Technik_pszczelarz_321[04].Z1.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

BoŜena Stępień

Wykonywanie zabiegów agrotechnicznych
321[04].Z1.03

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Przepisy bhp dotyczące wykonywania zabiegów agrotechnicznych

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Zabiegi uprawy roli oraz zabiegi melioracyjne

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. NawoŜenie roślin uprawnych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Ochrona roślin uprawnych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć ucznia

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o zabiegach agrotechnicznych

wykonywanych w gospodarstwie rolnym.

W poradniku znajdziesz:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia załoŜonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

−

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

−

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

321[04].Z1

Produkcja roślinna

321[04].Z1.01

Planowanie zmianowania

roślin i płodozmianów

321[04].Z1.04

Organizacja produkcji roślinnej

321[04].Z1.02

UŜytkowanie sprzętu

rolniczego

321[04].Z1.03

Wykonywanie zabiegów agrotechnicznych

321[04].Z1.05

Określanie zasobów bazy poŜytkowej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zorganizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami BHP, ochrony przeciwpoŜarowej,

−

przestrzegać przepisów BHP, ochrony przeciwpoŜarowej podczas pracy w budynkach
inwentarskich i magazynach,

−

planować zimowanie rośli i płodozmianów,

−

przestrzegać zasad postępowania z środkami ochrony roślin, nawozami, oraz maszynami
do uprawy roli,

−

posługiwać się prostymi narzędziami takimi jak opryskiwacz plecakowy, łopata, waga,

−

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu mechanizacji rolnictwa,

−

rozpoznawać maszyny do uprawy roli,

−

korzystać z wiadomości, nabytych na lekcjach chemii, szczególnie dotyczących soli,

−

definiować podstawowe pojęcia dotyczące gleboznawstwa,

−

posługiwać się prostymi proporcjami,

−

wykonywać podstawowe obliczeni,

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

uŜytkować komputer,

−

współpracować w grupie,

−

przeliczać podstawowe jednostki,

−

współpracować w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

określić cele i zadania uprawy roli,

−

scharakteryzować rodzaje zabiegów uprawowych i doprawiających rolę,

−

dobrać rodzaje uprawek i połączyć je w zespoły,

−

określić alternatywne metody uprawy roli,

−

określić róŜnice w konwencjonalnym i ekologicznym sposobie uprawy roli,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania zabiegów
uprawowych,

−

określić znaczenie wykonywania zabiegów melioracyjnych,

−

określić sposoby regulacji stosunków wodnych na gruntach ornych i uŜytkach zielonych,

−

określić wpływ zabiegów melioracyjnych na kształtowanie krajobrazu,

−

ocenić funkcjonowanie urządzeń wodno-melioracyjnych,

−

wyjaśnić rolę nawoŜenia w rolnictwie konwencjonalnym i ekologicznym,

−

określić wpływ poszczególnych składników pokarmowych na wzrost, rozwój
i plonowanie roślin,

−

zdefiniować pojęcia: efektywność, produktywność, wymagania pokarmowe i potrzeby
nawozowe roślin,

−

wymienić rodzaje nawozów organicznych i określić ich wartość,

−

scharakteryzować przemiany zachodzące w nawozach organicznych w czasie
przechowywania ich w glebie,

−

określić zasady stosowania nawozów organicznych,

−

określić zagroŜenia wynikające z nieumiejętnego stosowania nawozów organicznych,

−

określić grupy nawozów mineralnych na podstawie ich składu chemicznego,

−

scharakteryzować nawozy mineralne, ich właściwości, stosowanie i oddziaływanie na
rośliny i glebę,

−

zaplanować nawoŜenie mineralne korzystając z zaleceń nawozowych stacji chemiczno-
rolniczej i map zasobności gleb,

−

przeliczyć masę nawozową na czysty składnik i odwrotnie,

−

określić moŜliwości mieszania nawozów,

−

zastosować nawozy organiczne i mineralne,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpoŜarowej
podczas transportu, przechowywania i stosowania nawozów mineralnych,

−

wyjaśnić znaczenie ochrony roślin w rolnictwie konwencjonalnym i ekologicznym,

−

określić czynniki chorobotwórcze roślin,

−

sklasyfikować grupy szkodników roślin uprawnych,

−

sklasyfikować chwasty i określić ich szkodliwość,

−

zaplanować i zastosować metody zapobiegania i zwalczania chorób, szkodników
i chwastów,

−

pogrupować i scharakteryzować pestycydy,

−

scharakteryzować techniki stosowania i przechowywania pestycydów,

−

scharakteryzować mechanizmy samoregulacji w przyrodzie i ich znaczenie w ochronie
roślin,

−

określić zasady przygotowania i zastosowania preparatów biologicznych w rolnictwie
ekologicznym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Przepisy

bhp

dotyczące

wykonywania

zabiegów

agrotechnicznych

4.1.1. Materiał nauczania

Stosowanie się do przepisów BHP podczas przeprowadzania zabiegów agrotechnicznych

moŜna rozpatrywać w trzech płaszczyznach:
1.  Przestrzeganie przepisów BHP podczas uprawy roli oraz zabiegów melioracyjnych.
2.  Przestrzeganie przepisów BHP podczas nawoŜenia roślin uprawowych.
3.  Przestrzeganie przepisów BHP podczas wykonywania zabiegów ochrony roślin.

Podczas uprawy gleby uŜywane są narzędzia, których uŜywanie bez specjalnych

zabezpieczeń  jest  niebezpieczne.  UŜywanie  glebogryzarki,  której  aparat  spulchniający  glebę
porusza  się  z  duŜą  szybkością  bez  osłon  jest  zabronione,  poniewaŜ  moŜe  spowodować
zranienie  przypadkowych  ludzi  podczas  pracy  zespołu.  Zabroniona  jest  równieŜ  jazda  na
narzędziach uprawiających glebę, poniewaŜ wpadnięcie pod agregat uprawowy podczas pracy
moŜe  zakończyć  się  śmiercią  lub  trwałym  kalectwem.  Podczas  konserwacji  rowów
melioracyjnych  naleŜy  równieŜ  zachować  szczególną  ostroŜność  zwłaszcza  przy  wykaszaniu
rowów  kosami  zwykłymi,  a  w  szczególności  motorowymi.  Aparat  tnący  kosy  motorowej
porusza  się  z  bardzo  duŜą  ilością  obrotów  (na  minutę  nawet  kilka  tysięcy).  Spod  aparatu
tnącego  kosy  mogą  z  bardzo  duŜa  szybkością  wylatywać  kamienie.  Mogą  one  zranić
koszącego  jak  i  osoby  przebywające  w  pobliŜu.  Dlatego  koszący  powinien  zawsze  posiadać
maskę  ochronną  na  twarzy  oraz  nakrycie  głowy.  W  promieniu  50  m  od  koszącego  nikt  nie
powinien przebywać.

Przestrzeganie przepisów bhp przy nawoŜeniu, jest bardzo istotne, poniewaŜ wszystkie

nawozy są szkodliwe dla zdrowia człowieka. Kontakt z nawozami moŜe spowodować bardzo
cięŜkie  komplikacje  zdrowotne  natychmiast  bądź  po  jakimś  czasie;  choroby  skóry,  dróg
oddechowych,  a  czasami  przewodu  pokarmowego.  Przy  pracy  z  nawozami  naleŜy  uŜywać
kombinezonów ochronnych, okularów, a takŜe masek przeciwpyłowych. Miejsca szczególnie
naraŜone na działanie nawozów takie jak ręce i twarz naleŜy smarować wazeliną lub kremem.
Podczas  pracy  przy  nawoŜeniu  nie  wolno  spoŜywać  posiłków,  palić  papierosów  oraz  pić
napojów  alkoholowych.  Alkohol  jest  bardzo  dobrym  rozpuszczalnikiem,  łatwo  w  nim
rozpuszczają  się  sole  i  wnikają  do  organizmu  człowieka.  Po  zakończeniu  pracy  z  nawozami
obowiązkowo  naleŜy  umyć  całe  ciało.  Pracownicy  pracujący  z  nawozami  powinni  być
dokładnie  powiadomieni  o  właściwościach  tych  substancji  oraz  o moŜliwości oddziaływania
ich  na  organizm.  Podczas  prac  z  nawozami  naleŜy  zapoznać  się  z  instrukcją
przeciwpoŜarową.

rodki ochrony roślin są to substancje w większości chemiczne słuŜące do zwalczania

szkodników,  chorób  roślin  uprawnych.  Są  one  w  większości  silnymi  truciznami,  dlatego
zakup,  przechowywanie  tych  środków  musi  być  kontrolowany.  Środki  ochrony  roślin
powinny  być  przechowywane  w  oryginalnych  opakowaniach  nie  wolno  ich  przelewać  do
butelek  po  napojach  spoŜywczych.  Substancje  te  muszą  być  przechowywane  w  specjalnych
pomieszczeniach daleko od Ŝywności

rodki ochrony roślin zostały podzielone na klasy toksyczności. Podział ten jest

zmieniany ale grupa środków naleŜących do klasy I i II to bardzo silne środki trujące.

Na stosowanie środków klas I i II trzeba mieć specjalne uprawnienia. Prawidłowe

przechowywanie środków chemicznych ochrony roślin jest pierwszym krokiem z zakresu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

BHP. Do tych środków nie mogą mieć dostępu osoby nieuprawnione a szczególnie dzieci, nie
mogą  te  środki  być  przechowywane  w  kontakcie  z  Ŝywnością  oraz  paszami  dla  zwierząt.
Pomieszczenia,  w  których  przechowuje  się  środki  chemiczne,  powinny  być  oznakowane
tablicami zakazującymi uŜywania ognia otwartego, ponadto powinno ono być suche i dobrze
wentylowane.  Opakowania  z  przeterminowanymi  środkami  ochrony  roślin  powinny  być
utylizowane.

Nie wolno ich pozostawiać na polu lub spalać. Bardzo krytycznym momentem jest

sporządzanie cieczy uŜytkowej wtedy mamy największy kontakt z przygotowywanym
roztworem. Podczas wykonywania tej pracy naleŜy przestrzegać następujących zaleceń:

−

nie naleŜy pić napojów, a w szczególności alkoholowych,

−

nie naleŜy lekcewaŜyć zawartych na etykiecie wskazówek, naleŜy ściśle przestrzegać
dawek jakie zaleca producent,

−

nie naleŜy podczas sporządzania cieczy uŜytkowej palić papierosów,

−

osoba wykonująca zabiegi jest odpowiedzialna nie tylko za siebie ale równieŜ za osoby
pozostające w pobliŜu.
Zabiegi ochrony roślin naleŜy wykonywać tylko w uzasadnionych przypadkach w trosce

o środowisko naturalne staramy się wybrać zawsze środki jak najsłabsze pod względem
toksycznym a takŜe selektywne.

Bardzo waŜnymi okresami podczas uŜywania środków ochrony jest okres karencji: jest to

okres od zastosowania środka do jego rozkładu, tak Ŝe nie jest on szkodliwy dla ludzi.

Drugim bardzo waŜnym okresem zwłaszcza dla pszczół jest okres prewencji: jest to okres

od zastosowania środka (wtedy kiedy jest szkodliwy dla pszczół) do jego rozkładu (kiedy jest
obojętny dla pszczół i im juŜ nie szkodzi). Często wskutek niewiedzy rolników następują
zatrucia pszczół zwłaszcza na plantacjach malin i rzepaku.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie zagroŜenia niosą maszyny do uprawy gleby?
2.  Co to jest okres prewencji środków ochrony roślin?
3.  Co nazywamy okresem prewencji?
4.  Jakie zasady obowiązują przy sporządzaniu cieczy uŜytkowej z środków ochrony roślin?
5.  Jakie są zasady przechowywania środków ochrony roślin?
6.  Jak naleŜy stosować środki ochrony roślin?
7.  Jakie środki bezpieczeństwa naleŜy zachować podczas pracy z nawozami?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zabiegi melioracyjne polegają między innymi na konserwacji rowów melioracyjnych.

NaleŜy wykosić w nich trawę. W oparciu o instrukcję obsługi przygotuj kosę motorową do
koszenia oraz dobierz odzieŜ ochronną spełniającą normy bhp.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować instrukcję obsługi kosy spalinowej,
2)  zaplanować tok pracy,
3)  zgromadzić potrzebne pomoce,
4)  dobrać odpowiednia odzieŜ ochronną,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami bhp i ergonomii pracy,
6)  załoŜyć aparat tnący kosy z uzupełnioną Ŝyłką do cięcia,
7)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

kosa spalinowa,

−

odzieŜ ochronna,

−

instrukcja obsługi kosy,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

flamastry,

−

poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 2

W gospodarstwie naleŜy wykonać zabiegi ochrony roślin. Przygotuj ciecz uŜytkową

stosując się do zaleceń. Przeprowadzić tę czynność zgodnie z zasadami bezpieczeństwa
i higieny pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z etykietami na opakowaniach środków ochrony roślin,
2)  zapisać odpowiednie proporcje,
3)  dokonać obliczeń,
4)  dobrać odzieŜ ochronną,
5)  sporządzić ciecz uŜytkową,
6)  zaprezentować wyniki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru do obliczeń,

−

poradnik dla ucznia,

−

rodki ochrony roślin w oryginalnych opakowaniach,

−

opryskiwacz,

−

odzieŜ ochronna.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić co oznacza termin prewencja?

2) wyjaśnić co oznacza termin karencja?

3) magazynować środki ochrony roślin oraz nawozów mineralnych?

4) sporządzać ciecz uŜytkową do ochrony roślin?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Uprawa roli oraz zabiegi melioracyjne

4.2.1. Materiał nauczania

Uprawa roli polega na wykonaniu wielu czynności uprawowych wieloma narzędziami

oraz maszynami uprawowymi. Czynności te mają na celu stworzenie jak najlepszego
ś

rodowiska glebowego dla wzrostu i rozwoju roślin.

W celu stworzenia takiego środowiska, stosujemy zabiegi uprawowe. Jeden zabieg

uprawowy nie jest w stanie przygotować odpowiednio gleby. JeŜeli stosujemy kilka zabiegów
uprawowych nazywamy to zespołem uprawek. Podstawowym systemem uprawy roli jest
system płuŜny. Zabiegiem uprawowym nazywamy natomiast czynność pojedynczą (orka,
bronowanie, kultywatorowanie), często taką pojedynczą czynność nazywamy uprawką.

Całokształt uprawy roli zaczyna się od przedplonu, a kończy się po wschodach rośliny.
Podstawowymi zadaniami uprawy gleby jest:

−

utrzymanie struktury gruzełkowatej gleby,

−

polepszenie właściwości wodnych, powietrznych gleby,

−

podtrzymanie procesów biologicznych,

−

zwalczanie chwastów chorób i szkodników roślin,

−

wymieszanie nawozów mineralnych z glebą oraz przykrycie nawozów organicznych,

−

przygotowanie roli do siewu oraz przykrycie nasion,

−

nadanie glebie cech kultury i sprawności.
Zabiegi uprawowe zwane uprawkami dzielimy na:

−

orki wykonywane pługami lub narzędziami o podobnym działaniu jak na przykład brony
talerzowe,

−

zabiegi spulchniające glebę stosowane zazwyczaj bezpośrednio po orce wykonywane
bronami włókami i kultywatorami,

−

zabiegi uprawowe ugniatające i kruszące glebę wykonywane wałami.

Orka i jej zadania

Podział orek jest oparty na głębokości, na którą są wykonywane, oraz na zadania, jakie

ma spełniać.

Ze względu na głębokość wyróŜniamy orki:

−

płytkie – 7–16 cm,

−

rednie – 16–27 cm,

−

głębokie – 25–35 cm,

−

bardzo głębokie – ponad 60 cm.
Ze względu na funkcję, jaką mają spełnić wyróŜniamy:

−

orki zasadnicze, takie jak podorywka, orka siewna, orka przedzimowa zwana zięblą,

−

orki uzupełniające, takie jak orka wiosenna oraz orka odwrotka,

−

orki specjalne, takie jak orka melioracyjna i wielowarstwowa.

Charakterystyka orek

Orki zasadnicze:

−

podorywka, jest orką płytką wykonywaną po zbiorze zbóŜ w celu przyorania resztek
poŜniwnych oraz przerwania parowania wody,

−

orka siewna jest orką średnio głęboką wykonywaną pod siew nasion roślin, jej zadaniem
jest rozkruszenie skiby, oraz jak najlepsze wymieszanie warstwy uprawnej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

orka przedzimowa zwana zięblą jest orką głęboką wykonywaną przed zimą
pozostawiając ją w ostrej skibie.
Orki uzupełniające:

–

orka przykrywająca obornik i nawozy zielone jest orką średnio głęboką,

–

orka wiosenna wykonywana jest jeŜeli nie wykonano orki zimowej.
Orki specjalne:

−

wykonywane są na glebach lekkich lub cięŜkich, zaliczamy do nich orki
agromelioracyjne, które wykonujemy w celu zmiany profilu glebowego.

Sposoby wykonywania orek

O sposobie wykonania orki decydują, konstrukcja pługa, siła napędowa, kształt pola oraz

właściwości gleby.

WyróŜniamy następujące rodzaje wykonywania orek:

−

orka w wąskie zagony, jest orką polegającą na wyorywaniu wąskich zagonów złoŜonych
z 8–10 skib pooddzielanych bruzdami, jest to orka niewłaściwa, jedynym uzasadnieniem
stosowania tej orki jest nadmierna wilgotność gleby,

−

orka w szerokie zagony zwane często składami, ten rodzaj orki jest powszechnie
stosowany, pole po tej orce jest niemal całkowicie płaskie,

−

orka płaska wykonywana jest na polach całkowicie płaskich lub o lekkim nachyleniu,
wyróŜniamy dwa sposoby wykonywania tych orek orkę w okółkę oraz orka w figurę.

Zabiegi spulchniające rolę oraz wyrównujące jej powierzchnię

Zabiegi spulchniające glebę wykonujemy za pomocą bron, kultywatorów lub włók.

Kultywatorowanie

Kultywatorowanie powoduje spulchnienie, kruszenie oraz mieszanie gleby bez jej

odwracania,  jak  w  przypadku  orki.  Kultywator  jest  narzędziem,  które  zaraz  po  pługu
najbardziej  działa  na  glebę.  Częścią  roboczą  kultywatora  są  zęby,  które  mogą  być
spręŜynowe, sztywne i półsztywne. Dobór zębów zaleŜy od gleby, jaką uprawiamy. Najlepiej
mieszają  glebę  kultywatory  o  zębach  spręŜynowych.  Kultywatory  o  zębach  sztywnych
i półsztywnych słuŜą do rozbijania duŜych brył, które znajdują się w warstwie ornej.

Kultywatorów uŜywa się równieŜ do mieszania gleby z nawozami mineralnymi, oraz

niszczenia chwastów. Rola po uprawce wykonaną kultywatorem szybko wysycha i dlatego
naleŜy uŜyć bron.

Bronowanie

Bronowanie stosuje się w celu:

−

wyrównania powierzchni pola,

−

wymieszania nawozów mineralnych z rolą,

−

rozbicia większych brył które powstały na powierzchni roli,

−

zatrzymania wody w glebie,

−

niszczenia chwastów,

−

przykrycia nasion.
Działanie bron na rolę zaleŜy od nacisku bron na jeden metr kwadratowy powierzchni

pracującej. Brony dzielimy na lekkie, średnie i cięŜkie. Dobór bron do uprawy zaleŜy głównie
od rodzaju gleby. Im cięŜsza gleba tym naleŜy stosować cięŜsze brony. Jakość pracy bron
zaleŜy od sposobu przyczepienia bron za ciągnikiem. JeŜeli brony są za blisko ciągnika to
pracuje tylko przednia ich część, jeŜeli są za daleko pracuje ich tylko tylna część.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Włókowanie

Zabieg ten wykonywany jest za pomocą włók i równiarek.
Włókowanie stosuje się w celu:

−

powierzchniowego spulchniania gleby,

−

wyrównanie powierzchni gleby,

−

skruszenie skorupy na powierzchni gleby w celu zminimalizowania strat wody,

−

niszczenia chwastów, które są w fazie wschodów.

Zabiegi ugniatające i kruszące rolę

Czynności związane z ugniataniem i kruszeniem roli wykonujemy przy pomocy wałów

róŜnych rodzajów.

Do zabiegów tych zaliczamy:

−

wałowanie ugniatające,

−

wałowanie kruszące.
Celem wałowania ugniatającego jest zagęszczenie wierzchniej warstwy roli w celu

zwiększenia podsiąkania wody. Tak zagęszczona warstwa gleby tworzy bardzo dobre warunki
do rozwoju nasion i początkowego wzrostu siewek. Ze względu na sposób działania
wyróŜniamy wały gładkie i wały wgłębne znane takŜe pod nazwa wałów Campbella. Wały
wgłębne ugniatają głębsze warstwy gleby nie uciskając warstwy zewnętrznej roli. Stosujemy
je po orce siewnej w celu przyspieszenia osiadania roli.

Wałowanie kruszące ma na celu rozbicie większych brył, które pozostały po

kultywatorowani lub po bronowaniu. Zabieg tym typem wału stosuje się na glebach
zwięzłych, łatwo zbrylających się. Siła krusząca takiego wału zaleŜy od kształtu krąŜków na
osi. Zabiegi spulchniające i ugniatające glebę mogą być wykonywane samodzielnie moŜna je
równieŜ łączyć na przykład z orką.

Zabiegi uprawowe powinny być planowane indywidualnie pod kaŜdą roślinę. NaleŜy

dąŜyć do agregatownia maszyn uprawowych. Agregatownie obniŜa koszty poniesione na
uprawę roli. Związane jest to z ciągle rosnącymi cenami paliw.

Zabiegi uprawowe w rolnictwie ekologicznym

W uprawach ekologicznych zabiegi uprawowe mają na celu podtrzymanie przy Ŝyciu jak

największej  ilości  drobnoustrojów  tlenowych.  Drobnoustroje  beztlenowe  są  niepoŜądane.
Dlatego w rolnictwie ekologicznym nie stosuje się odwracania gleby tylko jej głęboszowanie.
Po  wykonaniu  głęboszowania  stosuje  się  powierzchniową  uprawę  gleby  przy  pomocy
glebogryzarek  wolnoobrotowych  ze  specjalnie  ukształtowanymi  zębami.  Zespół  uprawek
jesiennych w gospodarstwach ekologicznych polega na głębokim wzruszeniu warstw gleby.

Melioracje

Zadaniem melioracji jest uregulowanie stosunków powietrzno-wodnych w glebie w celu

uzyskania jak największych plonów.

Melioracje podstawowe obejmują:

−

regulacje rzek i potoków,

−

budowę kanałów nawadniających i odwadniających o szerokości powyŜej 1,5 metra,

−

budowle piętrzące wodę,

−

obwałowania przeciwpowodziowe,

−

stacje pomp oraz zbiorniki z woda umoŜliwiające nawadnianie pól w okresie suszy,

−

jazzy piętrzące i zastawki.
Melioracje szczegółowe obejmują:

−

melioracje szczegółowe obejmują sieć powiązanych ze sobą urządzeń odwadniających
i nawadniających o miejscowym zasięgu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ocena funkcjonowania urządzeń wodno-melioracyjnych

Urządzenia melioracyjne powinny być konserwowane corocznie, poniewaŜ takie

czynniki  jak  gwałtowne  spływy  wód,  rozwijająca  się  roślinność  oraz  mrozy  negatywnie
wpływają na nie. Dlatego corocznie naleŜy ocenić stan tych urządzeń. W rzekach i kanałach
powinny  być  usunięte  rośliny  wodne,  które  hamują  przepływ  wody,  ponadto  zarośnięte
roślinami  cieki  wodne  szybciej  się  zamulają.  Skarpy  rowów  i  kanałów  melioracyjnych
powinny być pozbawione roślinności i dlatego naleŜy je kosić przynajmniej dwa razy w roku.
Namuły  z  dna  rowów  powinno  usuwać  się  co  dwa  lub  trzy  lata.  Kontrola  prawidłowego
działania  urządzeń  melioracyjnych  jest  warunkiem  sprawnego  ich  działania.  W  sieci
drenarskiej naleŜy ocenić wyloty i studzienki. Studzienki naleŜy przeglądać corocznie czy nie
uległy  zamuleniu.  Ocenę  deszczowni  powinni  dokonywać  fachowcy,  przejrzeć  silniki
spalinowe  lub  elektryczne.  Pompy  kontroluje  się  corocznie  oceniając  stan  uszczelek  oraz
uzupełnia smar w łoŜyskach.

Określenie wpływu zabiegów melioracyjnych na kształtowanie krajobrazu

Grunty są meliorowane w celu przystosowania ich pod uprawę roślin i uzyskania jak

najwyŜszych  plonów.  Osuszono  w  naszym  kraju  wielkie  obszary,  które  zajmowały  bagna,
uzyskano  w  ten  sposób  nowe  tereny  pod  uprawę  roślin  zboŜowych,  okopowych,
przemysłowych.  Jednak  odwadnianie  bagnistych  obszarów  spowodowało  zmiany
w  krajobrazie.  W  miejsce  bagien  pojawiły  się  pola  uprawne.  Miało  to  dodatnie  i  ujemne
strony.  Dodatnią  stroną  osuszenia  bagien  była  moŜliwość  zwiększenia  produkcji  Ŝywności.
Ujemną  stroną  zaś  pozbawienie  wodnego  ptactwa  miejsc  lęgowych  oraz  obniŜenie  się
poziomu  wód  gruntowych.  Nawadnianie  obszarów  suchych  spowodowało  ich  przemianę
w pola uprawne.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń:

1.  Jakie są zadania uprawy roli?
2.  Jak dzielimy zbiegi uprawowe?
3.  Scharakteryzuj orki ze względu na ich głębokość.
4.  Jaki znasz podział orek ze względu na zadania, jakie mają spełnić?
5.  Scharakteryzuj znaczenie orek zasadniczych.
6.  Scharakteryzuj orki uzupełniające.
7.  Jakie znasz sposoby wykonywania orek?
8.  Jakie są zadania kultywatorowania?
9.  Jakie zadania w uprawie roli odgrywa bronowanie?
10.  Jakie zadanie w uprawie roli odgrywa wałowanie?
11.  Jaką rolę uprawie roli odgrywa włókowanie?
12.  W jaki sposób moŜna agregatować maszyny słuŜące do uprawy roli?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaproponuj zespół uprawek do uprawy pszenicy po rzepaku ozimym, oraz pszenicy jarej

po burakach cukrowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić termin zbioru w pierwszym przypadku rzepaku, w drugim buraków cukrowych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2)  zaplanować zespoły uprawek pod poszczególne rośliny,
3)  wykonać notatki,
4)  przeanalizować otrzymane wyniki,
5)  zaprezentować efekty pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

arkusz do ćwiczenia,

−

poradnik dla ucznia,

−

tablice przedstawiające blokowy schemat uprawy rzepaku i buraka cukrowego.

Ćwiczenie 2

Wykonaj ocenę jakości przeprowadzonej orki

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć wykonaną orkę ciągnikiem z pługiem trzyskibowym,
2)  ocenić jakość orki,
3)  wykonać obliczenia,
4)  zapisać wyniki w arkuszu,
5)  zaprezentować wyniki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

arkusz do ćwiczenia,

−

poradnik dla ucznia,

−

ciągnik z pługiem trzyskibowym,

−

głębokościomierz,

−

taśma miernicza,

−

listwa z podziałką.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić zasady uprawy płuŜnej?

2) wyjaśnić jaka jest rola ziębli w uprawie roli?

3) wyjaśnić zasady wykonywania orek na glebach cięŜkich?

4) ocenić jakość wykonanej orki?

5) wyjaśnić jaką rolę w uprawie roli odgrywa wałowanie?

6) wyjaśnić jaką rolę odgrywa agregatownie maszyn uprawowych

w uprawie roli?

7) opisać działanie wału Campbella?

8) wyjaśnić zasady prowadzenia rolnictwa ekologicznego?

9) opisać rodzaje melioracji stosowane w rolnictwie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. NawoŜenie roślin

4.3.1. Materiał nauczania

NawoŜenie roślin jest podstawowym elementem uzyskiwania wysokich plonów.

Naturalne  zasoby  składników  pokarmowych,  które  znajdują  się  w  glebie  nie  gwarantują
uzyskania  duŜych  plonów.  W  celu  uzyskania  jak  największych  plonów  naleŜy  stosować
nawozy  organiczne  i  nawozy  mineralne.  Ocenia  się,  Ŝe  wzrost  plonów  poprzez  stosowanie
nawozów mineralnych wynosi około 60–70%.

O wzroście i rozwoju roślin decydują składniki pokarmowe, które pobierają z gleby.

Składniki,  które  pobierane  są  w  duŜych  ilościach  nazywamy  makroskładnikami,  te  które
pobierane  są  w  małych  ilościach  nazywamy  mikroskładnikami.  Warunkiem  dobrego  ich
przyswajania  jest  woda.  Dla  roślin  do  prawidłowego  rozwoju  i  plonowania  nieodzowne  jest
21 pierwiastków chemicznych.

Pierwiastki te dzielimy na:

−

makroskładniki: węgiel, tlen, azot, fosfor, potas, wapń, magnez, siarka, wodór,

−

mikroskładniki: Ŝelazo, chlor, sód, mangan, bor, cynk, miedź, molibden, kobalt, wanad,
krzem i glin.
Wszystkie te pierwiastki są niezbędne do prawidłowego wzrostu i rozwoju, niedobór

jednego z nich powoduje zaburzenia w prawidłowym wzroście i rozwoju roślin. Na tej
podstawie zostało sformułowane prawo Liebiga. Jest to prawo „minimum” o rozwoju roślin
decyduje ten składnik, którego roślina potrzebuje najmniej.

Rośliny w największych ilościach pobierają azot i potas. Zapotrzebowanie roślin na

poszczególne składniki pokarmowe nie jest stałe i zaleŜy od:

−

tempa wzrostu rośliny,

−

stadium rozwoju w jakim znajduje się roślina,

−

wieku rośliny.
NawoŜenie mineralne zapobiega wyjałowieniu gleby.
W celu uzyskania jak najwyŜszych plonów stosujemy nawozy, ich podział przedstawiono

na rysunku 1.

Rys. 1. Podział nawozów [opracowanie własne]

Nawozy

Nawozy mineralne

–

Nawozy organiczne

Nawozy azotowe

Nawozy potasowe

Nawozy fosforowe

Nawozy wapniowe

Nawozy magnezowe

Obornik

Gnojówka

Gnojowica

Pomiot ptasi

Kompost

Nawozy wieloskładn.

Nawozy zielone

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nawozy organiczne

Nawozy organiczne przez wiele lat stanowiły podstawę nawoŜenia roślin uprawnych

w gospodarstwach ekologicznych, natomiast w pozostałych gospodarstwach uzupełniają
nawozy mineralne.

Do nawozów organicznych zaliczamy:

−

obornik,

−

gnojowicę,

−

gnojówkę,

−

pomiot ptasi,

−

kompost,

−

nawozy zielone.
Obornik jest nawozem organicznym składającym się z moczu, kału i słomy. Skład

chemiczny obornika jest bardzo róŜny i zleŜy od:

−

właściwości odchodów, które się w nim znajdują,

−

sposobu przechowywania,
Skład chemiczny obornika w sposób istotny wpływa na jego wartość jako nawozu.

Obornik  uzyskany  z  odchodów  bydła  i  trzody  chlewnej  zawiera duŜe ilości wody, natomiast
odchody  koni,  owiec  i  drobiu  zawierają  jej  o  wiele  mniej.  RóŜnice  występują  równieŜ
w  składzie  chemicznym  moczu  i  kału.  W  kale  występują  te  same  składniki  co  w  paszy
natomiast  w  moczu  występują  związki  łatwo  rozpuszczalne,  w  szczególności  azotowe.
Ś

ciółka występująca w oborniku jest to słoma. Najlepiej, jeŜeli słoma pocięta jest w długą

sieczkę  wtedy  jest  bardziej  chłonna  a  obornik  łatwiej  rozrzucany  jest  na  polu.  JeŜeli
w gospodarstwie zabraknie słomy jako ściółkę stosuje się czasami torf, łętowiny ziemniaków,
liście,  a  nawet  igliwie.  Zawartość  procentowa  składników  pokarmowych  w  świeŜej  masie
obornika wynosi, azotu – 0,45%, pięciotlenku fosforu – 0,25%, tlenku potasu – 0,6%.
Jakość  obornika  w  głównej  mierze  zaleŜy  od  sposobu  jego  przechowywania,  obornik  jest
produkowany  przez  zwierzęta  ciągle,  na  pola  jest  wywoŜony  dwa  razy  w  roku  jesienią
i wiosną.

Przemiany zachodzące w oborniku podczas składowania dotyczą:

−

rozkładu węglowodanów,

−

przemiany białek.
Rozkład węglowodanów dotyczy celulozy, skrobi, cukrów prostych, na te przemiany ma

wpływ:

−

temperatura,

−

wilgotność,

−

dostęp powietrza.
Przemiany białek polegają na ich hydrolizie do aminokwasów rozkładanych następnie do

amoniaku.

Metody przechowywania obornika:

−

w pomieszczeniach pod zwierzętami,

−

na płycie gnojowej,

−

w pryzmach na polach

Stosowanie obornika pod rośliny uprawne

NawoŜenie obornikiem jest zabiegiem bardzo pracochłonnym i czasochłonnymi

obejmuje:

−

wywiezienie obornika na pole,

−

rozrzucenie obornika po polu,

−

przyoranie obornika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obornik wywieziony na pole powinien być jak najszybciej przyorany poniewaŜ następują

straty azotu. Obornik stosuje się na pole jako nawóz organiczny co cztery lata głównie pod
buraki i ziemniaki. Dawka obornika na 1 ha wynosi pod ziemniaki około 25 ton, pod buraki
około 35 ton na hektar. NawoŜenie obornikiem wykonujemy wiosną i jesienią.
Gnojówka

Gnojówka jest przefermentowanym moczem zwierząt domowych, jest gromadzona

w specjalnych szczelnych zbiornikach. Zawartość azotu jest około 0,3–0,4% jest to azot
w postaci węglanu wapnia. Gnojówkę moŜemy stosować przedsiewnie pod rośliny okopowe,
szczególnie cennym nawozem jest na uŜytki zielone. Dawki gnojówki wynoszą średnio
20–30 m

na hektar.

Gnojowica

Nawóz ten jest mieszaniną kału i moczu zwierząt gospodarskich. Gnojowicę

otrzymujemy  w  oborach  bezściółkowych.  Gromadzona  jest  na  zewnątrz  budynków
inwentarskich  w  specjalnych  zbiornikach,  w  których  nie  moŜe  być  więcej  niŜ  20%  wody.
Gęstość  gnojowicy  zaleŜy  od  zawartości  w  niej  wody.  Działanie  gnojowicy  przypomina
w większym stopniu nawozy mineralne niŜ działanie obornika.

Skład chemiczny gnojownicy zaleŜy od:

−

rodzaju zwierząt,

−

wieku zwierząt,

−

ywienia zwierząt,

−

stopnia rozcieńczenia wodą.
Zawartość azotu w gnojowicy wynosi około 0,45%, pięciotlenku fosforu 0,20%, tlenku

potasu  0,60%.  Gnojowica  w  zbiornikach,  w  których  ją  przechowujemy  nie  stanowi  zwartej
jednolitej  frakcji  i  dlatego  przed  wywiezieniem  na  pole  musi  być  dokładnie  wymieszana.
Nawóz  ten  wywozimy  częściej  niŜ  obornik  częstotliwość  wywozów  zaleŜy  od  pojemności
zbiorników wynosi 3 do 4 razy w roku.

Stosowanie gnojowicy pod rośliny uprawne oraz jej dawki na 1 ha:

−

zboŜa ozime – 30 m

−

zboŜa jare – 35 m

−

ziemniaki – 40 m

−

burak cukrowy – 75 m

−

kukurydza na kiszonkę – 50 m

Gnojowica jest nawozem bardzo wartościowym nie ustępującym swymi parametrami

nawet obornikowi. Wadą gnojowicy jest to, iŜ zagraŜa środowisku naturalnemu a przez
nierozwaŜne jej stosowanie moŜe dojść do skaŜenia wód.

Pomiot ptasi

Pomiot ptasi jest bardzo dobrym nawozem produkowanym na fermach drobiu

w zaleŜności od rodzaju ptactwa i sposobu Ŝywienia zawiera 0,4 do 4% azotu. Często
mieszany jest z torfem i słuŜy jako dodatek do kompostów.

Komposty

Surowcami do produkcji kompostu mogą być odpady pochodzenia organicznego, takie

jak:

−

chwasty,

−

zniszczona słoma,

−

łęty ziemniaczane,

−

torf,

−

zmiotki magazynowe,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

nie nadające się na paszę plewy,

−

nieuŜyteczne odpady kuchenne.
W produkcji kompostu stosuje się dodatki aktywizujące, które przyspieszają rozkład

materiałów  organicznych.  Takimi  dodatkami  mogą  być  gnojówka,  gnojowica,  pomiot  kurzy,
i  fekalia.  Kompost  moŜna  wzbogacać  dodając  popiół.  Materiał  przeznaczony  do
kompostowania  naleŜy  1  do  2  razy  w  roku  wymieszać.  Przyspieszy  to  jego  mineralizację.
W kompoście znajduje się 0,3 do 0,4% azotu. Komposty stosuje się w dawkach 30 do 60 ton
na hektar. Stosujemy go przede wszystkim pod okopowe i na uŜytki zielone.

Wpływ kompostu na rośliny uprawowe:

−

drobnoustroje chorobotwórcze giną w czasie kompostowania,

−

nawoŜenie kompostem poprawia wigor kondycję i odporność roślin,

−

zawiera aktywne substancje jak antybiotyki, które ograniczają szkodniki glebowe,

−

podczas procesów zachodzących w kompoście giną nasiona chwastów.

Nawozy zielone

Nawozami zielonymi nazywamy rośliny, które są przyorywane i poprzez to wzbogacają

glebę.  Szczególnie  cenne  są  tutaj  rośliny  motylkowe,  które  przyorane  dawały  podobny  efekt
jak  obornik.  Nawozy  zielone  bardzo  dobrze  działają  na  glebę,  poprawiając  jej  strukturę,
parametry  biologiczne  oraz  zasobność  w  składniki  mineralne.  Nawozy  zielone  szczególnie
korzystnie działają na odtwarzanie zasobów próchnicy w glebie. Przyorana wcześniej pocięta
słoma  jest  bardzo  cennym  nawozem  organicznym.  NaleŜy  wcześniej  przed  przyoraniem
wzbogacić ją azotem ze względu na to, iŜ zawiera ona bardzo mało tego pierwiastka.

Nawozy mineralne

Nawozy mineralne w obecnej chwili stanowią podstawę Ŝywienia roślin, mogą one być:

−

produkowane specjalnie dla rolnictwa przez przemysł chemiczny,

−

stanowić produkt uboczny róŜnych gałęzi przemysłu,

−

wydobywane jako kopaliny.
Nawozy mineralne w większości są solami i zawierają jeden składnik pokarmowy, który

jest łatwo przyswajalny dla roślin. Obecnie wskutek wdraŜania nowych technologii produkuje
się nawozy wieloskładnikowe.

Nawozy mineralne i preparaty dolistne nie mogą być stosowane w rolnictwie

ekologicznym, poniewaŜ zasalają glebę. Ekolodzy uwaŜają, iŜ nawozy mineralne działają
zbyt szybko i jednostronnie, nadmiar azotu powoduje niezrównowaŜony rozwój roślin,
choroby i mniejszą odporność na szkodniki.

Podział nawozów mineralnych

Nawozy mineralne dzielimy na:

−

nawozy azotowe,

−

nawozy fosforowe,

−

nawozy potasowe,

−

nawozy magnezowe,

−

nawozy wapniowe,

−

nawozy wieloskładnikowe.
Nawozy azotowe, pobudzają rośliny do wzrostu i dzielimy je na (rys. 2):

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 2. Podział nawozów azotowych [opracowanie własne]

Nawozy saletrzane

Nawozy saletrzane zawierają wszystkie około 15% azotu. Są nawozami bardzo łatwo

rozpuszczającymi się w wodzie, bardzo dobrze przyswajane przez rośliny. Mają jednak wadę;
jon NO

jest bardzo łatwo wymywany, gdyŜ nie łączy się z kompleksem sorpcyjnym.

Nawozy te są uŜywane w ogrodnictwie. Do nawozów tych zaliczamy, saletrę sodową i saletrę
wapniową.

Nawozy amonowe

Przykładem tych nawozów jest siarczan amonowy, zawiera on 20% azotu oraz 24%

siarki  jest  bardzo  dobrze  rozpuszczalny  w  wodzie.  Otrzymujemy  go  z  amoniaku  w  wyniku
reakcji  z  kwasem  siarkowym.  Jony  amonowe  łatwo  łączą  się  z  kompleksem  sorpcyjnym
i  poprzez  to  nie  są  łatwo  wymywane  z  gleby.  Nawóz  ten  zakwasza  glebę  i  dlatego  nie
powinno  stosować  się  ich  na  glebach  kwaśnych.  Wymaga  on  dobrego  wymieszania  z  glebą
poniewaŜ zostawiony na powierzchni moŜe wskutek reakcji z powietrzem stracić duŜo azotu.
Stosujemy go przedsiewnie.

Nawozy saletrzano-amonowe

Nawozy z tej grupy zawierają azot w postaci azotanowej i amonowej. Do nawozów tej

grupy naleŜą:

Saletra amonowa, zawiera 34%y azotu jest nawozem białym granulowanym w postaci

kuleczek, bardzo łatwo wchłania wodę i rozpuszcza się nawet pod wpływem rosy. Jest bardzo
silnie higroskopijna łatwo się zbryla. Zbrylonej saletry nie wolno rozbijać narzędziami
poniewaŜ moŜna doprowadzić do eksplozji. Jest nawozem uniwersalnym moŜna ją stosować
zarówno przedsiewnie jak i pogłównie.

Saletrzak, zawiera 25% azotu połowę w postaci amonowej i połowę w postaci

azotanowej oraz około 20% węglanu wapnia. Dodatek węglanu wapnia zmniejsza jego
higroskopijność tym samym zapobiega zbrylaniu. Jest bardzo uniwersalnym nawozem nadaje
się do stosowania pogłównego a takŜe przedsiewnego. Wymaga wymieszania z glebą. Do tej
grupy naleŜy równieŜ saletrzak magnezowy, nawóz ten zawiera około 28% azotu oraz około
3-4% MgO.

Nawozy amidowe

Przykładem nawozu amidowego jest mocznik produkowany w postaci granulek, w ten

sposób zmniejsza się jego higroskopijność. Mocznik jest nawozem o duŜej koncentracji azotu
zawiera go 46%. Jest nawozem uniwersalnym, powinien być wymieszany z glebą, aby

Nawozy
azotowe

Nawozy

saletrzane

Nawozy

amonowe

Nawozy

saletrzano-

amonowe

Nawozy amidowe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

uniknąć strat azotu. Łączy się łatwo z kompleksem sorpcyjnym gleby i nie jest wypłukiwany
z gleby. Działa na glebę zakwaszająco.

Nawozy fosforowe

Nawozy te zawierają fosfor w postaci reszt kwasu ortofosforowego, do produkcji tych

nawozów słuŜą fosforyty. Nawozy fosforowe ze względu na szybkość działania dzielimy na
(rys. 3):

Rys. 3. Podział nawozów fosforowych [opracowanie własne]

Superfosfaty

Superfosfat prosty to pylisty szary proszek zawierający 18% pięciotlenku fosforu i 9%

siarki. W postaci siarczanów jest to nawóz przedsiewny wymagający wymieszania z glebą,
pogłównie jest stosowany tylko na uŜytkach zielonych. Niewłaściwe jest stosowanie go na
glebach kwaśnych i zasadowych, poniewaŜ moŜe się uwstecznić.

Superfosfat prosty granulowany zawiera około 18% pięciotlenku fosforu jest on w małym

stopniu naraŜony na proces uwsteczniania wymaga dobrego wymieszania z glebą. Jest
stosowany przedsiewnie w niektórych przypadkach wsiewany jest razem z roślinami.

Superfosfat potrójny granulowany zawiera 46% P

jest to nawóz typowo przedsiewny

nadający się pod wszystkie rośliny. MoŜna go stosować na wszystkie gleby.

Superfosfat borowany zawiera 44% P

oraz domieszkę boru. W sprzedaŜy znajduje się

jako nawóz granulowany jest stosowany przede wszystkim pod rośliny wraŜliwe na niedobór
boru, a są nimi buraki i lucerna.

Mączki zawierające fosfor

Mączka fosforytowa zawiera ona 29% P

jest to forma bardzo słabo rozpuszczalna.

Produkowana w postaci pyłu jest słabo higroskopijna. Jest to nawóz typowo przedsiewny
wymagający wymieszania z glebą. Dopiero wymieszany z całą warstwą orną pod wpływem
kwasów ulega przemianom na prostsze związki łatwiej przyswajalne przez rośliny. Nawóz ten
stosować moŜemy na gleby kwaśne i wilgotne pod rośliny o bardzo długim okresie wegetacji,
które bardzo dobrze wykorzystują trudnodostępne związki fosforu.

Mączki kostne zawierają od 10 do nawet 30% P

oraz niewielkie ilości azotu.

Stosujemy je na gleby kwaśne o duŜej wilgotności.

Nawozy fosforowe

Szybko działające

superfosfaty

Bardzo wolno działające

rozpuszczalne

w mocnych kwasach

mączki fosforytowe

i kostne

Wolno działające

rozpuszczalne w słabych

kwasach

(nie stosowana obecnie)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nawozy potasowe

Nawozy potasowe są bardzo waŜne, poniewaŜ mają wpływ na dobry rozwój roślin i są

czynnikiem plonotwórczym. Dzielimy je na (rys. 4):

Rys. 4. Podział nawozów potasowych [opracowanie własne]

Kamex

Zawiera około 40%K

0 oraz 4–5% MgO, moŜna go stosować na wszystkie gleby, ale

najlepiej na te, które wykazują niedobór magnezu.

Sole potasowe

Zawierają KCL.W solach potasowych znajdować się moŜe 4,50 lub 60% K

O. Sole te

mają postać krystaliczna czasami granulowaną, nawóz ten stosowany jest przedsiewnie
i wymaga dobrego wymieszania z glebą. Zaleca się nie stosowanie tego nawozu pod takie
rośliny jak drzewa owocowe, tytoń, poniewaŜ zawiera on chlor, a rośliny te nie znoszą chloru
w glebie.
Kainit

Zawiera około 12–16% K

0 oraz 4-7% MgO, moŜemy go stosować na glebach lŜejszych

pod warunkiem, Ŝe starannie wymieszamy go z rolą. Stosujemy go równieŜ na uŜytki zielone.
Siarczan potasowy

Zawiera 50% K

O występuje w postaci krystalicznej.

Nawozy magnezowe

Rys. 5. Podział nawozów magnezowych [opracowanie własne]

Nawozy

potasowe

Kamex

Sole

potasowe

Kainit

Nawozy magnezowe

Siarczan magnezowy

Kizeryt

Inne nawozy zawierające

magnez, kalimagnezja

kainit

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nawozy magnezowe są bardzo waŜne, poniewaŜ w naszych glebach istnieje tendencja do

niedoboru magnezu. Magnez w niedoborze powoduje złe wykorzystanie NPK na glebach
lekkich. Podział nawozów przedstawia rysunek 5.

Siarczan magnezowy

Zawiera 16% MgO jest bardzo łatwo rozpuszczalny poprzez to bardzo szybko likwiduje

niedobory magnezu u młodych roślin, moŜna go stosować doglebowo lub jako oprysk
w stęŜeniu 2%.

Kizeryt

Zawiera 27%MgO jest rozpuszczalny w wodzie, w sprzedaŜy występuje w postaci

granulowanej.

Inne nawozy zawierające magnez

MoŜemy wymienić tutaj kalimagnezję, kamex, kainity oraz 40% sól potasową.

Nawozy wieloskładnikowe

Nawozy wieloskładnikowe zawierają dwa lub więcej składników pokarmowych, jeŜeli

uzupełnione są magnezem i innymi mikroskładnikami.

Podział nawozów wieloskładnikowych zaliczamy przedstawia rysunek 6:

Rys. 6. Podział nawozów wieloskładnikowych [opracowanie własne]

Fosforan amonowy

Jest mieszaniną jednoamonowego z dwuamonowym fosforanu, zawiera 46% P

i  18%N  jest  produkowany  w  postaci  granulek  moŜe  być  stosowany  pod  wszystkie  rośliny.
Fosfor,  który  jest  zawarty  w  tym  nawozie  szczególnie  dobrze  przyswajany  jest  przez
wszystkie  rośliny.  Jest  nawozem  przedsiewnym  wymagającym  przykrycia  glebą.  Stosujemy
go na wszystkich glebach z wyjątkiem gleb silnie kwaśnych i silnie zasadowych.

Saletra potasowa

Nawóz ten zawiera dwa składniki, 13%N i 45%K

O jest stosowany w ogrodnictwie

szklarniowym, łatwo rozpuszcza się w wodzie.

Polifoska

Jest mieszaniną fosforanów amonowych i chlorku potasowego, zawiera 8%N 20%K

i 10.6%P. UŜywana jest do przedsiewnego nawoŜenia zbóŜ ozimych.

Nitrofoska

Jest to nawóz trójskładnikowy.

Nawozy

Wieloskładnikowe

Fosforan

amonowy

Saletra

potasowa

Polifoska

Nitrofoska

Azofoska

Flora

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Amofoska i Flora

UŜywane są w ogrodnictwie.

Nawozy wapniowe

Gleby w naszym kraju z wyjątkiem rędzin powstały ze skał ubogich w wapń i dlatego

mają odczyn kwaśny. Dlatego naleŜy gleby systematycznie wapnować. Wapń w nawozach
występuje w postaci:

−

tlenkowej,

−

węglanowej,

−

krzemianowej.
Zapotrzebowanie roślin na wapń jest niewielkie, systematyczne wapnowanie zupełnie

wystarczy. Na rynku 7 moŜemy spotkać wiele rodzajów nawozów wapniowych.

Rys. 7. Podział nawozów wapniowych [opracowanie własne]

Proces zakwaszania gleb wiąŜe się z wymywaniem wapnia z gleby oraz ze stosowaniem

nawozów mineralnych, które zakwaszają glebę. Proces odkwaszania gleb jest długotrwały

Nawozy wapniowe

Nawozy wapniowe naturalne

Nawozy wapniowo-magnezowe

odpady przemysłu

Wapno rolnicze palone

Wapno rolnicze mieszane

Wapniak mielony rolniczy

Nawóz kredowy

Kreda

Wapno magnezowe tlenkowe

60% CaO

Wapno magnezowo tlenkowe

50% CaO

Wapno magnezowo tlenkowe

45% CaO

Wapno magnezowe węglanowe

Wapno posodowe

Wapno pokekowe

Wapno poflotacyjne

Wapno pocelulozowe

Wapno defekacyjne

Pyły cementowe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i moŜna tego dokonać stosując umiejętnie nawozy wapniowe. Po jednorazowym wapnowaniu
pH gleby zmienia się zaledwie 0,2 jednostki.

Technologia nawoŜenia mineralnego

Nawozy mineralne moŜemy stosować przedsiewnie, wtedy nawozy wysiewamy do gleby

przygotowanej  do  siewu.  Drugim  sposobem  nawoŜenia  jest  nawoŜenie  pogłówne,  wtedy
stosujemy  nawozy  w  czasie  wegetacji  roślin.  Przy  duŜym  nawoŜeniu  dawki  nawozów
dzielimy  na  kilka  dawek  zwłaszcza  na  glebach  lekkich.  Rośliny  wymagają  nawoŜenia
fosforem  i  potasem  przed  siewem.  Azot  natomiast  moŜemy  stosować  tuŜ  przed  siewem.
Niektóre nawozy moŜemy mieszać, sprawdzamy to w tabeli mieszania nawozów.

Mieszanie nawozów mineralnych

Często stosujemy zabieg mieszania nawozów. Mieszanie nawozów musi odbywać się

według  pewnych  zasad,  składniki  mieszanki  muszą  być  sypkie  nie  zbrylone  z  zachowaniem
odpowiednich proporcji. Nie wszystkie nawozy moŜemy z sobą mieszać, jeśli decydujemy się
na  ten  zabieg  musimy  sprawdzić  w  tabeli  mieszania  nawozów  mineralnych  czy  jest  to
moŜliwe.  Nie  moŜemy  mieszać  nawozów,  które  zwiększają  w  mieszance  swoją
higroskopijność.  Mocznika  nie  wolno  mieszać  z  saletrą  amonową,  saletrzakiem,
superfosfatem,  poniewaŜ  prowadzi  to  do  zbrylenia  i  do  powstania  mazi.  JeŜeli  zmieszamy
nawozy  azotowe  z  nawozami  zasadowymi  mogą  wystąpić  straty  azotu.  Nie  naleŜy  mieszać
nawozów pylistych z drobnokrystalicznymi nawozami granulowanymi.

Wpływ nawoŜenia na środowisko

Nawozy oddziaływają nie tylko na glebę, ale równieŜ na wody gruntowe oraz wody

powierzchniowe. Nadmiar soli wpływa niekorzystnie na właściwości gleby. Dlatego często
rolnicy wykorzystują preparaty biologiczne, szczególnie w rolnictwie ekologicznym.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń?

1.  Jak brzmi „prawo minimum” Liebiga?
2.  Jak dzielimy nawozy?
3.  Jakie znasz nawozy organiczne?
4.  Wymień metody przechowywania obornika?
5.  Jakie rośliny i jakimi dawkami nawozimy obornikiem?
6.  Jakie nawozy stosujemy w rolnictwie ekologicznym?
7.  Jak dzielimy nawozy mineralne?
8.  Wymień nawozy azotowe?
9.  Jakie znaczenie ma wapnowanie gleb?
10.  Jakie znasz nawozy wieloskładnikowe?
11.  Jakie ma znaczenie gnojowica w nawoŜeniu roślin?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeliczanie czystego składnika nawozów na masę towarową i odwrotnie.
Na polu o powierzchni 10 ha postanowiono zastosować:

−

120 kg na 1 ha w postaci saletry amonowej,

−

80 kg P

na1 ha w postaci superfosfatu granulowanego,

−

200 kg K

0 w postaci soli potasowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Oblicz, ile masy towarowej nawozów trzeba w tym celu zastosować na całe pole.
Na innym polu o powierzchni 6 ha zastosowano:

−

1200 kg mocznika,

−

900 kg superfosfatu potrójnego,

−

1800 kg soli potasowej.
Oblicz ile nawozów w czystym składniku zastosowano na 1 ha.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zawartość czystego składnika w nawozach,
2)  wykonać notatki,
3)  przeanalizować otrzymane wyniki,
4)  zaprezentować efekty pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

arkusz do ćwiczenia,

−

poradnik dla ucznia,

−

tablice przedstawiające zawartość czystego składnika.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj przedstawione nawozy mineralne i określ ich właściwości.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z kolekcją nawozów mineralnych,
2)  wykonać analizę poszczególnych próbek,
3)  zapisać wyniki w arkuszu.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

arkusz do ćwiczenia,

−

poradnik dla ucznia,

−

kolekcja nawozów mineralnych,

−

odczynniki chemiczne.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) przeliczać masę towarową na czysty składnik i odwrotnie?

2) wyjaśnić jaką rolę odgrywają nawozy organiczne w nawoŜeniu roślin?

3) wymienić nawozy zielone?

4) rozpoznawać nawozy mineralne?

5) nawozić okopowe obornikiem?

6) nawozić rośliny gnojowicą?

7) wymienić jakich zasad bhp naleŜy przestrzegać przy stosowaniu

nawozów mineralnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Ochrona roślin uprawnych

4.4.1. Materiał nauczania

Ochrona roślin dotyczy:

−

nauki o szkodnikach roślin,

−

nauki o chorobach roślin,

−

metod zwalczania chorób i szkodników.

Rys. 8. Podział metod ochrony roślin [opracowanie własne]

Metody agrotechniczne obejmują:

−

wybór odpowiedniej gleby oraz zabiegi uprawowe,

−

nawoŜenie,

−

zmianowanie,

−

przygotowanie zdrowego materiału siewnego,

−

termin siewu.

Zabiegi te uniemoŜliwiają rozwój chorób i szkodników roślin

Wybór odpowiedniej gleby ma bardzo istotny wpływ na wzrost i rozwój roślin

uprawnych, na glebach słabych rosną rośliny słabe. Zabiegi takie jak wczesna podorywka,
orka zimowa, niszczą chwasty, choroby, przez to są gwarancją wysokich plonów
w przyszłych uprawach.

NawoŜenie ma ogromny wpływ na zdrowotność i plonowanie roślin. Niedobór

składników  pokarmowych  zwalnia  tempo  wzrostu  roślin  oraz  obniŜa  znacznie  ich
plonowanie.  NaleŜy  pamiętać,  iŜ  na  wzrost;  plonowanie  roślin  wpływa  nie  tylko  niedobór
składników  pokarmowych,  ale  równieŜ  nadmiar  jest  niepoŜądany.  Dlatego  nawoŜenie

Metody ochrony roślin

Metody zapobiegawcze

Metody zwalczania

bezpośredniego

Metody agrotechniczne

Metody hodowlane

Kwarantanna

Metody mechaniczne

Metody fizyczne

Metody biologiczne

Metody chemiczne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powinno być racjonalne, i uwzględniać właściwy stosunek NPK. Nawozy organiczne mogą
czasami być źródłem patogenów.

Zmianowanie ma bardzo istotny wpływ na zdrowie i plonowanie roślin. Rośliny, które

chorują na te same choroby nie powinny być uprawiane po sobie. W glebie pozostają
patogeny chorób i dlatego naleŜy stosować kilku letnią przerwę w uprawie roślin tego samego
gatunku. Zmianowanie, czyli racjonalne następstwo roślin po sobie gwarantuje dobre plony
i ogranicza występowanie szkodników i chorób.

Przygotowanie zdrowego materiału siewnego jest bardzo waŜnym elementem zwalczania

chorób i szkodników, poniewaŜ przez nasiona przenoszone są choroby i szkodniki.

Termin siewu ma istotny wpływ na zdrowotność roślin na przykład wczesny siew jest

bardzo korzystny dla zbóŜ jarych, poniewaŜ ogranicza występowanie rdzy.

Metody hodowlane polegają na wyselekcjonowaniu takich odmian roślin, które odporne

będą na choroby i szkodniki. Praca hodowlana jest bardzo długa i czasochłonna trzeba czasem
nawet  kilku  dziesiątek  lat  Ŝeby  otrzymać  nową  odmianę.  Dzięki  doświadczeniom
prowadzonym  przez  hodowców  udało  się  wprowadzić  wiele  odmian  odpornych  na  choroby
i szkodniki.

Kwarantanna

Zadaniem kwarantanny jest ochrona naszego kraju lub pewnych jego rejonów przed

chorobami, które tam nie występują. W naszym kraju ustalona jest lista gatunków, które
podlegają kwarantannie.

RozróŜniamy dwa rodzaje kwarantanny, kwarantannę wewnętrzną, która polega na

nadzorowaniu obrotem ziemiopłodów wewnątrz kraju oraz kwarantannę zewnętrzną
polegającą na kontroli ziemiopłodów wywoŜonych i wwoŜonych do naszego kraju

Metody bezpośredniego zwalczania

Metody mechaniczne polegają na uŜywaniu prostych pułapek do zwalczania szkodników.

Czasami stosuje się rowki chwytne do łapania na przykład turkucia podjadka.

Metody fizyczne polegają na stosowaniu do niszczenia patogenów i szkodników

wysokich i niskich temperatur. Czasami do tych celów uŜywa się promieniowania oraz
elektryczności. Wysokie temperatury uŜywane są do odkaŜania gleby w szklarniach. Metody
fizyczne i mechaniczne nie szkodzą naszemu zdrowiu.

Metody biologiczne

Metody te polegają na wykorzystaniu mikroorganizmów chorobotwórczych, owadów

drapieŜnych  i  pasoŜytniczych  do  zwalczania  szkodników.  Jednym  ze  sposobów  walki
biologicznej  z  szkodnikami  jest  introdukcja,  czyli  wprowadzenie  nowego  gatunku  na  dany
teren  w  celu  zniszczenia  szkodników.  Przykładem  moŜe  tutaj  być  wykorzystanie  kruszynka.
Jaja  tej  małej  błonkówki  Ŝyją  w  jajach  innych  owadów  pasoŜytniczych.  NaleŜy  tworzyć
odpowiednie  warunki  dla  zwierząt,  które  Ŝywią  się  szkodnikami  roślin  uprawnych.  MoŜna
wymienić  tutaj  poŜyteczne  ptaki  takie  jak  jaskółki,  sikorki,  dzięcioły,  kowaliki,  muchówki,
szpaki.  Do  ptaków  poŜytecznych  moŜemy  zaliczyć  równieŜ  sowy,  jastrzębie.  PoŜytecznymi
zwierzętami, które Ŝywią się szkodnikami roślin są ryjówki, kuny, łasice, nietoperze.

Biologiczne metody ochrony roślin są o wiele trudniejsze do przeprowadzenia niŜ na

przykład chemiczne. Do preparatów biologicznych moŜemy zaliczyć szare mydło stosowane
do zwalczania mszyc, wyciągi z kompostów, które niszczą choroby grzybowe, oleje
mineralne i roślinne uŜywane do oprysków w sadach, wywary z pokrzywy, piołunu, skrzypu
zwalczające mszyce.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Metody chemiczne

Metody te są najbardziej rozpowszechnione ze wszystkich metod ochrony roślin.

Polegają one na stosowaniu środków chemicznych w celu zniszczenia lub osłabienia
organizmów szkodliwych dla Ŝycia i zdrowia roślin uprawnych. Wadą tej metody jest to, iŜ
ś

rodki chemiczne niszczą zarówno organizmy niepoŜądane jak i poŜyteczne. Metody tej nie

stosuje się w gospodarstwach ekologicznych.

Technika stosowania środków ochrony roślin

W ochronie roślin stosuje się róŜne techniki, ich podział przedstawia rysunek 9.

Rys. 9. Podział technik stosowania środków ochrony roślin [opracowanie własne]

Opryskiwanie

Jest to zabieg najczęściej wykonywany ze wszystkich. Zadaniem tego zabiegu jest

pokrycie  powierzchni  rośliny  lub  roli  wcześniej  przygotowaną  cieczą.  Wykonujemy  ten
zabieg  przy  pomocy  opryskiwaczy  w  bezwietrzne,  pochmurne  dni.  Zabieg  ten  wykonujemy
zawsze  na  rośliny  suche  nigdy  po  deszczu.  Opryskiwacze  mogą  być  róŜnego  typu
w zaleŜności  od  tego,  na  jakiej  powierzchni  mamy  wykonać  zabieg.  Opryskiwanie  roślin  na
małych powierzchniach moŜe być wykonywane przy pomocy opryskiwaczy plecakowych. Na
duŜe  powierzchnie  stosuje  się  opryskiwacze  ciągnikowe,  a  nawet  przy  pomocy  specjalnie
skonstruowanych samolotów.

Zaprawianie

Technika ta jest bardzo powszechnie stosowana w zaprawianiu nasion roślin uprawnych.

Nasiona moŜna zaprawiać na mokro i na sucho ma to na celu uchronienie roślin przed
chorobami, szkodnikami. Przy zaprawianiu stosuje się stosunkowo małe dawki środków
ochrony roślin. Na 100 kg nasion stosujemy około 200–400 g środka chemicznego.

Stosowanie granulatów

Granulaty stosuje się głównie doglebowo w celu zniszczenia bytujących tam szkodników.

Urządzenia do rozprowadzania granulatów nazywamy aplikatorami.

Fumigacja

Technika ta polega na poddaniu całego pomieszczenia lub gleby działaniu pary lub gazu.

Metodę stosujemy najczęściej w szklarniach oraz w pomieszczeniach zamkniętych przy
odkaŜaniu gleby.

Techniki

stosowania

rodków

ochrony

roślin

Opryskiwanie

Zaprawianie

Stosowanie

granulatów

Fumigacja

Inne

sposoby
ochrony

roślin

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Środki ochrony roślin

rodki ochrony roślin nazywane równieŜ pestycydami dzielimy na szereg grup

w zaleŜności od przeznaczenia sposób i mechanizmu działania.

Pestycydy w zaleŜności od ich przeznaczenia dzielimy na:

Rys. 10. Podział pestycydów [opracowanie własne]

Insektycydy

Insektycydy są to środki ochrony roślin przeznaczone do zwalczania szkodników

z gromady owadów. Owady te, jak na przykład mszyce uszkadzają części nadziemne roślin
powodując znaczne straty. Pędraki owadów mogą Ŝerować w glebie przyczyniając się do
niszczenia systemu korzeniowego roślin. W zaleŜności od sposobu działania środka w roślinie
insektycydy dzielimy na:

−

układowe, wnikają one do rośliny i przemieszczają się wraz z jej sokami,

−

kontaktowe pozostają one na powierzchni liścia
Innym sposobem podziału tych środków jest ich przynaleŜność do grup chemicznych

i tutaj wyróŜniamy:

−

pyretroidy, posiadają szerokie spektrum działania naleŜą do nich Decis 2,5 EC, Ambusz
25 EC,

−

preparaty fosforoorganiczne, są jeszcze stosowane doglebowo, jako opryski oraz do
fumigacji,

−

karbaminiany, posiadają zróŜnicowane spektrum działania jak na przykład Pirimor
50 DG, który zwalcza tylko mszyce, natomiast Marshall zwalcza wiele gatunków
owadów,

−

biopreparaty, nieliczna grupa związków substancją czynną tych preparatów są
mikroorganizmy chorobotwórcze dla szkodników,

−

preparaty cyklomocznikowe, są preparatami wybitnie selektywnymi i bezpiecznymi
preparaty te uniemoŜliwiają owadom właściwą produkcję chityny,

−

chlorowane węglowodory, preparaty te wycofuje się z produkcji ze względu na bardzo
długie utrzymywanie się w środowisku naturalnym,

−

feromony, są to substancje przywabiające owady do pułapek.

rodki ochrony roślin-Pestycydy

Insektycydy

Fungicydy

Herbicydy

Akarycydy

Rodentycydy

Adiuwanty

Repelenty

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Fungicydy

Fungicydy są to środki ochrony roślin działające zapobiegawczo przed chorobami

grzybowymi. Głównym zadaniem tych związków jest ochrona przed chorobami grzybowymi,
poprzez pokrycie całej powierzchni rośliny cieczą uŜytkową tak Ŝeby nie dopuścić do
rozwoju zarodników grzybów.

Zabiegi fungicydami wykonujemy rozpuszczając je w duŜej ilości wody. Fungicydy

naleŜą do kilku grup:

−

związki siarki,

−

związki miedzi,

−

związki benzymidazolowe,

−

związki triazolowe,

−

związki imidazolowe.

Herbicydy

Herbicydy są to związki przeznaczone do zwalczania chwastów w róŜnych gatunkach

roślin uprawnych. Środki chwastobójcze działają skutecznie, jeŜeli:

−

znamy gatunki chwastów występujących w roślinach uprawnych,

−

dobieramy odpowiednią dawkę środka chwastobójczego,

−

w dniu przeprowadzania zabiegu powinny być odpowiednie warunki atmosferyczne,

−

chwasty na polu są w początkowej fazie rozwoju wtedy, kiedy są najbardziej naraŜone na
działanie herbicydów.

Rys. 11. Podział herbicydów [opracowanie własne]

Herbicydy kontaktowe uszkadzają rośliny w miejscu bezpośredniego zetknięcia się

rodka z rośliną. Natomiast herbicydy układowe wnikają do rośliny docierają do wszystkich

części i powodują jej schnięcie.

Herbicydy selektywne niszczą tylko wybrane grupy roślin, na przykład tylko rośliny

jednoliścienne lub dwuliścienne. Środki chwastobójcze nieselektywne niszczą wszystkie
rośliny zielone.

Rodentycydy są środkami do zwalczania gryzoni
Akarycydy są środkami do zwalczania roztoczy.

Herbicydy

Herbicydy nalistne

Herbicydy doglebowe

Kontaktowe nieselektywne

Kontaktowe selektywne

Układowe nieselektywne

Nieselektywne

Selektywne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Repelenty są to środki do odstraszania ptaków oraz zwierzyny łownej.
Adiuwanty są środkami zmniejszającymi napięcie powierzchniowe cieczy uŜytkowej

powoduje lepszą ich przyczepność.

Regulatory wzrostu i rozwoju roślin, zapobiegające wyleganiu, do przyspieszania

dojrzewania rzepaku oraz roślin strączkowych, do ukorzeniania, do przerzedzania zawiązków
drzew owocowych.

Choroby roślin

Fitopatologia jest nauką o chorobach roślin zajmuje się ona przyczynami, objawami,

i skutkami chorób. W wyniku chorób roślin uprawnych zmniejszają się ich plony, a poprzez
to opłacalność produkcji.

Objawy

chorób

są

spowodowane

przez

zmiany

wywołane

czynnikami

chorobotwórczymi, które powodują:

−

więdnięcie roślin,

−

zgnilizny,

−

zmiany zabarwienia,

−

zniekształcenia roślin,

−

skarłowacenia,

−

narośla,

−

nekroza,

−

wydzieliny.
Więdnięcie roślin następuje na skutek zaburzeń równowagi wodnej, przyczyny zaburzeń

mogą być infekcyjne lub nie infekcyjne. Więdnięcie nieinfekcyjne jest czasami spowodowane
brakiem przejściowym wody i jest zwykle odwracalne. Natomiast więdnięcie spowodowane
czynnikami infekcyjnymi jest zwykle nieodwracalne.

Zgnilizny, występują przewaŜnie na częściach roślin, które zawierają duŜe ilości wody

i magazynujących substancje zapasowe. Na przykład bulwy ziemniaków, bulwy buraków jak
równieŜ w soczystych owocach.

Zmiany zabarwienia; najczęstszą przyczyną zmian barwy są choroby grzybowe

i  bakteryjne.  ZŜółknięcie  roślin  moŜe  być  powodem  niedoboru  składników  mineralnych  lub
brakiem  dostatecznego  dostępu  światła.  Kolor  zabarwienia  na  liściach  lub  innych  częściach
rośliny moŜe być charakterystyczny dla określonych chorób.

Zniekształcenia roślin; przyczynami tych schorzeń mogą być bakterie, wirusy, grzyby.

W wyniku działania tych negatywnych czynników następują skrzywienia pędów,
kędzierzawienie liści.

Skarłowacenia; zdrobnienia całych roślin, mogą być powodowane niedoborem

składników pokarmowych w glebie. Przyczyną mogą być takŜe bakterie oraz wirusy.

Narośla tworzą się na częściach podziemnych lub nadziemnych roślin wskutek

rozrastania się komórek pod wpływem grzybów i bakterii chorobotwórczych.

Nekroza; obumieranie tkanek, organów roślin pod wpływem bakterii chorobotwórczych,

wirusów oraz ujemnych temperatur. Obumarłe tkanki wysychają i wykruszają się.

Wydzieliny, substancje wydzielane przez chore rośliny spowodowane przez grzyby

i bakterie chorobotwórcze.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Czynniki chorobotwórcze

Rys. 11. Podział czynników chorobotwórczych [opracowanie własne]

Do czynników nieinfekcyjnych zaliczamy czynniki klimatyczne i glebowe.

Klimatycznymi  czynnikami  nieinfekcyjnymi  jest  temperatura,  wilgotność  powietrza,
natęŜenie  światła,  silne  wiatry,  opady  atmosferyczne  oraz  przemysłowe  zanieczyszczenia
przemysłowe  atmosfery.  Wskutek  tych  czynników,  jeśli  nie  są  optymalne  zaczynają  gnić.
Glebowymi  czynnikami  nieinfekcyjnymi  jest  niedobór  składników  pokarmowych,
nieodpowiednie  pH,  pozostałości  pestycydów  w  glebie.  Czynniki  glebowe  osłabiają  wzrost
roślin, powodują skręcanie łodyg, przebarwienia liści.

Czynnikami infekcyjnymi są pasoŜytnicze grzyby, bakterie, wirusy, a takŜe rośliny

pasoŜytnicze. Najwięcej chorób wywołują grzyby, bakterie natomiast wywołują mniej
chorób, ale za to są bardzo groźne i trudne do wyleczenia.

Choroby fizjologiczne wywoływane są przez czynniki nieinfekcyjne. MoŜemy tutaj

wyróŜnić  choroby  związane  z  niekorzystnymi  warunkami  klimatycznymi,  glebowymi
i uszkodzenia mechaniczne. Z czynników klimatycznych i meteorologicznych największą rolę
odgrywa temperatura. Najczęściej są to wiosenne przymrozki. Reakcja rośliny na temperaturę
zaleŜy  od  jej  wieku,  stanu  fizjologicznego  rośliny.  Wysokie  temperatury  przewaŜnie  susze,
powodują  duŜe  straty,  rośliny  wysychają  i  tracą  liście.  Zabójcze  dla  Ŝycia  roślin  jest
zanieczyszczenie  powietrza  spowodowane  przez  przemysł.  Szczególnie  groźne  dla  Ŝycia
roślin są związki siarki.

ródłem chorób fizjologicznych moŜe być; nadmiar wody, nadmiar azotu, niedobór

potasu i innych mikroelementów.

Choroby infekcyjne wywoływane są przez pasoŜytnicze grzyby, bakterie oraz wirusy

Do chorób grzybowych zaliczamy:

−

zarazę ziemniaka, choroba ta jest najgroźniejsza ze wszystkich chorób grzybowych,

−

parch jabłoni, jest największą zmorą wszystkich sadowników.
Do chorób bakteryjnych zaliczamy:

−

czarna nóŜka ziemniaka, bakterie chorobotwórcze wnikają do rośliny i powodują infekcję
przenoszą się one przez sadzeniaki lub glebę.
Do chorób wirusowych zaliczamy dwie grupy mozaiki i Ŝółtaczki.

Czynniki

chorobotwórcze

Czynniki nieinfekcyjne

Czynniki infekcyjne

Czynniki klimatyczne

Czynniki glebowe

Grzyby pasoŜytnicze

Bakterie

chorobotwórcze

Wirusy chorobotwórcze

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Szkodniki roślin

Szkodnikami nazywamy zwierzęta, które odŜywiają się roślinami lub zapasami

przechowywanymi w magazynach i powodują duŜe straty gospodarcze. Największą grupę
szkodników stanowią owady i pajęczaki. RównieŜ bardzo groźnymi szkodnikami są nicienie,
ś

limaki oraz ptaki. Szkodniki w sposób istotny obniŜają plonowanie roślin, w sprzyjających

warunkach rozmnaŜają się masowo.

Rys. 12. Podział szkodników roślin [opracowanie własne]

Szkodliwe nicienie

Są robakami obłymi, Ŝyjąc w glebie uszkadzają korzenie roślin. Nicienie wskutek

erowania niszczą podziemne części roślin a nawet doprowadzają je do śmierci. Zwalczanie

nicieni jest bardzo kosztowne, poniewaŜ środki naleŜy wprowadzić do gleby. Do
najgroźniejszych nicieni naleŜą mątwiki: ziemniaczany, burakowy i zboŜowy.

Szkodliwe roztocza to pajęczaki, są one bardzo groźnymi szkodnikami nasion

przechowywanych w magazynach oraz roślin, które przebywają na polu. Roztocza stanowią
liczny rząd pajęczaków, które dzielimy na trzy rodziny:

−

przędziorkowate,

−

szpecielowate,

−

rozkruszkowate.
Szkodliwość owadów zaleŜy od ich rozrodczości i tempa rozwoju. Najgroźniejszymi

owadami są te, które składają duŜo jaj. Przykładem jest tutaj stonka ziemniaczana czy
mszyce. Owady szkodliwe naleŜą do 8 rzędów:

−

prostoskrzydłe, naleŜy tutaj szarańcza, turkuć podjadek,

−

pluskwiaki równoskrzydłe, naleŜą tutaj mszyce i czerwce,

−

przylŜeńce, są szkodnikami roślin motylkowych,

−

pluskwiaki róŜnoskrzydłe, płaszczyniec burakowy,

−

chrząszcze, przedstawicielem jest słodyszek rzepakowy,

−

motyle, przedstawicielem jest bielinek kapustnik,

−

muchówki, przedstawicielem są śmietki,

−

błonkówki, przedstawicielem są owocnice.
Rozprzestrzenianie się szkodników i patogenów moŜe ograniczyć właściwe zmianowanie

i odpowiednie sąsiedztwo zasiewów. W biocenozach naturalnych istnieje równowaga,
natomiast w biocenozach rolniczych często dochodzi do pojawiania się masowego
szkodników.

Szkodniki roślin

Szkodliwe

nicienie

Szkodliwe

roztocza

Szkodliwe

owady

Inne

szkodniki

roślin

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Samoregulacja w przyrodzie oraz jej znaczenie w ochronie roślin

W przyrodzie występuje zjawisko samoregulacji, moŜemy to zaobserwować

w gospodarstwach ekologicznych. W glebach Ŝyznych kondycja roślin uprawnych jest lepsza.
Gleby Ŝyzne są bogate w róŜne formy Ŝyciowe, odbywa się samoregulacja potencjalnych
szkodników. Szkodniki w glebie stykają się ze swoimi wrogami naturalnymi i ich liczebność
zostaje ograniczona.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń?

1.  Wymień zadania ochrony roślin
2.  Scharakteryzuj metody agrotechniczne ochrony roślin?
3.  Na czym polegają metody hodowlane ochrony roślin?
4.  Jakie są rodzaje kwarantanny?
5.  Jakie znasz metody bezpośredniego zwalczania szkodników i chorób?
6.  Na czym polegają chemiczne metody zwalczania szkodników i chorób?
7.  Na czym polega fumigacja?
8.  Jaki jest podział środków ochrony roślin?
9.  Jak dzielimy herbicydy ze względu na sposób działania?
10.  Wymień grupy fungicydów?
11.  Jak zapobiegamy chorobom roślin?
12.  Wymień najwaŜniejsze choroby grzybowe i bakteryjne?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaplanuj zabieg chemiczny na wybranej roślinie. Przeczytaj zalecenia na etykiecie

preparatu, odnoszące się do danej uprawy i szkodnika lub choroby. Oblicz, ile potrzeba
preparatu i wody do przeprowadzenia zabiegu w polu o danej powierzchni cieczą uŜytkową
o wymaganym stęŜeniu, znając wydajność opryskiwacza.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać środek ochrony roślin do zabiegu agrotechnicznego,
2) zapoznać się z etykietą znajdującą się na opakowaniu tego środka, klasą toksyczności,

wymaganym stęŜeniem cieczy uŜytkowej,

3) dokonać obliczeń,
4) zapisać wyniki w arkuszu odpowiedzi.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

arkusz odpowiedzi,

−

arkusz do ćwiczenia,

−

poradnik dla ucznia,

−

plansza z klasą toksyczności środków ochrony roślin,

−

rodek ochrony roślin w oryginalnym opakowaniu z etykietą,

−

pojemnik z wodą,

−

opryskiwacz,

−

ubranie ochronne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Po zabiegu chemicznym przeprowadzonym na pięciu poletkach doświadczalnych

obliczono liczbę Ŝywych i martwych osobników zwalczanego szkodnika.

nr poletka

osobniki Ŝywe

osobniki martwe

782

820

220

143

1512

200

1632

kontrola

Oblicz, jaka jest skuteczność preparatu w procentach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać obliczeń,
2)  zapisać otrzymane wyniki w arkuszu odpowiedzi,
3)  zinterpretować i przedstawić wyniki.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

arkusz do ćwiczenia,

−

poradnik dla ucznia,

−

plansza z charakterystyką środków ochrony roślin,

−

kalkulator,

−

arkusz papieru formatu A4.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić fungicydy stosowane w ochronie roślin?

2) wymienić metody biologiczne zwalczania szkodników?

3) sporządzić ciecz uŜytkową do oprysku chwastów na polu?

4) określić rolę regulatorów wzrostu oraz preparatów zwiększających

przyczepność środków ochrony roślin?

5) określić rolę repelentów w ochronie roślin?

6) wymienić czynniki jakie wpływają na powstawanie chorób

nieinfekcyjnych?

7) wymienić przyczyny chorób infekcyjnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  kaŜdego  zadania  dołączone  są  4  moŜliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Zadania wymagają prostych obliczeń, które powinieneś wykonać przed wskazaniem

poprawnego wyniku.

7. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
8. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

9. Na rozwiązanie testu masz 60 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Udział nawozów mineralnych we wzroście plonów wynosi

a)  20–30%.
b)  40–50%.
c)  60–70%.
d)  90–100%.

2. Prawo Liebiga to prawo

a)  prawo minimum.
b)  prawo maximu.
c)  prawo stałości.
d)  prawo stałości pH.

3. Oblicz ile kg azotu znajduje się w 1 tonie obornika, jeŜeli zawartość procentowa N

wynosi 0,45%
a)  10 kg.
b)  4,5 kg.
c)  8 kg.
d)  12 kg.

4. Najlepszym materiałem ściółkowym jest

a)  słoma.
b)  łęty ziemniaczane.
c)  torf.
d)  igliwie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Jaką dawkę obornika dajemy pod ziemniaki

a)  10–12 ton.
b)  15–17 ton.
c)  20–25 ton.
d)  14–16 ton.

6. Obornik wywieziony na pole powinien być przyorany

a)  tego samego dnia.
b)  po tygodniu.
c)  po czterech dniach.
d)  po trzech dniach.

7. Oblicz ile kg K

O znajduje się w 1 tonie gnojowicy, jeŜeli zawartość procentowa wynosi 0,6

a)  10 kg.
b)  2 kg.
c)  8 kg.
d)  6 kg.

8. Pociętą słomę przed przyoraniem naleŜy wzbogacić

a)  azotem.
b)  potasem.
c)  fosforem.
d)  wapniem.

9. Podorywka jest orką

a)  głęboką.
b)  średnią.
c)  płytką.
d)  uzupełniającą.

10. Orka zwana zięblą jest orką

a)  zasadniczą.
b)  uzupełniającą.
c)  płytką.
d)  melioracyjną.

11. Oblicz ile czystego składnika N znajduje się w 200 kg saletry amonowej o zawartości

N-34%
a)  18 kg.
b)  20 kg.
c)  68 kg.
d)  90 kg.

12. Na pole wysiano 200 kg mocznika ile zastosowano nawoŜenia w czystym składniku,

jeŜeli zawartość azotu w moczniku wynosi 46%
a)  100 kg N.
b)  92 kg N.
c)  120 kg N.
d)  82 kg N.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13. Do nawozów wieloskładnikowych zaliczamy

a)  polifoskę.
b)  mocznik.
c)  saletrę amonową.
d)  wapno palone.

14. Insektycydy to środki ochrony do zwalczania

a)  owadów.
b)  grzybów.
c)  gryzoni.
d)  chwastów.

15. Do grupy pyretroidów naleŜą

a)  Decis 2,5 EC.
b)  Zolone 350 EC.
c)  Basudin 10 G.
d)  Marshall 250 EC.

16. Środowiskiem Ŝycia nicieni jest

a)  woda.
b)  gleba.
c)  drzewa.
d)  kwiaty roślin.

17. Kwarantanna zewnętrzna dotyczy.

a)  obszaru kraju.
b)  obszaru województwa.
c)  obszaru powiatu.
d)  obszaru gminy.

18. Zaprawianie nasion to metoda ochrony roślin

a)  chemiczna.
b)  biologiczna.
c)  mechaniczna.
d)  hodowlana.

19. Do orek bardzo głębokich zaliczamy

a)  orkę podorywkę.
b)  orkę aglomeracyjną.
c)  orkę odwrotkę.
d)  orkę siewną.

20. Do melioracji szczegółowych zaliczamy

a)  regulację rzek.
b)  kanałów powyŜej 1,5 m szerokości.
c)  obwałowań przeciwpowodziowych.
d)  sieć drenarską.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Wykonywanie zabiegów agrotechnicznych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

Nr zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: