alojzy  i  jego  małe 

dziecko, Bukak Stefan, Andrzej, Stanisław i jego dwoje dzieci, Buła Jan, 

Wawrzyniec jego córka, Byk  Franciszek, Marian,   Grzegorz, Józef,  Cy-

ganiec  Anna  jej  dwoje  dzieci,  Grycan  Apolonia,  Józef,  Antoni,  Andrzej, 

Michał, Alojzy, Hoc Anna, Kinal Maria, Józef, Katarzyna, Kubaczkowski 

 

85

Tadeusz,  Anna,  Maria,  jej  trójka  dzieci,  Olejnik  Jan,  Pie kowski  Stani-

sław, Maria, Polulak (Polubak) Stefan, Rutko Alojzy, Maria, Rozalia i trój-

ka jej dzieci, Skubicka Michalina  nie ek Małgorzata i czwórka jej dzieci, 

Szmigiel Michał, Apolonia, Sadluk Bronisław, jego  ona  i trójka ich dzie-

ci. 

W  kwietniu  44  r.  w 

D binie  zostali  zamordowani:  Jastrzembski 

Zbigniew  i  Łoboccy:  Bronisław,  Edmund,  Ernest,  Czesław  i  Alojzy;  w 

Hleszczawie  zgin ło 15 osób; w Iławczu  - 20 osób, w tym: Galo ski N. 

l. ok. 55, Szmid Antoni l. 38, Aniela l. 30, Witomski Leon l. 40 i Julia l. 40; 

w 

Ruzdwianach  - Kinasz Stefania, Kocur Bronisława i Łucja. 

W maju w 

Iławczu  zgin ł Kałdus N.;  w lipcu w Laskowcach za-

mordowano 15  Polaków i NN. alumna gr.-kat.; we  wrze niu  w 

Kobyło-

włokach    zgin li:  Duchnicki  Władysław  l.  60,  J drys  Piotr  l.  30,  Kowal 

Rysia l. 7, Przybylski Józef l. 34 i Stojanowska Michalina; w 

Mogielnicy 

zamordowano kilku Polaków. 

W pa dzierniku 1944 r. w tej e 

Mogielnicy zamordowano 80 Pola-

ków, w ród nich: Bezwercha N., Celi ski Józef, Dzielnik Antoni, Górza -

ski  N.,  Homik  N.,  Jacenty  Józef,  Janicka  Józefa,  Rozalia,  Franciszek, 

Jawna Tekla (z Nowickich) l. 34, Kali ska N. i jej córka, Kasztelan Antoni 

i trzy osoby, Kot N. i trzy osoby, Krajewski Józef, Krzyczkowski Rodion, 

Krzuczkowski N., Mazur Bronisław,  Nanowski Eugeniusz, Eugenia, Na-

raniewska  N.,  rodzina  Orkuszów,  rodzina  Słobodzianów,  Szymkiewicz 

Eugenia, Witomski N. i dwie osoby, Wojnar N., Wojnar N. (kobieta), Za-

zulak N.,  abski N. 

W 

Słobódce  Janowskiej    zostali  zamordowani:  Amorowicz  Ma-

rian,  Kedzierewicz  Michał,  Pindera  Paweł  l.  17,  Powszyk  Józef  l.  16, 

Semkowicz N., Słobodzian Jan l. 17, Julia, jej córka l. 8; w 

Trembowli – 

Tkaczy ski N. a 25 pa dziernika Maceluch Jan (st. sier . KOP i AK). 

W  listopadzie  44  r.  w 

Iławczu  zabito  Goło skiego  Dominika;  w 

Chatkach 24 listopada zabito Malinowskiego Ignacego. W grudniu 44 r. 

w 

Ruzdwianach  zgin ł  NN.  ołnierz  WP,  przebywaj cy  u  rodziny  na 

urlopie. 

6.02.45 r. w 

Młyniskach zamordowano 12 Polaków; w czerwcu w 

Plebanówce  - Juchniewicza Józefa l. 18; w Romanówce zgin li:, Ca-

łowski Józef, jego  ona i czworo dzieci, Ciastko Jan, Grzeszczuk Florian, 

Grzeszczuk  N.,  cztery  osoby  o  nazwisku  Karpi ski,  Krajewska  Maria, 

Krajcuła Stefania dwie osoby o nazwisku Łysa, Smereczy ska Eugenia, 

Solecka Maria; we wsi 

Sadyki zgin ło kilka osób w ród nich Krechowicz 

Franciszek, Ksi ek Jan, Noga Piotr; w 

Słobódce Strusowskiej – kilka 

osób; w Załawiu – 4 m czy ni w tym 3 Michalskich; w Ziele czu  zabi-

to Malarczuk Genowef . 

 

*  *  * 

 

86

 

W  Kobyłowłokach  znale li  si   tacy  Ukrai cy,  jak  Sahraj,  Bury  i 

Słoboda,  którzy  Polakom  pomagali.  W  lipcu  1944  r.    w  Laskowcach 

banderowcy  zabili  alumna  teologii  gr.-kat.  za  odmow   wst pienia  do 

UPA. 

Ale ... we wsi 

Iławcze miejscowy ksi dz gr.-kat. Rajch był jednym 

z głównych organizatorów mordu ludno ci polskiej, a jego syn brał bez-

po redni  udział  w  grabie ach  i  mordach  Polaków.  We  wsi 

Strusów  

banderowcy utopili w Serecie ksi dza gr.-kat. Panasiuka, o enionego z 

Polk  i pot piaj cego zbrodnie UPA. 

(Według relacji 9  wiadków). 

 

 

POWIAT ZALESZCZYKI 

 

Szacuje  si ,  e  w  powiecie  zostało  zamordowanych  około  2.000 

ludzi, a według relacji  wiadków do 1998 ustalono 748 nazwisk. 

 

W  1940  roku  w 

Szczytowcach  zgin ł  Filipowski  Kazimierz,  stu-

dent UJK we Lwowie, pochodz cy z Zaleszczyk; w lipcu we wsi 

Torskie 

- S dziszewski Antoni l. 35; w 

Uhry kowcach - Uhlik Wiktor. 

We  wrze niu  43  r.  w 

Torskiem  zamordowano  Burakowskiego 

Bronisława (Juliana) l. 30, a w pa dzierniku Wi niewskiego Antoniego l. 

28 i Frankiela Czesława l. 20. 

Banderowcy zamordowali około 20 Polaków jad cych do miasta, 

a z po ród powracaj cych z niego jeszcze 10 osób – byli to mieszka cy 

wsi 

Kułakowce. 

W 1942 r. w 

Lisowcach zgin ł Nawrocki N. 

12.02.43 r. we wsi 

Tłuste Miasto został zabity Ro cicki Marian; w 

maju 43 r. w 

Burakówce – Sobczak Piotr. 

2.08.43  r.  w  tej e 

Burakówce  zgin ł:  Pleczniewicz  N.  i  4  m -

czyzn; 5 sierpnia w 

Anielówce – Jasiewicz N. i Skiba Dominik. 

W wrze niu 43 r. w Tłustem Miasto zabito ks. proboszcza Szko-

dzi skiego Stanisława i wikarego ks. Majk  Bronisława oraz 6-ciu m -

czyzn i kobiet ; 30 wrze nia 43 r. w Winiaty cach zgin li: Biskupski N. 

Filipowicz N. l. 45, jego córka l. 20, Mierzwi ski N., Otto N. i jego  ona, 

N. Jurek (chłopak z Kołomyi oraz 9 osób o nieustalonych nazwiskach. 

W  pa dzierniku  1943  r.  w 

Szutromi cach    zamordowano  5-

osobow  rodzin  Czarnieckich, K pał  N. i jego syna. 

14.12.43 r. we wsi 

Latacz zostali zamordowani: Czernicki Szymon 

l. 72, Eugenia l. 21, 6 osób z rodziny Karpiak, Tiligłowski Marian l. 33. 

 

87

W 1943 r. w nieustalonych bli ej datach zgin li ponadto: w Anie-

lówce - Krzywonos Stanisław; w Czerwonogrodzie – Wartanowicz Ka-

jetan; w Gródku – Ko cielski Emil l. 60 i jego  ona Anna l.57. 

W 1943 r. w Lesiecznikach  zostali zabici: Biskupski Kazimierz l. 

60, jego  ona Helena l. 51 i syn Lechosław l. 24; w 

Lisowcach – Augu-

styniwcz Marceli i Byczkowski Piotr. 

W  marcu  44  r.  w 

Nowosiółce  Kostiukowej  zamordowano 

Szczepanowicza N. i Zamorskiego Zygmunta l. 30; w lipcu 44 r. w 

Sło-

bódce  Koszyłowieckiej    zgin li:  Krajewski  Stanisław,  Kuliczkowski  N., 

Tatomir N.; w sierpniu 44 r. w 

Burakówce – 4 m czy ni; w D winiaczu 

–  Kostyniuk  Eugeniusz,  Tomaszewska  Helena;  we  wrze niu  44  r.    we 

wsi 

Berestek  –  Palczy ski  Eugeniusz;  w  Dupliskach  –  rodzina  Dau-

mów,  rodzina  Głuchowskich,  rodzina  Kurowskich,  Szumowski  Leon;  w 

U cieczku miejscowy organista i jego  ona. 

W pa dzierniku 44 r. we wsi 

D winiacz zostali zamordowani: Bi-

li ski  Edward,  Czajkowski  Henryk,  Derengowski  N.,  Kowalska  N.  i  jej 

dziecko,  mał e stwo  Olfinier,  Przybo   Jan,  Sianko  N.,  Szpina  N.,  Wyj-

man  Marian  oraz  9  osób  o  nieustalonych  nazwiskach;  w 

Lisowcach  -  

Przybyła N. 

W tym samym miesi cu banderowcy  dokonali masowego mordu 

we wsi Torskie. Zgin li wówczas: Bydłowska Maria (Ukrainka  ona Po-

laka Antoniego) i jej 5-ro dzieci w wieku 1-12 lat, Chomiakowska Józefa, 

jej czworo dzieci, te ciowa oraz jej trzy zam ne córki i 6-ro dzieci, 16-ro 

dzieci  przebywaj cych  w  czasie  napadu  w  domu  Chomiakowskich,  Ła-

pi ski N., jego  ona, syn Tadeusz l. 20 i córka l.15, Ł czy ska N. ( ona 

Szczepana),  Janina  l.  18  (córka  Stefana),  Genowefa,  jej  dziecko  l.  2, 

Klementyna  l.  18, Rozalia  l.  90,  jej synowa  Helena  (z Mołoniów),  Kazi-

mierz syn Heleny, Moło  N. (m czyzna), Rosiewicz Henryk, jego  ona 

Stefania i syn Benedykt l. 3, Stojanowicz Józefa, Stojanowicz N. (matka 

Zenona), Genowefa, jej dwoje dzieci, Wremblecka Anna, jej troje dzieci 

oraz trzy dorosłe osoby o nieustalonych nazwiskach. 

2.11.44 r. we wsi 

Czahor zostali zamordowani: Bardecka Helena 

l. 15, Iza l. 3, Zofia l. 40, Bili ska Aniela l. 65, Rudolfina l. 30, Eugeniusz 

l. 3, Juracic Józefa l. 70, Korczak Józefa l. 18, Łukaszka Genowefa l. 15, 

Helena l. 17, Tekla l. 70, Motyczka Paulina l. 32, Rozborska Genowefa l. 

30,  Jan  l.  35,  Toporowicz  Iza  l.  2,  Zofia  l.27,Wróblewska  Maria  l. 

19,Wysocka Maria l. 60, Tekla l. 50, Zabłocka Agata l. 10, Jadwiga l. 38,  

Stanisława l. 24, Piotr l. 38, Ryszard l. 15, Zbigniew l. 17, Zieli ska Hele-

na l. 70. W 

Nyrkowie  w tym czasie zgin li: Falkowicz Celina l. 26, Gra-

bowiecka Helena l. 60, Jakubowska Joanna l. 50, Klemens l. 60, Łesiuk 

Antonina l. 35, Małanicz Aniela l. 36, Ludwika l. 40, Ozimi ska Cyprianna 

l. 9, Czesława l. 18, Domicela l.48, Jadwiga l. 13, Janina l. 6, Michał l. 

53, Pasieka Piotr l. 75, Wand ura Tacjanna l. 80. 

 

88

W grudniu 1944 r. w  Błyszczance zgin ł Jakubiszyn Michał;  we 

wsi Torskie – Bana  Szymon l. 80, dwie kobiety o nazwisku Bednarow-

ska,  Bednarowski  Dionizy,  Bednarowska  Weronika,  jej  córka  Stefania, 

Kaczaniuk N. (kobieta), Ko ciuk N. (Ukrainiec, diak), jego  ona Maria (ze 

Stojanowiczów) - Polka, Ł czy ski Antoni l. 18, Mykietiuk Antoni, Płosz-

cze ska Antonina, S dziszewski Józef, jego  ona (Ukrainka); w 

Uhry -

kowcach – Basiurski N. l. 50, Kni atko N., jego  ona i córki Aniela oraz 

Janina. 

W 1944 roku, w nieustalonych datach, zgin li ponadto: w 

Capow-

cach 15 młodych chłopców w wieku 17 do 22 lat oraz Bielecka N., Ja-

si ska N., Tyszkowska Kunegunda; w 

Szutromi cach – 30 Polaków o 

nieustalonych nazwiskach; w 

Winiaty cach – Gawro ski Leopold l. 54 i 

jego córka Jadwiga l. 22; w 

e awie – Jaremowicz N. i dwie córki, ks. 

Rupniewski Józef, Wi niewska N. ( . Jana) i dwoje jej dzieci. 

1.01.45 r. w 

Uhry kowcach za spraw  banderowców miał miej-

sce  masowy  mord  Polaków.  Zgin ło  wówczas  ponad  150  osób,  w ród 

nich: B k Maria, Bialik Joanna, Bi ko Rozalia, jej dwoje dzieci, Ciastko 

El bieta, Ludwika, ich ojciec i matka, Deka Bronisława l. 41, Stanisława, 

jej dwoje dzieci i te ciowie, Dzieciora Jan, jego  ona Franciszka. córka 

Alina i syn Franciszek, Górska Adela, Halikowska Eugenia, Maria, Har-

bowska Helena, Jakubiszyn Adela, jej syn, Jakubiszyn Stanisław, Kacz-

marek Emanuel, Szymon, Maria, Kole ek Maria, jej dwoje dzieci, Kozyra, 

Król  Wiesława,  Katarzyna,  jej  5-ro  dzieci,  Kotylnicka  Maria,  Anna,  Kut-

kowska Bronisława, Linkiewicz Genowefa, Karolina, Macitski Eugeniusz, 

Malitowski  Stanisław  l.  23,  Melnyk  Jadwiga,  Maria,  Niemiec  Katarzyna, 

Szaszkiewicz Maria, Szczepa ska Józefa, Tomaszewska Helena (z Zi -

bów) l. 41, Winniczuk N. i troje jej dzieci, Wiszniewska Leontyna l. 33 (z 

e awy),  Wojciechowska  Dominika,  jej  ojciec  i  dziecko  oraz  15  osób 

spalonych w domu Dominiki. 

14.01.45 r. w 

Myszkowie zamordowano Kaszczyszyna Jana l.17. 

 15.01.45  r.  w 

Lataczu  kolejny  masowy  mord,  gdzie  zgin ło  80 

osób, z tego 10 osób o nieustalonych nazwiskach. Zgin li tam: Bigulak 

Maria l. 68, Bła enko Michał l. 41, Aniela l. 38,Maria l. 15, Janusz l. 2, 

Malwina l. 75, Maria l. 30, Bobrowska Stefania l. 19, Czernicki Andrzej l. 

71,  Aniela  l.  46,  Stanisław  l.  46,  Doma ska  Józefa,  Franciszek,  Józef, 

Anna, Władysław l. 62, Eugeniusz l. 5, Hosty ska Stefania l. 41, Karpiak 

Julia, Teresa l. 72, Korczynska Zofia l. 65, Maria l. 35, Kowalczuk Jan l. 

9, Ma linkiewicz Rozalia, Michalki Michał l. 52, Janina l. 20, Bronisława l. 

13, Jan l. 5, Franciszek l.14 Mikietyn Helena l. 28, Michał l. 1, Parfin Ju-

lia, Półchłopek Kazimierz l. 24, Sandecki Józef, Antonina, Maria, Sabina, 

Maria l. 48, Antoni l. 51, Józefa l. 40, Sochacki Michał l. 16, Maria l. 12, 

Helena l. 17, Julia l. 50, Stanisław l. 60, Anna l. 50, Józef l. 72, Leontyna 

l.67, Storo y ska Michalina l. 63, Kazimierza l. 13, Władysław l. 16, Su-

 

89

chowij  Helena,  Józef,  Maria,  Syniecka  Aniela  l.  67,  Klementyna  l.16, 

Bronisław l. 14,  Franciszek l.  11, Szydłowska Julia, Zofia,  JuliaII l. 31, 

Tresel Maria l. 35, Antoni l. 14, Tuligłowska Aniela l. 30, Karolina l. 30, 

Urban Jan l. 70, Julia l. 65, Wojciechowski Tadeusz l.64, Zawadzka An-

tonina l. 73, NN. Stefania l. 71. 

W nocy z 15/16 stycznia 1945 r. w 

Błyszczance szalej ca banda 

UPA  zamordowała    67  Polaków.  Zgin li:  Baraniecka  Aleksandra  l.  38, 

Karol l. 17, Danuta l. 9, Paulina l. 12, Władysław l. 11, Olga l. 30, Stefa-

nia l. 18, dwie 4-ro osobowe rodziny Jakubiszynów, Jakubiszyn Antoni l. 

55, jego  ona Anna l. 50, syn Kazimierz l. 14, córka Aniela l. 12, Kosio-

rowska Anna i trójka jej dzieci, Kuchta Adam l. 40, Alicja l. 30, Kazimierz 

l. 12, Bronisława l. 30 Langer N. l. 38 (Ukrainka), Mie ka N. l. 40, jej troje 

dzieci od 4 do 10 lat, Nied wied  Jan l. 20, Franciszka l. 18, ich ojciec i 

matka, Nied wied  N. l.12, Smoli ska Maria l. 35, Jan l. 45, Anna l. 65, 

Antoni l. 12, Stojanowicz Danuta l. 8,  Tadeusz l. 2, Szuszkiewicz Marce-

la l. 46, Rozalia l. 16, Eugeniusz l. 10, Szymon l. 50, Weronika l. 50, Mi-

chał l.10 Władysław l. 17, Turkiewicz Marcela l. 50, Wojtowicz Władysła-

wa l. 21, jej ojciec Ksawery i Alicja l. 45 oraz 6-osobowa rodzina, Włady-

sław  II  l.  42,  Joanna  l.  45  ich  troje  dzieci,  5-osobowa  rodzina  Ziółkow-

skich, Ziółkowski Eugeniusz l. 21, Złuchowska-Zubek Anna l.60. 

1.02.45 r. w  e awie  z r k banderowców zgin li: Linowska Klara 

siostra zakonna  l. 60,    Łysek  Antonina  l.  60,  Oko ska  Józefa  l.70,  Ra-

mach Antoni l.40, Maria l. 38, ich córka Czesława l. 14, i syn Albin l. 10, 

Ryczaj Józef l. 45, Stachurski Stanisław l. 50, Stecka Anna l. 50,  Sutyk 

Maria (z Wysockich) l. 25, Szyma ska N., Winiarska Maria l. 40, Franci-

szek l. 10, Wojnarowski Jan l. 10, Wiszniewska Leontyna, Wytrykusz Mi-

chał, Dorota l. 65, jej córka Antonina l. 35, syn Antoniny Stefan l. 6, Jo-

anna l. 22, Józef l. 4,  Eudokia l. 28, Zieli ska Helena l. 77; 7 lutego zgi-

n ł tu Malinowski Eugeniusz l. 17  mieszkaniec Iwania Złotego. 

Z  2/3  lutego  1945  r.  w 

Czerwonogrodzie  zgin ło  70  Polaków. 

Zgin li tam m. in.: Bronikowska Henryka l. 62 (siostra zakonna), Buszta 

Teresa  l.  3,  Fałkowicz  Celina  l.  26,  Czere niowska  Joanna,  Glezner 

Franciszek l. 17, Grabowiecka Helena l. 75, Greszczyn Stanisław l. 30, 

Krystyna l. 1, Paulina l. 20, Grzebi ska Helena l. 72, Jakubiszyn Michał l. 

78,  ks.  proboszcz  Jurasz  Stefan    l.  60,  Kalinka  Katarzyna  (z  Rzepnia-

ków)  l.  25,  Kobyla ski  Józef  l.  50,  Koty ski  Józef  l.  10,  Jan  l.  19,  Kor-

czy ski Teodor l. 62. Zgin li tutaj równie  mieszka cy 

Nyrkowa: Bobryk 

Eugeniusz l. 33, D browski Piotr l. 75, Gertych Justyna l. 70, Kamizelich 

Antoni l. 50, Karasowski Ignacy l. 50, Kurhaniewicz Antonina l. 45, Mała-

nicz Mieczysław l. 17, Rzepiak Katarzyna l. 23, Smoli ska Wiktoria l. 29, 

widerska  Janina  l.  19,  Wojnarowska  Maria  l.  48,  Zalewski  Jan  l.  70, 

Zawadzka Karolina l. 35, Marysia l. 2,  oły ska Józefa l. 22, Zygnunt l. 

65. 

 

90

25.02.45 r. w Zaleszczykach Starych zamordowano 30 Polaków. 

24.03.45  r.  w  e awie  zamordowany  został  mieszkaniec  Hi ko-

wiec  Karpi ski  Eugeniusz  l.  17;  31  maja  45  r.  w  Nyrkowie  zmarł  Sta-

churski Bronisław l. 48 od ran odniesionych w Czerwonogrodzie 2.02.45 

r.; we wrze niu 45 r. w 

Zaleszczykach zabito Turza skiego Eugeniusza 

l. 17. 

W  czasie  tej  banderowskiej  rzezi  w  latach  1940-42,  w  bli ej  nie 

okre lonych datach, zgin li równie : w 

Kasperowcach – D browski Ta-

deusz l. 38, Misiewicz Stefania l. 30, Skar y ska Maria l. 42, Rudolf l. 34, 

Stanisław l. 45; w 

Kułakowcach – Bilska Franciszka l.54, Galarecka Ma-

ria l. 23, Harasymowicz Joanna l. 40, jej syn l.23, Karolina l. 55, Kami -

ska Paulina l. 50, Kwa nicka Maria l. 58, jej syn Antoni l. 18, Łukasieiwcz 

Anna l. 58, Majewski Karol l. 48, jego  ona Maria l. 37, córka Janina l. 

15, syn  Kazimierz l. 11, Ostrowski Julian l. 46, Porszt Michał l. 47, Sale-

wicz Rozalia l. 50, Smykalczyk Mikołaj l. 60, jego  ona Teresa l. 56. 

W latach 1941-45 (brak dokładnych dat) w 

Szczytowcach zostali 

zamordowani: Adamski Leopold l. 29, Baczy ski Grzegorz l. 45, jego  o-

na Julia l. 38, Waleria l. 17, Biskupski Kazimierz l. 64, jego  ona Helena 

l. 60, syn Kazimierz l. 20,  Bojanowska Apolonia l. 45, Gawro ska Kle-

memntyna l. 26, Grabowiecki Kazimierz l. 35, Harasymowicz Wincenty l. 

18, Huculska Franciszka l. 48, jej córka Janina l. 19, Kami ski Michał l. 

36, jego  ona  l. 37, córka Stefania l. 17, Ludwik l. 37,  Kwiatkowski Józef 

l. 42, jego syn Marian l. 18, Michalski Kazimierz l. 39, jego syn Zdzisław 

l. 15, Miziubrycka Maria l.45,  Mo cicaka Karolina l. 45, Radwa ski Albin 

l. 36; w 

Zaleszczykach zabito 20 osób o nieustalonych nazwiskach. 

 

*  *  * 

 

We wsi 

Torskie Ukrainiec (starszy brat w cerkwi gr.-kat.) Ko ciuk 

M.,  onaty z Polk , został zam czony przez banderowców na  mier  za 

pot pianie  ich  zbrodni.  W 

Uhry kowcach    polska  rodzina  znalazła 

schronienie u s siada Ukrai ca, po powiadomieniu jej przez Ukraink  o 

maj cym nast pi  napadzie w kilka dni po Bo ym Narodzeniu. 

Eugeniusz Tuligłowski z 

Latacza  podaje,  e Ukrainka ukryła jego 

rodzin  w swoim domu. Z innej informacji wiadomo,  e kilkana cie osób 

– Polaków ukrywało si  w piwnicy gr.-kat ksi dza, a on, gdy jego słu ba 

doniosła  o  tym  banderowcom,  zorganizował  ukrai skie  furmanki  i 

wszystkich odwieziono do Tłustego. 

Ale ... ks. gr.-kat. Piotr Sawrij we wsi 

Torskie podczas kazania w 

lipcu 1941 roku wezwał do mordowania Polaków. W Czerwonogrodzie 

Ukrainiec  Piotr  Wytrykusz  wygarn ł  cał   seri   z  automatu  do  rodzonej 

siostry Polki głusz c jej błaganie: Petruniu ne ubywaj mene. 

(Według relacji 21  wiadków). 

 

91

 

 

 

POWIAT ZBARA  

 

Szacuje si ,  e w powiecie zbaraskim  wymordowano około 1.000 

osób. Do 1998 roku ustalono podstawie relacji  wiadków 515 nazwisk. 

 

Ju   wiosn   1939  roku  OUN-owcy  zamordowali 

pod  Tarnopolem 

b.  kierownika  młyna  w  Berezowicy  Małej  –  Borysławskiego  N.;  w  pa -

dzierniku w 

Zarudeczku – Muzia Władysława l. 25; w listopadzie zgin ł 

tu  Sitarczuk  Paweł.  W  sierpniu  1941  roku  w 

Berezowicy  Małej  zgin ł 

Byczek Jakub, Kocaj Adam i NN. Ukrainiec z córk ; w 

Stryjówce Sokal-

ski Tadeusz l. 32, a w 1942 roku w 

Maksymówce zabito 3 m czyzn o 

nieustalonych nazwiskach; w pa dzierniku w Szyłach zabito NN. inwali-

d . 

W 1943 roku w Medynie zgin ły 2 osoby (kobieta i m czyzna); w 

Roznoszy cach    uciekinier  z  Wołynia  –  Halczuk  Stanisław;  w  Czaha-

rach Zbaraskich Biłous Władysław l. 30 i Stanisław l. 18; w Klimkow-

cach  Zieli ski  Zenon  (Ukrainiec),  m   zasłu onej  Polki;  16  sierpnia  w 

Zarudeczku  banderowcy zamordowali 10 Polaków, byli to Hu ka Igna-

cy l. 39, Kowalczuk Onufry l. 48, Olisko Aniela l. 19, Przysi niuk Broni-

sław l. 19, Ratu niak Maria l. 60, Rygiel Mikołaj l.62, Zagwocki Antoni l. 

39 i Teresa l. 61, oraz 2 osoby o nieustalonym nazwisku. 

Od  wrze nia  do  grudnia  1943  r.  zostali  ponadto  zamordowani:  w 

Ochrymowcach - Łopuski Adam (z Tarnopola); w Sieniachówce zgin -

ło  12  osób,  w  tym  mał e stwo  Stankiewiczowie;  w 

Czaharach  Zbara-

skich  –  Tokarczuk  N.  l.  43;  w  Kapu ci cach  –  15  osób;  w  Netrebie 

zgin ło  10  Polaków:  Bogonowicz  Wawrzyniec,  Maria,  Alojzy,  Dziedzic 

Marcin l. 60, jego  ona Pelagia l. 50, wnuczka Mila l. 9, wnuk Janek l. 6, 

Korczyk  Franciszek,  Szabi ska  Stefania  l.  18,  Szabi ski  Kuba,  Tarasz-

czuk Szymon l. 65. 

Ju  wcze niej, bo w 1941 r. , zgin ło w 

Netrebie 11osób, w tym ks. 

proboszcz z Opryłowiec – Władyka Stanisław, Dziedzic Jan i Stanisław, 

Paczkowski Stanisław i Juzwa Alojzy. W Starym Zbara u  zabici zostali: 

Kociuruba Paweł l. 20, Puklicki Paweł l. 40, Szpuner Maria l. 35, i NN. 

m czyzna;  w Szyłach – Kedzierski Jan, jego  ona Franciszka i córka 

(narzeczona Ukrai ca); w Czaharach Zbaraskich  - Kopiec Mieczysław, 

Mazurkiewicz Feliks i Słonecki Kazimierz; we wsi Hurniakowa(?) - Men-

dalski  N.;  w 

Klimkowcach  –  9  m czyzn;  w  Lesie  Kapu cinieckim  – 

Berezowski  Kazimierz,  jego  ona,  te ciowa  i  syn;  11  listopada  w 

Stry-

 

92

jówce zgin li: Antochów Michał, Robak Paweł i Sokół Jan; w 25 listopa-

da 43 r. Łubiankach Wy szych zgin li Mucha Jan i jego córka l. 5, Sa-

gan Piotr, Sławi ski Stefan, jego  ona i dziecko, Tokarczuk Jakub l. 34, 

Mikołaj l. 37, Tracz Karol, Stanisław, War ak Karol l. 28. 

24.12.43  r.  w 

Maksymówce  zamordowano  m czyzn ;  25.12  w 

Hnilicach  Wielkich  zgin li:  Szydełko  Paulina  l.  46,  Franciszek  l.  21, 

Adam l. 20; w grudniu 43 r. w 

Łubiankach Wy szych zgin ły 3 osoby o 

nazwisku Hajnrich i 5-osobowa rodzina Niszczoruków. 

2.01.44 r. w 

Hnilicach Wielkich zostali zabici: Taratuła Franciszek 

l. 45 i Kazimierz l. 6; 21 stycznia we wsi 

Kobyla –  arkowska Anna l. 62 i 

Helena l. 51 (siostry zakonne?). 

Najwi kszego  mordu  w  powiecie  zbaraskim  dokonała  grupa  UPA 

przybyła z Wołynia  w nocy z 22/23 lutego 44 r. w 

Berezowicy  Małej - 

rodzinnej wsi pisz cego te słowa. Zamordowano tu, zar ni to 131 ludzi. 

Zgin li: Berezin Anna (z Sowi skich), jej dwoje dzieci, w tym niemowl , 

Bogunowicz Maria (z Mieszków) l. 70 uciekinierka z Netreby, Budnik An-

tonina (z d. Kubów) oraz jej 4 małe dzieci, Buff Michał, kilka osób o na-

zwisku  Ciurys:  Grzegorz  i  jego  ona,  Jan,  jego  ona  i  ich  mały  synek, 

Paulina, Piotr i jego  ona oraz dwie małe córki

9

, D bicki N., jego  ona i 3 

ich dzieci, Dworakowski Jan, D ygala Władysław “Bartoszko”, jego  ona 

i 3 ich dzieci, D ygala Wojciech, Hrycaj Maria z małym dzieckiem, Hrycaj 

N., J drzejków  Jan,  jego  córka  Anna  i  syn  Mikołaj, Juzwa  Franciszek  i 

Anna, Kocaj Józef i jego 3 córki, Korylczuk Prokop, jego  ona Anastazja i 

trzy córki: Agnieszka, Maria, Stefania oraz mały wnuczek Krzysio, Kozi-

broda Antoni, Kura  Anna, Kwa nicki Antoni l. 38, jego  ona Maria l. 37 i 

ich synowie: Władysław l. 4 i Kazimierz l. 12 oraz Kw niccy babka i dzia-

dek chłopców, Lewków Anna, Łewkiw Zenon (Ukrainiec) i jego  ona Po-

lka (z Ziółkowskich), Łewkiw Pawło (hołowa selrady), jego  ona Stefania, 

Nowakowski Jan, jego  ona, Pachołek Maria, jej małe dziecko, Pa czy-

szyn  Agnieszka,  jej  mała  córka  Franciszka,  Sesiuk  Józef,  jego  matka, 

Franciszek i Franciszek II, Kubów Józef “Słunka” z matk  i siostr  Kata-

rzyn ,  “Słunczycha”,  jej  córka  Ka ka,  Sowi ska  Anna  z  niemowl ciem, 

Aleksander, jego  ona Petronela l. 70, Władysław l. 23, Szewczuk Piotr, 

Szymków Jan, Tomków Franciszek i Katarzyna z 7-giem jej małych dzie-

ci,  Wi niowska  Jarosława,  jej  matka  Franciszka  i  córka  Marysia,  Wi-

niowski Franciszek, jego  ona. 

Z grupy zastrzelonych i spalonych w  oborze Mikołaja Sesiuka nie 

udało si  ustali  20 nazwisk oraz 11 ludzi zamordowanych na kolonii. 

W 

Łubiankach  Ni szych  zamordowano  w  tym  czasie  11  m -

czyzn o nieustalonych nazwiskach; w Obodówce - 5 m czyzn. 

                                                           

9

 Z Ciurysów pochodziła matka O. prof. Mieczysława Kr pca.(W.K.).

 

 

93

Wiosn   1944  r.  we  wsi  Dobromirka  UPA  zamordowała  25  osób, 

byli  to:  Dzikowski  N.,  jego  ona,  Knysiewicz  Maria,  Krawczuk  N.,  jego 

ona i córka, My lenicki N., jego  ona i troje dzieci, Rodziewicz N., jego 

ona i córka, dwoje uciekinierów z Wołynia (rodzic z dzieckiem) i 9 osób 

o nieustalonych nazwiskach. W maju 44 r. w 

Krasnosielcach zgin ł Hu-

nek Ignacy l. 39; latem w 

Kurnikach Iwancza skich – 8 osób; we wrze-

niu w 

Prosowcach – Ju win Tekla l.30 i syn Henryk l. 4; w pa dzierniku 

w 

Dobrowodach  –  Dziedzic  Karol,  jego  ona,  córka  l.  14  i  niemowl , 

Minartowicz N. l.  70, Olejowska Barbara (Polka  ona Ukrai ca),  S sia-

dek Paweł l. 70, Stachów N. m czyzna, Witomski Jan (z Góry Babija); 

w 

Berezowicy  Małej  –  Kubów  Franciszek  (drugi  Franciszek  zgin ł  w 

Płotyczy),  Piotr  (sołtys),  Wi niowski  Paweł;  w 

Nowikach  –  5  osób;  w 

Prosowcach  –  Ratuszny  Jakub  l.  15,  jego  babcia;  w  listopadzie  w  za-

mordowano tam 6-osobow  rodzin  ukrai sk : Hinij Hryhorij l.  60, jego 

ona Maria l.57, syn Wołodymyr l. 32, jego  ona Paulina l. 30 i 2 dzieci w 

wieku lat 7 i 4; w 

Zbara u – 10 osób o nieustalonych nazwiskach. 

24.12.44  r.  we  wsi 

Korczunek  zostali  zamordowani:  Kupyna  Mi-

chalina i Nakonieczna Czesława; w 

Berezowicy Małej – Kocaj Francisz-

ka; w grudniu w Czaharach Zbaraskich -  Chmielowska Domicela, Draj 

Maria, jej córka Olga, Marciniuk Stanisław, Stankiewicz N. (Ukrainiec); w 

Stryjówce – Podgórski Bolesław. 

W ci gu 1944 roku (w nieustalonych datach) zamordowano: w Ba-

zarzy cach – 20 osób; w Hnilicach Wielkich, Jacowcach i Klebanów-

ce  nie  ustalon   liczb   ofiar;  w  Łozówce  -  2  m czyzn;  w  Łubiankach 

Wy szych  –  30  osób;  w  Maksymówce  –  30  osób;  w  Lisieczy cach, 

Medynie,  Nowym  Siole,    Skorykach,  Terpiłówce  i  Tokach  zgin ła 

równie  nie ustalona liczba osób. 

W  styczniu  1945  r.  w 

Zarudeczku  zamordowano  Narynieckiego 

Piotra l. 48 i Ukrai ca Papura Wołodymyra l. 47; 2.02.45 r. w 

Czaharach 

Zbaraskich  –  Dobrynick   N.  i  jej  syna  Gustawa  l.17;  14  lutego  w  Sie-

niawie – 26 osób; w Sieniachówce liczby i nazwisk zamordowanych nie 

udało si  ustali . 

W kwietniu 45 r. w 

Kurnikach Iwancza skich zostali zabici: Bucz-

kowski Józef l. 13, Dziedzic Jan l. 60, Jagielicz Piotr l. 56, Janik Antoni l. 

40, Juzwa Jan l. 40, Kotowicz Antoni l. 60, Mikołajów Andrzej l. 18, Po-

lowa Stefania l. 35, Szewczuk Antoni l. 65, Franciszek l. 70; w lipcu 45 r. 

w 

Czaharach Zbaraskich  – Szcz ch Piotr l. 75;  w Netrebie - Korczyk 

Franciszek i  abi ski Kuba. 

W latach 1941 – 1945 zgin ło: w 

Zbara u – 30 osób; w Kretow-

cach  –  10  osób;  w  Hrycowcach  –  9  osób;  w  Nowym  Rogowcu  nie 

ustalono liczby i nazwisk ofiar. 

 

 

 

94

*  *  * 

 

Ukrai cy  byli  te   lud mi.  W  Berezowicy  Małej  Fed’ko  Bartkiw 

przez cał  jesie  – do grudnia przechowywał w wykopanej piwnicy ojca 

pisz cego te słowa i dwie jego siostry: Adel  i Józi  (spali na kartoflach), 

a Łewkiw N. (Danyłko) ostrzegł w ko cu grudnia mojego ojca: Janku, jak 

chcesz  y  to uciekaj. W 

Prosowcach zgin ła  cała 6-osobowa rodzina 

ukrai ska  Chiników  za  pot pianie  grabie y  i  mordów  na  Polakach.  W 

Starym Zbara u nie doszło do masakry dzi ki gr.-kat. ks. Rohatiukowi i 

diakowi Diduchowi, który uratował tak e przed zamordowaniem starsz  

siostr   Jana  Konysza.  W 

Stryjówce  Ukrainiec  Tura ski  ostrzegł  Pola-

ków  na  godzin   przed  napadem  banderowców  ryzykuj c  własnym  y-

ciem.  Dzi ki  postawie  Ukrai ców  w 

Tarasówce  nie  zgin ł  aden  miej-

scowy Polak. 

Ale ... np. w 

Medynie ks. gr.-kat.  na kazaniu w cerkwi o wiadczył 

w  sierpniu  1942  r:  Współistnienie  Polaków  i  Ukrai ców  jest  wrzodem, 

który nale y koniecznie rozci . W 

Tokach ks. gr.-kat. Jacyszyn zach -

cał z ambony do mordowania Polaków. 

(Według relacji 25  wiadków). 

 

 

POWIAT ZBORÓW 

 

Ocenia  si ,  e  w  powiecie  zborowskim  zostało  zabitych  około 

2.500 ludzi, a według ustale  do 1998 roku (na podstawie relacji  wiad-

ków) zostały zanotowane 493 nazwiska. 

 

We  wrze niu  1939  roku  zamordowani  zostali:  w 

Czy owie  –  Ja-

worski Leon; w 

Milnie – Hawryszczaj Józef l. 30; w listopadzie 1942 r. w 

Neterpi cach  –  31  m czyzn,  w  tym  Paszniak  Stanisław,  a  w  grudniu 

zgin ła tam Łakomska Maria; w lipcu 1943 r – Najwer Tomasz; 22 wrze-

nia w 

Pomorzanach – m czyzna – wo nica; w pa dzierniku 1943 r. w 

Hnidawej    zgin ło  50  Polaków;  15  pa dziernika  w  Panasówce  –  kilka 

osób, w ród nich zgin ł dowódca samoobrony “Szklany”. 

W listopadzie 1943 r.  zamordowani zostali: w 

Urlowie – ksi dz gr.-

kat. i 5 Polaków; w 

Hukałowcach – 10 m czyzn: Bła ków Filip l.19, Mi-

kołaj, 2 osoby o nazwisku Burhard, Grabas N., Józwij N., Turecki N. oraz 

3 nierozpoznane osoby; w 

Tro cia cu Wielkim (w nieznanym terminie) 

zgin ło 8 osób w ród nich  liwi ski Antoni. 

W  styczniu  1944  r.    zabito:  w 

Nesterowcach  –  10  m czyzn;  w 

Ostaszowcach  –  Olendra  Franciszka;  w  lutym  1944  r.  w  Reniowie  – 

Klim  Jan,  Szklany  Jan,  jego  ona  Anna;  w  marcu  1944  r.  w  Jarczow-

 

95

cach  –  Rybarczyk  Maria,  Stro ska  Kazimiera  oraz  3  nierozpoznane 

osoby;  w  Jeziernej  –  Czereda  Jan  l.  60,  Czereda  N.  l.  40,  Kołtowski 

Wincenty l. 40, jego  ona l. 30. 

W  nocy  z  1/2  kwietnia1944  r.  w  Pomorzanach  zamordowano  47 

osób. Zgin li: Kempi ska Tekla l. 40, jej synowie: Eugeniusz l. 11 i Fran-

ciszek l. 6, Kempi ski Franciszek l. 60, jego  ona Maria l. 50, córka He-

lena l. 14, Kempi ski Józef l. 58, Antoni, jego synowie: Józef l.25 i Michał 

l. 23, Antoni II, Kurdyba N. (córka Michała) l. 18 i syn (Michała) l. 12, Ma-

łachowski Tomasz l. 35, jego  ona Anna l.40, Niesłuchowska Antonina l. 

22, Jadwiga (córka Anny) l. 16, Stanisław l. 40, jego  ona Karolina l. 38, 

Anastazja (matka Stanisława) l. 60, troje dzieci Niesłuchowskich, Domi-

cela ( ona Tomasza) l. 54, Karolina (synowa Domiceli,  ona Jana) l. 25, 

troje dzieci Niesłuchowskiej Karoliny od trzech miesi cy do 4 lat, Justyna 

l. 18 i Waleria l.15 (córki Michała), Niesłuchowski S. (syn Antoniego), Te-

kla  ( ona  Józefa)  l.  50,  Karolina  (córka  Józefa,  bli niaczka  Karoliny)  l. 

27, Józef l.34, jego  ona Katarzyna l. 32, Niesłuchowski N. (ojciec Kata-

rzyny),  5  dziewczynek  o  nazwisku  Niesłuchowska  w  wieku  od  4  do  14 

lat, Niesłuchowski Józef l. 60, jego  ona Maria l. 55, syn Władysław l.25, 

Mieczysława (córka Józefa) l. 23, Tomasz l. 62,  ółkiewicz Władysław l. 

40; we wsi Sławna 10 kwietnia 44 r. zgin ły 3 polskie rodziny, razem 14 

osób. 

W  czerwcu  zgin li:  w  Bogdanówce  –  Rupental  Aleksy  i  4  inne 

osoby; we wrze niu we wsi Gontowa – Głowacka Maria l. 25; 11 listo-

pada w Bukowinie – 13 Polaków: Baran Maria l. 40, jej córki: Anna l. 6 i 

Stefania l. 16 oraz syn Stanisław l. 12, Czapla Antoni l.50, jego  ona An-

na l. 40, ich dzieci: Władysław l. 16, Józefa l. 3 i  Maria l. 10, Humienny 

N. l. 65, Lis Adam l. 55, Maliszewsk  Mikołaj l. 55, Zalewska Rozalia l. 

65; w 

Gajach Roztockich – Myszka Michał, jego  ona Maria oraz czwo-

ro  dzieci  i  babcia, mał e stwo  Sucheckich,  4-osobowa  rodzina  widro-

wych, mał e stwo Wajdów z córk ; we wsi 

Gontowa – Miazgowska Ma-

ria l. 70, Ro ko Jan l. 55, Szeliga Bronisława (Olszewska) l. 35, Eugenia 

l. 35, Tekla l. 45, Zaleski Paweł; w 

Jarczowcach – Drewlany Kazimierz; 

11 listopada w 

Milnie – Boniuk Katarzyna l. 40, Czapla Anna l. 60, Dec 

Anna  l.  60,  Dzioba  Stanisław  l.  50,  Stanisław  II  l.  70,  Agnieszka  l.  70, 

Jarmole ko  Michał  l.  55,  Kr piec  Katarzyna  l.  60,  Anna  (córka  Jana)  l. 

17, Majkut Jan l. 60, Pomys N. l. 40, jego córka Janina l. 18, Procyszyn 

Piotr l.60, Szeliga Mikołaj l. 50, Zalewska Katarzyna l. 45, jej babcia l. 79, 

Stefania l. 18 oraz 19 nierozpoznanych osób. 

2.12.44 r. zgin ła w 

Jeziernej Ku ma Stefania l. 22; w grudniu 44 

r. w Bukowinie – Buła Maria i Letki Paweł; w Gontowej – Bieniaszew-

ska Anna l. 30, Danyluk Maria l. 40, Głowacka Maria l. 25, Maciów Paweł 

l. 55, My liwiec Maria l. 50,  Olszewska Anna l. 40, P czek Mikołaj l. 60, 

Szeliga Maciej l. 70, jego  ona Anna l. 60 oraz 1 osoba nierozpoznana; 

 

96

we wsi Kamionka-Milno – Ga dzicki Władysław l. 17 Surmi ski N. l. 50 

(Ukrainiec), N. Agnieszka l. 35 ( ona Ukrai ca); w Presowcach zamor-

dowano 100 Polaków, ustalono niestety tylko jedno nazwisko Łozicki N. 

W styczniu 1945 r. zgin li z r k banderowców : w Moniłówce – An-

toszyn Włodzimierz; w lutym 1945 r. w 

Jeziernej – Kami ski Marek l. 48, 

jego  ona l. 46; w marcu w 

Neterpi cach – Dec N. l. 40 (m czyzna), 

Ga dzicki  Jan,  jego  córka  Stanisława  l.  14  Ja nij  N.  ( ona  Ukrai ca), 

Wawruch Władysław, Stanisław, NN.  ołnierz WP na urlopie oraz 1 nie-

rozpoznana osoba. 

W  kwietniu  1945  r.  w 

Białokiernicy  zostali  zabici:  Półtorak  Kazi-

mierz oraz  witkiewicz Maria (oboje w wieku 19-22 lat). 

W latach 1941 – 1944 zgin ło: w 

Zało cach – ponad 50 Polaków; 

w 

Zborowie ponad 50 osób; w grudniu w Pomorzanach zgin ł Niesłu-

chowski Tomasz l. 62 

 

*  *  * 

 

W 

Pomorzanach Ukrainiec  Pawło Roszczenko, nie zwa aj c,  e 

grozi mu  mier  z r k banderowców, ukrył Polaka na strychu obory. W 

1943 r. w Urlowie  ksi dz gr.-kat.  pot piał na kazaniu mordy Polaków 

na Wołyniu i nawoływał do zgody, za co został zamordowany. Po doko-

naniu  mordu  we  wsi  Milno    banderowcy  zmusili miejscowe  dziewcz ta 

ukrai skie do usługiwania sobie, kazali im  piewa  i ta czy . Ksi dz gr.-

kat. był tak oburzony tym faktem,  e na kazaniu powiedział w cerkwi: To 

adne wojsko, to plugawa banda, która nigdy nie zbuduje  adnej Ukrainy 

– za co otrzymał od banderowców wyrok  mierci. 

Ale  ...  w 

Neterpi cach    Ukrainiec  Jasij  N.  zamordował  w  marcu 

1945 r.  swoj   on  Polk . 

(Według relacji 20  wiadków). 

 

 

 

 

POWIAT ZŁOCZÓW 

 

W powiecie tym zamordowano według szacunku około 2.000 ludzi, 

naoczni  wiadkowie    do  1998  roku  podali  504  nazwiska  pomordowa-

nych. 

 

Ju  7.05.1937 roku w 

Beł cu zostali przez OUN-owców zamordo-

wani: Jasi ski Mieczysław i jego  ona Maria. We wrze niu 1939 r. zgin -

 

97

li: w Czy owie – Jaworski Leon z Bohutyna pow. Zborów; w Sokołówce 

– kilku polskich  ołnierzy i policjantów. 

W lipcu 1941 po przej ciu frontu niemiecko-sowieckiego zgin li: w 

Białym Kamieniu  –  7 Polaków  o nieustalonych nazwiskach; w Pocza-

pach  –  Polak,  który  uciekł  z  sowieckiego  wi zienia;  28  czerwca  w  Ry-

kowie  –  ks.  Szewczyk  Jan;  w  Skwarzawej  –  7  Polaków:  D browski 

Władysław,  Lachowski  N.  Młynarczyk  Stanisław  Wichrowicz  Tomasz, 

Zieli ski Józef. uciekinier z Wołynia i nieznany m czyzna; w 

Sokółce – 

Dubasiewicz Antoni l. 19, Józef l. 22, Dzi kowski Tadeusz l. 35, Jasi ski 

Michał l. 20, Józef l. 23, Lubacz Jan l. 34, Mikulski Hieronim l. 27, Mie-

czysław  l.  18,  Józef  l.  26,  Szcz sny  Ludwik  l.  29,  Wojnarowski  N.  i  3 

akademików z Poznania. 

W sierpniu 1942 r. zostali zamordowani: w 

Sasowie – aptekarz z 

Poznania; w 

Uszni –rodziny Bojakowskiego Józefa, Doma skiego Łuka-

sza, Olejnika Józefa oraz Rypatowski Franciszek; w pa dzierniku 42 r. w 

Krasnem – NN. lekarz, NN. kierownik szkoły, NN. naczelnik poczty. 

W styczniu 1943 r.  zgin li:  w 

Gołogórach – Mazur Piotr i NN. ap-

tekarz, 14 wrze nia 43 r.  w 

Krasnem – proboszcz  z Mogielnicy ks. Kla-

kla Władysław;  2 pa dziernika w O ydowie – 2 nieznanych m czyzn; 

12 pa dziernika w Czeremoszni – Isarewicz Bogdan, Kaniecki Stanisław 

i 23 pa dziernika: Cyran Franciszek, jego  ona Anna oraz kilka osób; 20 

pa dziernika  w  Sokołówce  –  2  nieznanych  m czyzn;  w  pa dzierniku 

we  wsi  Bu ek  –  Tychniewicz  N.,  jego  ona,  Ko uszyn  Roman  (Ukra-

iniec). 

24.12.43 r. w Wigili  Bo ego Narodzenia zamordowano: w 

Kołto-

wie 35 Polaków, w tym Klauba Kazimierz (dowódca 7 kompanii AK); w 

Kruhowie – Brutkowski Andrzej l. 32, Franciszek l. 18, Kazimierz l. 21, 

Stanisław l. 16, Paweł l. 36 Michał l. 32 Doliszny Jan l.46, Władysław l. 

16,  Fedyczkowski Kazimierz l. 47, Ładyga Atanas l. 53 (Ukrainiec), Mi-

ku  Jan l. 55, jego syn Michał l. 16, Martynyszyn Jurko l. 33 (Ukrainiec), 

Muzyka Jan l. 41, Wincenty l. 39, Rogalski Piotr l. 32, Sokołowski Stani-

sław l. 72.; w 

Podhorcach w grudniu zgin ło kilku Polaków. 

3.01.1944 r. w 

Pietryczach zgin ło kilkunastu Polaków; 5 stycznia  

w 

Łuce – Szuber Władysław l. 54, Kalinowski Wilhelm l.22; 6 stycznia w 

Woroniakach  –  Korczy ski  Władysław,    Kubiszyn  Tomasz,  Macyszyn 

Jan, Pankiewicz Edward i kilka innych osób; 12 stycznia w 

Sokołówce – 

4-osobowa rodzina le niczego;  w styczniu w 

Krasnem – 15 kolejarzy i 

pasa er Onychir Bolesław z Tarnopola. 

W nocy z 9/10 lutego w 

Czy owie zgin li: Babicz Władysław, Jó-

zef,  Helena,  Bachranowski  Jozef,  Chilarski  Karol,  Bronosław,  Antoni, 

Anna, Chilarska-Iwanczyszyn Maria, Chilarska Tekla, Zofia, Jan, Nowicki 

Józef, Simi ski Józef, Antoni, Jan, Zarzycki Michal, Anna,  uli ski Józef, 

Maria; w Skwarzawej – kilkunastu Polaków, w ród nich rozpoznano Ba-

 

98

łackiego, N. Haszkiewicza N., Teodorowskiego Piotra, Karola, Józefa; 28 

lutego 44 r. w Sokołówce zgin ł ks. Wiszniewski Jan. 

22.03.44 r.  w Hucie Werhobuskiej zamordowano 30 osób, w tym: 

Kobyla ski N., 13-osobowa rodzina Zawadzkich, Zadhorocha N, jej cór-

ka (ułomna), Mieczysław l. 21 (członek samoobrony). 

1.04.44 r. we wsi 

Wicy  zgin ł Zagrobelny Adam, NN. nauczyciel; 

9/10  kwietnia  19  członków  samoobrony  AK;  25  kwietnia  25  Polaków, 

w ród nich: Baranowski Franciszek, B dziuch Józef, Kr el Stefan, Sko-

blicki  Paweł;  z  3/4  kwietnia  w 

Maruszce    zgin ło  60  Polaków,  w  tym: 

Denis Zenon l. 5, Birecka Anna oraz rodziny: Czerniaków, Lisiewiczów, 

Markowskich  i  Woroszczaków;  5  kwietnia  w 

Sasowie  –  mijowski  Lu-

dwik, Wiatrowski N. (Ukrainiec), jego zi  (Polak); w Wielkanoc w 

Kon-

dratowie zamordowano 30 Polaków; w kwietniu ponadto zgin li: w Czy-

owie – Dudek N. (matka) i jej młodszy syn; w Kruhowie – Kopaniecki 

Antoni, Muzyka Mikołaj, Antoni, Wodecki Jan; w 

Zazulach – 8 Polaków 

w tym: Stojanowska Stefania l. 40, Szafra ski Jan. 

W czerwcu  1944  r.  zgin li:  w 

Bortkowie  –  Magola Józef  l.  48;  w 

ulicach – Bogusławski Michał oraz rodziny: Nahorczy skich i Regułów. 

Z  13/14  lipca  1944  r.  w  Sokołówce  zamordowano  10  młodych 

m czyzn;  w  pa dzierniku  1944  r.    w  Hucisku  Oleskim  –  Konopka 

Zygmunt l. 16, Gabi ski Józef l. 45 i w grudniu – Konopka Michal l.45; 

24.12.44 r. (dogodny czas – u Polaków  wi ty Wieczór-Wigilia Bo ego 

Narodzenia) w Kołtowie zgin ło wówczas 18 Polaków; w grudniu w Wi-

cyniu – 60 Polaków. 

 W marcu 1945 r. w 

Kruhowie zamordowano 23 Polaków – rozpo-

znani: Brutkowska Maria l. 35, Olender Katarzyna l. 46, jej córka Stefania 

l. 25; w kwietniu 45 r. zgin li: w 

Skwarzawej (w Wielki Pi tek) - 30 Pola-

ków; w 

Złoczowie -  widerski Michał i jego te ciowa Wi licka Anna. 

W latach 1943 – 1944 (brak bli szych danych

) w Krasnosielcach 

zgin ło kilku Polaków; w 

Kutkorzu kilkana cie osób, w tym Biskup Emi-

lia i Jankiewicz Jan. 

 

 

*  *  * 

 

Za  odmówienie  udziału  w  mordowaniu  Polaków  banderowcy  za-

mordowali  10  Ukrai ców  w 

Woroniakach.  Za  to,  e  w  okresie 

mi dzywojennym  jeden  z  Ukrai ców  był  wójtem  w 

Krasnosielcach 

został  przez  bojówk   UPA  zlikwidowany.  Roman  Ko uszyna  Ukrainiec 

został zabity przez banderowców za odmow  zamordowania  ony Polki 

we  wsi  Bu ek.  W  Poczapach  ksi dz  gr.-kat.  uratował  Polaków  przed 

Niemcami, wyja niaj c cel brudnej roboty swoich parafian. 

 

99

Ale ... byli te  Ukrai cy, którzy post powali w sposób nieludzki. W 

Kruhowie  Ukrainiec  Mikołaj  Czy ,  eby  zdoby   zaufanie  UPA  usiłował 

zamordowa   własn   on   Jadwig   Polk ;  cudem  unikn ła  mierci.  W 

Kruhowie zamordowano 2 Ukrai ców, którzy  byli na Wigilii u Polaków. 

W 

Złoczowie 3 i 4 lipca 1941 r. OUN-owcy i policja ukrai ska, przy ak-

tywnej pomocy gr.-kat. dziekana ks. Tretiaka, zorganizowali pogrom  y-

dów; zgin ło około 1.000 osób. W 

Poczapach  na wiosn  1944 r. “zukra-

inizowany” syn zamordował swego ojca Kilarskiego N. 

(Według relacji 14  wiadków). 

 

 

100

ZAMORDOWANI KSI

A 

 

Na Podolu, jak i na terenie całych Kresów Południowo-Wschodnich 

gin ł  z  r k  ludobójców  spod  znaku  OUN-UPA  przede  wszystkim  bogo-

bojny,  ci ko  pracuj cy  na  roli  lud  polski.  Jego  przewodnikami  ducho-

wymi byli ksi a. W programach szowinistów ukrai skich, szczególnie w 

okresie  II  wojny  wiatowej,  była  nie  tylko  zagłada  Polaków  zro ni tych 

od  wieków z t  ziemi , ale tak e tych, którzy b d c  najbli ej tego ludu 

podtrzymywali i utrwalali w swoich parafiach miło  i wierno  do ziemi i 

wiary przodków – tj. ksi y polskich. 

Byli wi c zarzynani, zabijani siekierami, paleni, nie tylko w swoich 

plebaniach, ale te  w ko ciołach, nawet przy ołtarzach podczas sprawo-

wania liturgii, czy w czasie pogrzebów. 

W  tych  strasznych  czasach  wi kszo   ksi y  polskich  nie  opusz-

czała swoich wiernych i dlatego gin ła wraz z nimi  mierci  m cze sk  i 

okrutn . Niewielu zdołało si  uratowa .  al serce  ciska,  e zapomniano 

o nich, a raczej –  e znaj c tragiczne wydarzenia i okoliczno ci  mierci – 

przemilcza si  je w imi  ... chyba  le poj tego dobra. Co wi cej, słycha  

głosy,  e czas ju  o tych zbrodniach zapomnie . 

My – Kresowianie, którzy byli my naocznymi  wiadkami tragicznej 

mierci ksi y oraz braci i sióstr zakonnych uwa amy,  e to wła nie 

ONI 

– prawdziwi m czennicy za wiar  i wierno  – powinni by  w pierwszej 

kolejno ci wyniesieni na ołtarze. 

Natomiast OUN-owscy bandyci, rzekomi “rewolucjoni ci” i “obro cy 

niepodległo ci”,  bywali  nierzadko  nawoływani  do  zbrodni  przez  swoich 

“ wiaszczenyków” – duchownych obrz dku wschodniego, jak np. ksi dz 

gr.-kat  N.  Panasiuk  z  Mogielnicy  (w  pow.  trembowelskim)).  Bywali  oni 

nawet dowódcami bojówek terrorystycznych, nadto  wi cili w cerkwiach 

narz dzia  zbrodni  do  mordowania  Polaków,  aby  “ niwa  były  obfitsze”  i 

“bez grzechu”. 

Oczywi cie zdarzali si  te  tacy, którzy banderowskie zbrodnie po-

t piali  lub  pomagali  zagro onym  Polakom.  Ponosili  za  to  mier   z  r k 

ukrai skich fanatyków, niekiedy z cał  swoj  rodzin . Oni tak e zasłu yli 

na wyniesienie, za m cze sk   mier  poniesion  w imi  miło ci bli nie-

go, w imi  wiary. 

W  jednym  z  numerów  “Głosów  Podolan”  w  2003  roku  zostanie 

opublikowana imienna  lista zamordowanych  osób  duchownych na tere-

nie  naszego  województwa.  Tu  wi c  ogranicz   si   do  podania  ogólnej 

liczby ofiar w sutannach i habitach zakładaj c,  e mo e by  ona jeszcze 

nie kompletna.  ywi  nadziej ,  e Czytelnicy zechc  j  uzupełni , zgła-

szaj c nieujawnione dot d nazwiska i okoliczno ci  mierci. 

 

101

Według  dost pnych  mi  materiałów  podaj ,  e  w  latach  1939  – 

1946 zgin ło z r k wynaturzonych “bojowników o samostijn ” 38 ksi y 

rz.-kat. oraz 3 zakonników i 9 zakonnic. 

 

 

 

SPOSOBY I METODY MORDOWANIA 

POLAKÓW PRZEZ LUDOBÓJCÓW Z OUN-UPA 

 

Nie wystarczało im pozbawienie Polaka  ycia.  mier  “Lacha” po-

winna by  poprzedzona wymy lnymi torturami. Nie wiemy gdzie si  tego 

uczyli, ale prze cign li w okrucie stwie i NKWD, i gestapo. Cz

 z nich 

miała niezł  praktyk  bior c udział wraz z Niemcami w masakrze  ydów. 

U  innych  przemówiły  mo e  “wrodzone  talenty”?  Rozkoszowali  si   bo-

wiem  bestialstwem,  upajali  widokiem  cierpienia  swych  bezbronnych 

ofiar, tak dorosłych jak i dzieci. 

Uwag   badaczy  zwraca  fakt,  e  stosowane  przez  banderowców 

metody u miercania były do  ujednolicone i wyst powały na całych po-

łudniowo-wschodnich ziemiach II RP. 

Kandydat na członka bojówki OUN czy UPA musiał najpierw “wy-

kaza   si ”  dokonaniem  zbrodni  na  “Lachu”,  aby  móc  by   dopuszczony 

do zło enia przysi gi. Nie stanowiło to przeszkody, a wr cz przeciwnie, 

gdy “Laszk ” była własna matka,  ona, dziecko czy siostra. Taki był wa-

runek członkostwa w UPA. Przy tym rodzaj stosowanych tortur ustalany 

był przez tzw. “komitet rewolucyjny”. Za  rytuał  wi cenia przez niektó-

rych “ wiaszczenyków” narz dzi zbrodni był prawdopodobnie inicjatyw  

oddoln   tych  bardziej  gorliwych.  Pó niej  ci  sami  ksi a  sprawowali  w 

cerkwiach liturgi , mordercy za  przykl kali przed obrazem Matki Bo ej 

w ko ciołach, w których dokonywali zbrodni. 

Dr Aleksander Korman ustalił pierwotnie 136 metod zabijania ludzi 

przez banderowców. Pisze o tym na łamach czasopisma “Na Rubie y” nr 

35 z 1999 roku, pt. “Wirtuozeria banderowskiej zbrodniczo ci i gwałtu – 

co najmniej 136 metod tortur”. Przedstawiony materiał jest wynikiem jego 

wieloletnich,  niezale nych  prac  badawczych.  Dalsze  badania  doprowa-

dziły  do  u ci le   i  podniesienia  liczby  owych  metod  do  astronomicznej 

wr cz  liczby  –  360  sposobów  zabijania  “Lachów”.  Wymienia  je  dr  Kor-

man w swojej ostatnio wydanej publikacji pt. “Stosunek UPA do Polaków 

na  ziemiach  południowo-wschodnich  II  Rzeczypospolitej”,  wyd. 

NORTOM,  Wrocław.  Zainteresowanych  odsyłam  do  tej  lektury.  Tu  pra-

gn  tylko doda ,  e dzi  jeszcze, po upływie sporo ponad pół wieku od 

 

102

tamtych tragicznych wydarze , ci, którzy je prze yli i byli  wiadkami – s  

lud mi gł boko zranionymi psychicznie i rany te wci  bol . 

 

 

 

PRÓBA BILANSU 

 

O rodki naukowe w Polsce i na Ukrainie nie podejmuj  

rzetelnych 

bada  na temat stosunków polsko-ukrai skich, a organizowane tzw. kon-

ferencje  historyczne  polsko-ukrai skie  wiadomo  jak  przebiegały  i  czym 

si   ko czyły.  Sensowne  wydaje  si   przytoczenie  fragmentów  referatu 

dra Ryszarda Kotarby – b. dyrektora Okr gowej Komisji Badania Zbrodni 

przeciw narodowi Polskiemu w Krakowie – wygłoszonego na VI semina-

rium w Warszawie (w dniach 3-5 listopada 1999 r.) pt. “Zbrodnie nacjo-

nalistów ukrai skich w woj. tarnopolskim w latach 1939-1945. Próba bi-

lansu”. 

Akcja ukrai ska przeciwko Polakom w Małopolsce Wschodniej ma 

kilka  faz  wynikaj cych  z  ogólnej  sytuacji  politycznej,  frontowej  oraz  z 

rozwoju doktryny i siły bojowej ugrupowa  ukrai skich. W Tarnopolskiem 

mo na wyodr bni  nast puj ce okresy: 

1.  Pierwsze akcje antypolskie – wrzesie  1939 r.  

2.  Wydarzenia zwi zane z wojn  niemiecko-sowieck  – lato 1941 

r. 

3.  Rozszerzenie si  fali mordów  z Wołynia na woj. tarnopolskie (i 

stanisławowskie) – druga połowa 1943 r. 

4.  Pocz tek wi kszych napadów na wsie polskie – grudzie  1943 -  

stycze  1944 r. 

5.  Masowe mordy i ataki na polskie o rodki samoobrony – od lute-

go do połowy 1944 r. 

6.  Ostatnia fala mordów w okresie okupacji sowieckiej – do wiosny 

1945 r. 

Nim  fala  mordów  ogarn ła  Tarnopolszczyzn ,  wie   o  “rzezi  wo-

ły skiej”  rozchodziła si   szybko, budziła groz , ale  te   mobilizowała  do 

działania.  Napady do  przełomu  1943/1944  były  skierowane  przewa nie 

na wsie bezbronne. Potem sytuacja zacz ła si  zmienia , wi ksze sku-

piska  polskie  zacz ły  tworzy   lepiej  lub  gorzej  zorganizowan   samo-

obron . Od prostych form zbiorowego ostrzegania, wartowania, budowy 

kryjówek, po stopniowe uzbrajanie si , a nawet budow  umocnie  i two-

rzenie  ł czno ci  mi dzy  poszczególnymi  o rodkami.  Osi gano  pewne 

minimum bezpiecze stwa.  rodki te jednak okazały si   niewystarczaj -

ce. Mimo wszystko (...) w niektórych przypadkach działania samoobrony 

 

103

pozwoliły  na  odparcie  ataków  i  obron   cz ci  ludno ci  w  umocnionych 

punktach oraz zmniejszenie polskich strat. 

W  takich  wła nie  okoliczno ciach  odparte  zostały  napady  lub  po-

wstrzymane  rozpocz te  mordy  m.  in.  w  Hanaczowie  (II  44  r.)  w  pow. 

przemy la skim, w Koro ciatynie (II 44) w pow. buczackim, w Toustoba-

bach (XII 45) w pow. podhajeckim, w Milnie (XI 44) w pow. zborowskim, 

w Czerwonogrodzie (II 45) w pow. zaleszczyckim i in. 

Gdyby  nie  działania  samoobronne,  liczba  ofiar  byłaby  znacznie 

wi ksza. 

Najwi ksze nasilenie napadów i najwi ksze straty ludno ci polskiej 

nast puj   od  pocz tku  1944  roku.  W  Bokowie  (pow.  Podhajce)  11  II 

1944 zamordowano około 60 osób, w Hucisku Brodzkim (pow. Brody) 12 

II 1944 – ponad 40 osób, w Łanowcach (pow. Borszczów) 12/13 II 1944 

– około 80 osób (...) w Berezowicy Małej (pow. Zbara ) 22/23 II 1944 – 

131  osób,  Majdanie  (pow.  Kopyczy ce)  12  III  1944  –  kilkadziesi t

10

,  w 

Płauczy Wielkiej (pow. Brze any) 30/31 III 1944 – około 90 ofiar. 

Wkroczenie  Armii  Czerwonej  (w  kwietniu  1944,  potem  w  lipcu 

1944) nie zmieniło zasadniczo sytuacji. Wła nie pod rz dami sowieckimi 

miały miejsce masowe mordy: w Sorocku (pow. trembowelski) 23 XI 44 r. 

zgin ło ok. 80 osób, w Ihrowicy (pow. tarnopolski) 24 XII 1944 r. ok. 85, 

w pobliskiej Łozowej 28/29 XII 1944 r. – 107. 

Za   w  roku  1945  zamordowano  w  pow.  zaleszczyckim  w  Uhry -

kowcach 1 stycznia co najmniej 67 osób, w Błyszczance 15/16 stycznia 

ok. 60 osób, w Gł boczku (pow. borszczowski)  z 5/6  stycznia  – ok.  80 

osób, w pow. buczackim w Baryszu 5/6 lutego – ponad 100, w U ciu Zie-

lonym 2 lutego tak e ponad 100, (...) a w Byczkowcach (pow. czortkow-

ski) 14 lutego tak e ponad 100. S  to tylko przykłady. 

Potem działalno  eksterminacyjna UPA  wyra nie słabnie, co na-

le y wi za  zarówno z opuszczeniem wsi przez Polaków i ewakuacj  na 

zachód, jak i z szeroko zakrojonymi akcjami represyjnymi władz sowiec-

kich przeciwko podziemiu ukrai skiemu. 

Osobnym  problemem  s   zbrodnie  ołnierzy  Dywizji  SS-Galizien 

popełnione  w  kilku  miejscowo ciach  woj.  tarnopolskiego.  Napady  te, 

przeprowadzone wspólnie z oddziałami UPA, przyniosły szczególnie wie-

le ofiar, np. w Hucie Pieniackiej (pow. brodzki) 28 II 44 – ok. 800 ofiar, w 

Podkamieniu  12-15  II  44  ok.  500  osób  (na  terenie  klasztoru  i  w  mia-

steczku), w pobliskich Palikrowach 12 III 44 – 365 osób, w Chodaczko-

wie Wielkim (pow. tarnopolski) 16 IV 44 – ok. 250 osób. Ł cznie mo emy 

tu mówi  co najmniej o 2 tysi cach ofiar. (...) Akcjami tymi kierowali ofi-

cerowie niemieccy i ukrai scy, ale bezpo rednimi mordercami byli pro ci 

                                                           

10

 Ustalono 154 nazwiska. (Przyp. Red.).

 

 

104

ołnierze ukrai scy – ochotnicy SS. Cz

 z nich pochodziła z tych miej-

scowo ci, w których przyszło im działa . 

(...)  W  czasie  masowych  mordów  gin li  głównie  mieszka cy  wsi, 

chłopi, ale równie  przedstawiciele innych grup społecznych i zawodów. 

Ustalono  w ród  ofiar  59  nauczycieli,  10  lekarzy,  27  ksi y

11

rz.-kat.,  14 

zakonników  i  zakonnic,  3  działaczy  politycznych  i  społecznych  (sprzed 

wojny), 9 ziemian, 19 pracowników maj tków, 27 wójtów, sołtysów, pra-

cowników gmin, 32 le ników, 21 kolejarzy, 10 pracowników poczty, 9 b. 

policjantów (sprzed 1939 r.), 9 b. komendantów “Strzelca”. 

Zarejestrowane  s   dane  o  ok.  150  członkach  Armii  Krajowej,  sa-

moobrony  oraz  “istreb.  batal.”,  którzy  ponie li  wówczas  mier .  Mniej  

wi cej połowa zgin ła w walce, a połowa została uj ta i zwykle poddana 

przed  mierci   nieludzkim  torturom.  Nadto  wiemy  o  kilkudziesi ciu  oł-

nierzach Wojska Polskiego (głównie z wrze nia 1939). 

W  podanej  ogólnej  liczbie  ofiar  znajduj   si   tak e  zamordowani 

ydzi i Ukrai cy. Chodzi tylko o osoby, które zgin ły w zwi zku  z mor-

dami na Polakach, razem z Polakami, w ich obronie, odmawiaj c udziału 

w zbrodni, pomagaj c Polakom lub ukrywani przez Polaków ( ydzi). In-

formacje te dotycz  57  ydów i 149 Ukrai ców. 

(...) Nale y stale pami ta ,  e podawane tu informacje liczbowe nie 

s   ostateczne,  badania  trwaj ,  pozwalaj   uwiarygodni   coraz  to  nowe 

fakty. (...) 

Przytoczone tutaj fakty uzasadniaj  tez ,  e akcja depolonizacyjna 

miała  charakter  fizycznej  likwidacji  ludno ci  polskiej.  W  tym  kontek cie 

winno  si   przywoływa   poj cie  ludobójstwa,  które  rozumiemy  jako  pla-

now  i totaln  eksterminacj  okre lonej grupy ludzi. 

(...) Ludobójstwo zawsze jest zabijaniem ludzi nie za to co zro-

bili, lecz za to kim s .(...) 

 

 

*  *  * 

 

W konkluzji trzeba wyra nie powiedzie : czy zamordowano w woj. 

tarnopolskim 40,5 tys. osób (jak szacuje Cz. E. Blicharski), czy 14,6 tys. 

(jak zeznali  wiadkowie), czy te  8 tysi cy (według dra R. Kotarby) -  by-

ło to – 

barbarzy skie ludobójstwo Polaków dokonane przez Ukrai -

ców z OUN i UPA oraz innych nacjonalistycznych formacji, które do tej 

pory nie zostało pot pione, nawet w Polsce. 

Ja  –  naoczny  wiadek  zbrodni,  pragn   w  zbli aj c   si   60-t   ich 

Rocznic   zło y   t   skromn   ksi k   hołd  –  pomordowanym,  poparzo-

                                                           

11

 Pó niejsze informacje  wiadków pozwoliły mi zwi kszy  t  liczb  w naszym woje-

wództwie do 38 ksi y i tak  liczb  podałem na poprzednich stronach. (WK).

 

 

105

nym i okaleczonym Ofiarom, oraz tym Wszystkim, którzy wyrwani z ko-

rzeniami z rodzinnych gniazd, zostali zranieni psychicznie na całe  ycie. 

Wyra am  równie   uznanie  młodzie y  –  członkom  Samoobrony, 

którzy dzielnie bronili polskich wsi i zagród przed bandami UPA, płac c 

za to niekiedy m cze sk   mierci . 

Składam  tak e  hołd  tym  Ukrai com,  którzy  z  nara eniem  ycia 

własnego i rodziny udzielali Polakom schronienia, pomocy i ostrzegali ich 

przed gro cym niebezpiecze stwem. 

Chc  wierzy ,  e pa stwowe władze Polski i Ukrainy, oraz władze 

ko cielne  i  cerkiewne  przerw   wreszcie  to  niezdrowe  milczenie  i  upa-

mi tni   we  wła ciwy  sposób  te  wielotysi czne  Ofiary  na  Kresach 

Wschodnich II RP – Wołynia i Małopolski Wschodniej. 

Na koniec za  tym wszystkim, którzy uwa aj ,  e nale y zostawi  

w spokoju zasklepione rany odpowiem słowami Stefana  eromskiego: 

Trzeba rozdrapywa  rany przeszło ci, aby nie zarosły błon  podło-

ci. 

 

 

 

 

 

106

 

LUDOBÓJSTWO I CZYSTKI ETNICZNE 

 

 

EKSTERMINACJA LUDNO CI POLSKIEJ 

 

w woj. tarnopolskim w latach 1939–1945 

 

 

(Mapy powiatów zamieszczone 

w czasopi mie “Na Rubie y”) 

 

 

 

POWIAT BORSZCZÓW 

 

POWIAT BRODY 

 

POWIAT BRZE ANY 

 

POWIAT BUCZACZ 

 

POWIAT CZORTKÓW 

 

POWIAT KAMIONKA STRUMIŁOWA 

 

POWIAT KOPYCZY CE 

 

POWIAT PODHAJCE 

 

POWIAT PRZEMY LANY 

 

POWIAT RADZIECHÓW 

 

107

 

POWIAT SKAŁAT 

 

POWIAT TARNOPOL 

 

POWIAT TREMBOWLA 

 

POWIAT ZALESZCZYKI 

 

POWIAT ZBARA  

 

POWIAT ZBORÓW 

 

POWIAT ZŁOCZÓW 

 

ILUSTRACJE 

 

 

 

 

SŁOWO O AUTORZE 

 

Władysaw Kubów urodził si  w Berezowicy Małej koło Zbara a, na 

Podolu.  Po  uko czeniu  szkoły  powszechnej,  dokształcał  si   w  Hufcu 

“Strzelczyków”  i  Zespole  Przysposobienia  Rolniczego,  pracuj c  w  go-

spodarstwie rolnym rodziców. 

W czasie okupacji sowieckiej i niemieckiej działał w Ruchu Oporu – 

AK i Samoobronie przed bandami UPA. 

Prze ył  masowy  mord,  dokonany  przez  banderowców  w  lutym 

1944 r. na ludno ci polskiej, w rodzinnej wsi. 

W kwietniu 1944 r. powołany został do wojska. Przeszedł szlak bo-

jowy Wojska Polskiego i brał czynny udział w operacji berli skiej. 

W ród odznacze  wojskowych i  pa stwowych posiada medal “Za 

udział w walkach o Berlin”. Jest tak e kawalerem orderu “Polonia Resti-

ruta” oraz “Orderu Wdzi czno ci Społecznej”. 

Po zdemobilizowaniu został osiedlony na poniemieckim gospodar-

stwie  rolnym  w  So nicy  w  woj.  pozna skim.  Pracuj c  na  roli,  kierował 

 

108

Gminnym O rodkiem Przysposobienia Rolniczego i Wojskowego  w Do-

brzycy pow. Krotoszyn. 

W ko cu lat 40-tych skierowany został na studia do Poznania. Po 

uko czeniu szkoły  redniej wst pił na Wydział Rolniczo-Le ny Uniwersy-

tetu im. Adama Mickiewicza. 

Po uko czeniu studiów rolniczych podj ł dalsz  nauk  na Wydziale 

In ynieryjno-Ekonomicznym  Szkoły  Głównej  Gospodarstwa  Wiejskiego 

w Warszawie. 

Pracował w ró nych instytucjach zwi zanych ze wsi  i rolnictwem. 

W roku 1982 przeszedł na emerytur . 

Jest autorem nast puj cych publikacji: 

- 

Polacy i Ukrai cy  w Berezowicy  Małej  koło Zbara a.  (Wyd. I  – 

1992, wyd, II 1994 r.), 

- 

Polacy i Ukrai cy na Podolu – 1997 r. 

- 

Publikacje Podolskie – 1999 r. 

- 

Dominikanin spod Zbara a – 2000 r. 

- 

Zbrodnia OUN-UPA w Berezowicy Małej koło Zbara a – 2001 r. 

- 

Mieczysław  M.  Mieszko  spod  Zbara a  –  kapłan  i  społecznik  – 

2002 r. 

- 

Terroryzm na Podolu – 2003 r. 

 

BIBLIOGRAFIA 

 

1. 

A.  Ajnenkiel:  Polityka  Polski  w  stosunku  do  Ukrai ców  w  okresie 

mi dzywojennym.  Wybrane  problemy.  Polska  –

Ukraina , Trudne pytania. T. 1-2. Warszawa 1998 r. 

2. 

J.  Białow s:  Wspomnienia  z  Ihrowicy  na  Podolu.  (Banderowska 

rze  ludno ci polskiej w Wigili  1944 roku). Wyd. 1977 

r. 

3. 

Cz. E. Blicharski: Petruniu ne ubywaj mene! Miscelanea Tarnopol-

skie T. V. Biskupice 1998 r. 

4. 

P.  Eberhardt:  Przemiany  narodowo ciowe  na  Ukrainie  XX  wieku. 

Warszwa 1994 r. 

5. 

J. Kanas: Podolskie Korzenie. Lublin 2000 r. 

6. 

T.  Kunzek:  Podole.  Przedwojenne  wydawnictwo  Ministerstwa  Ko-

munikacji – bez roku wydania. 

7. 

A. Korman: Ukrai ska Powsta cza  Armia na terenie  II Rzeczypo-

spolitej i jej stosunek do ludno ci polskiej. “Na Rubie-

y” nr 35/1999 r. Wrocław. 

8. 

R. Kotarba: Zbrodnie nacjonalistów ukrai skich na ludno ci polskiej 

w woj. tarnopolskim w latach 1939-1945. Próba bilan-

 

109

su. Polska-Ukraina. Trudne pytania. T. 6. “Karta” 2000 

r. 

9. 

M.  Kozłowski:  Zapomniana  wojna,  (Walki  o  Lwów  i  Galicj  

Wschodni  1918-1919). Bydgoszcz 1999 r. 

10.  W. Kubów: Zbrodnia UPA w Berezowicy Małej koło Zbara a. Wyd. 

II Warszawa 2002 r. 

11.  W. Kubów: Polacy i Ukrai cy na Podolu. Wrocław 1997 r. 

12.  Literatura Ukrai ska – Wypisy. PWN, Warszawa 1962 r. 

13.  W. Masłow kyj: Z kym i proty koho wojuwały ukraji ki nacjonalisty 

w roky Druhoji  witowoji wijny. Moskwa 1999 r. 

14.  S. Orgelbrand: Encyklopedia Powszechna. T IV. Warszawa 1901 r. 

15.  W.  Poliszczuk:  Gorzka  prawda.  Zbrodniczo   OUN-UPA.  (Spo-

wied  Ukrai ca). Toronto-Warszawa-Kijów 1997 r. 

16.  W. Poliszczuk: Dowody zbrodni OUN-UPA Toronto 2002 r. 

17.  W. Serczyk: Historia Ukrainy. Wyd. II. Wrocław-Warszawa-Kraków. 

1990 r. 

18.  S. Srokowski: Jak lud polski wchodził w Polsk . Tarnopol, 1928 r. 

19.  A. B. Szcze niak i W. Z. Szota: Droga do nik d. Warszawa 1973 r. 

20.  J. J. Szewczy ski: Nasze Kopyczy ce. Malbork 1995 r. 

21.  I.  Winnyczenko  :  Ukrajina  1920-1980.  Deportaciji,  Zasłanija,  Wy-

słannia. Kyjiw 1994 r. 

22.  Wiele numerów czasopisma historyczno-publicystycznego “Na Ru-

bie y” Wrocław. 

 

 

110

SPIS TRE CI 

 

Przedmowa o. prof. Mieczysław A. Kr piec......................................... 3 

Od autora............................................................................................ 5 

Podole – czasy minione ...................................................................... 8 

Podział Podola .................................................................................... 9 

Podole Zachodnie ............................................................................. 11 

Ruchy narodowo ciowe .................................................................... 11 

Polskie odrodzenie............................................................................ 14 

Pierwsza wojna  wiatowa.................................................................. 18 

Terror nacjonalistów ukrai skich w Polsce Niepodległej.................... 21 

Druga wojna  wiatowa i okupacja ..................................................... 26 

Nazwiska pomordowanych osób w poszczególnych powiatach ........ 30 

 

Borszczów .......................................................................... 30 

 

Brody .................................................................................. 35 

 

Brze any............................................................................. 43 

 

Buczacz.............................................................................. 48 

 

Czortków............................................................................. 54 

 

Kamionka Strumiłowa ......................................................... 59 

 

Kopyczy ce ........................................................................ 61 

 

Podhajce............................................................................. 68 

 

Przemy lany ....................................................................... 72 

 

Radziechów ........................................................................ 75 

 

Skałat ................................................................................. 76 

 

Tarnopol ............................................................................. 79 

 

Trembowla.......................................................................... 84 

 

Zaleszczyki ........................................................................  86 

 

Zbara ................................................................................ 92 

 

Zborów................................................................................ 94 

 

Złoczów .............................................................................. 97 

Zamordowani ksi a ....................................................................... 100 

Sposoby i metody mordowania Polaków przez ludobójców 

  

z OUN-UPA....... ............................................................... 101 

Próba bilansu .................................................................................. 102 

Mapy powiatów ............................................................................... 106 

Ilustracje 139 

Słowo o Autorze.............................................................................. 107 

Bibliografia ...................................................................................... 108