INDIE 
Począwszy od XVI w. Indie stały się przedmiotem kolonizacji ze strony Europejczyków. Jako pierwsi 
regionem  tym  zainteresowali  się  Portugalczycy.  Po  nich,  do  Indii  przybyli  Brytyjczycy,  którzy 
utworzyli tu Kompanię Wschodnioindyjską. W XVII w. do  rywalizacji o Indie włączyli się Francuzi. 
Jednak w drugiej dekadzie XIX w. Indie znalazły się w brytyjskiej strefie wpływów. 
W  1857  r.  wybuchło  powstanie  hinduskich  żołnierzy  Kompanii  Wschodnioindyjskiej  w  Bengalu, 
którzy obawiali się zagrożenia swoich tradycji kulturalnych ze strony Europejczyków. Powstańców 
poparli  hinduscy  książęta,  których  posiadłości  zostały  anektowane  przez  Brytyjczyków. 
Wydarzeniom tym towarzyszyły także liczne powstania chłopskie. Powstanie trwało 14 miesięcy i w 
1858  r.  Indie  zostały  podporządkowane  bezpośrednio  koronie  brytyjskiej.  Zarządzał  nimi 
gubernator z tytułem wicekróla. W 1877 r. 

proklamowano

 cesarstwo indyjskie, a angielska królowa 

Wiktoria  została  cesarzową  Indii.  Brytyjsko  -  indyjski  rząd  miał  swoją  siedzibę  początkowo  w 
Kalkucie, a potem w Delhi. W Indiach obowiązywało brytyjskie prawo. W administracji posługiwano 
się językiem angielskim. Wprowadzono także angielski system oświatowy. W drugiej połowie XIX 
w. Brytyjczycy przystąpili do rozbudowy sieci kolejowej w Indiach i już pod koniec stulecia kraj ten 
poszczycić się mógł najlepiej rozwiniętym systemem kolejnictwa w Azji. W 1885 r. powstał Indyjski 

Kongres

  Narodowy.  W  jego  skład  weszli  członkowie  indyjskich  klas  średnich.  Dążyli  oni  do 

uzyskania przez Hindusów udziału w rządach i w administracji. Jednak Brytyjczycy nie kwapili się z 
realizacją tych postulatów. Dlatego w Indyjskim Kongresie Narodowym doszło do rozłamu na część 
umiarkowaną  (chcieli  zrealizować  swoje  cele  polityczne  drogą  konstytucyjną)  i  na  część  skrajną 
(uważała ona, że istniejące stosunki można zmienić tylko w drodze rewolucji). Rok 1906 przyniósł 
narodziny  Ligi  Muzułmańskiej.  Tymczasem  niefortunne  reformy  brytyjskiego  wicekróla 
doprowadziły w 1905 r. do wzrostu niepokojów społecznych w całym kraju i zbojkotowanie przez 
hindusów  zagranicznych  (a  przede  wszystkim  brytyjskich)  towarów.  Zmusiło  to  Brytyjczyków  do 
przyznania Hindusom ograniczonego udziału w rządach. W 1919 r. na czele Indyjskiego Kongresu 
Narodowego stanął Mahatma Gandhi, który propagował bierny opór przeciw Brytyjczykom 
 
CHINY 
Już  pod  koniec  XVII  w.  Anglicy  założyli  w  kantonie  swoją  placówkę  handlową.  Z  Chin  wywozili 
przede wszystkim herbatę, jedwab, ryż oraz porcelanę. Przywożono natomiast bawełnę, wełnę oraz 
opium  z  Indii.  Handel  opium  nie  tylko  wywierał  negatywny  wpływ  na  zdrowie  wielu  tysięcy 
Chińczyków,  ale  także  powodował  wypływ  z  kraju  olbrzymich  ilości  srebra,  którym  płacono  za 
narkotyk. Dlatego władze chińskie sprzeciwiały się temu procederowi i w 1839 r. cesarz  Hsüan  - 
tsung  wydał  surowy  zakaz  importu  opium.  Wysłał  też  do  Kantonu  specjalnego  komisarza,  który 
nakazał zniszczyć należący do brytyjskich kupców zapas opium. Doprowadziło to do wybuchu tzw. 
wojny  opiumowej  (1839  -1842).  Zakończyła  się  ona  klęską  Chin  i  zawarciem  przez  nie 
niekorzystnego układu handlowego w roku 1842 w Nankinie. W jego wyniku Chiny musiały zapłacić 
odszkodowanie  oraz  otworzyć  dla  Europejczyków  pięć  portów  i  ustalić  dla  nich  korzystne  taryfy 
handlowe (ograniczenie cła wwozowego do 5%). Zapoczątkowało to  całą serię niekorzystnych dla 
Chin traktatów, w wyniku których europejskie mocarstwa i USA uzyskały przywileje handlowe. 
Kolejny  konflikt  zbrojny,  związany  z  handlem  opium,  wybuchł  w  roku  1856  i  trwał  cztery  lata. 
Druga wojna opiumowa toczyła się w dwóch etapach: 1856 - 1858 i 1859 - 1860 (czasami uznaje 
się  je  za  dwie  odrębne  wojny).  Zakończyły  się  one  kolejnymi  porażkami  Chin  i  dalszymi 
niekorzystnymi dla nich traktatami (1858 - w Tiensinie i 1860 -w Pekinie). W parze z trudnościami 
gospodarczymi  szło  osłabienie  państwa  pod  względem  terytorialnym  (na  rzecz  Rosji  i  Japonii). 
Chiny  przeżywały  także  trudności  społeczne  (wzrost  podatków,  ubożenie  ludności).  W  1851  r. 
wybuchło powstanie Tajpingów, czyli największy w dziejach Chin ruch chłopski. Wzięło w nim udział 
ponad milion chłopów, którzy sprzeciwiali się uciskowi społecznemu. Utworzyli oni własne państwo 
ze  stolicą  w  Nankinie.  Europejczycy  początkowo  zajęli  neutralną  pozycję,  ale  ostatecznie  poparli 
rząd  cesarski  (Tajpingowie  zlikwidowali  handel  opium).  Dzięki  temu  powstanie  udało  się  stłumić 

(1864 r.). Kolejne wielkie powstanie wybuchło w 1899 r. To tzw. powstanie Bokserów wymierzone 
było  początkowo  przeciwko  europejskim  misjonarzom  i  trwało  do  roku  1901.  Spowodowane było 
ono  trudną  sytuacją  polityczno  -  gospodarcza  Chin  na  przełomie  XIX  i  XX  wieku.  Chiny 
wypowiedziały  wojnę  zagranicznym  mocarstwom.  Interweniował  korpus  wojskowy  czterech 
mocarstw  europejskich  oraz  Japonii  i  USA.  Powstanie  zakończyło  się  klęską.  W  tzw.  "protokole 
bokserskim"  Chiny  musiały  zapłacić  wysokie  odszkodowanie  i  iść  na  dalsze  ustępstwa  względem 
Europejczyków. W 1911 r. wybuchło powstanie w Wuhanie, które przekształciło się w 

rewolucję

. Ta 

doprowadziła do obalenia dynastii mandżurskiej i do narodzin republiki. Przywódcą rewolucjonistów 
był lekarz Sun Yat - sen, który w 1892 r. na emigracji założył "Związek Odrodzenia Chin". W 1905 
r. sformułował on zasady nowego ruchu (

demokracja

, dobrobyt ludu i 

nacjonalizm

). Założona przez 

niego na emigracji (w Japonii) 

Liga

 Związkowa (od 1912 Kuomintang) stała się głównym ośrodkiem 

opozycji. Sun Yat - sen został w 1911 r. pierwszym prezydentem Chin. Rozgorzała wieloletnia walki 
o  władzę.  W  okresie  I  wojny  światowej  osłabiła  się  ingerencja  mocarstw  w  politykę  zagraniczną 
Chin. 
JAPONIA 
W  XVI  wieku  do  Japonii  dotarli  pierwsi  Europejczycy  (Portugalczycy),  którzy  przywieźli  tam 
chrześcijaństwo.  W  połowie  XVII  wieku  zostali  oni  zmuszeni  do  opuszczenia  kraju.  Główną 
przyczyną  takiego  posunięcia  władz  japońskich  było  dostarczanie  przez  Portugalczyków  broni 
zbuntowanym  chłopom.  Japończykom  nie  spodobała  się  też  prowadzona  przez  Europejczyków 
chrystianizacja. Do połowy XIX wieku Japonia była krajem pogrążonym w całkowitej izolacji. Okres 
dwustuletniej izolacji (sakoku) nie był dla Japonii pomyślny. Choć teoretycznie najwyższą władzę 
sprawował cesarz, to jednak w praktyce spoczywała ona w rękach szoguna (naczelnego dowódcy). 
Feudalne  społeczeństwo  japońskie  dzieliło  się  na  cztery  warstwy:  samurajów,  rzemieślników  i 
artystów,  chłopów  oraz  kupców.  Szczególnie  trudna  była  sytuacja  chłopów  (duże  obciążenia 
podatkowe)  i  zubożałej  warstwy  samurajów  (

kodeks

  zakazywał  im  podejmowania  pracy 

zarobkowej). W lipcu 1853 r. do zatoki Uraga wpłynął komodor Mathew Galbraith Perry, który w 
imieniu  Stanów  Zjednoczonych  zażądał  od  Japończyków  nawiązania  stosunków  handlowych.  Ci, 
obawiając  się  amerykańskiego  ataku,  otworzyli  dwa  porty  dla handlu  ze  Stanami  Zjednoczonymi 
(1854 r.). Następnie zawarto traktaty handlowe z innymi mocarstwami (Francją, Wielką Brytania, 
Portugalią, Holandią i Rosją). Jednocześnie w kraju wzrastał opór przeciwko szogunatowi. W 1868 
r. doszło do tzw. rewolucji (restauracji) Meji, w wyniku której ostatni szogun - Yoshinobu Tokugawa 
zrzekł  się  władzy.  Pełnia  tejże  władzy  przeszła  w  ręce  cesarza  Mutsuchito.  Szogunat  został 
zlikwidowany  a  cesarz  przystąpił  do  realizowania  polityki  reform  (tzw.  rewolucja  Meji).  Korzystał 
przy  tym  ze  wzorców  europejskich.  Także 

konstytucja

  z  roku  1889,  wprowadzająca  ustrój 

monarchii  konstytucyjnej,  była  wzorowana  na  europejskich  ustawach  zasadniczych.  Wraz  ze 
wzrostem  gospodarczym  Japonii  rosło  jej  znaczenie  na  poziomie  międzynarodowy.  Kraj,  który  w 
przeszłości  sam  był  przedmiotem ekspansji  (głównie  handlowej)  innych  mocarstw,  teraz  sam się 
stał jednym z nich. W 1894 r. wybuchła wojna japońsko - rosyjska, która zakończyła się w 1895 r. 
klęską Rosji. 

Epoka

 Meji stała się okresem szybkiej modernizacji Japonii. Dążono do uczynienia z 

niej  silnego  i  nowoczesnego  kraju.  Przeprowadzono 

reformę

  podatkową  i  przystąpiono  do 

organizacji  nowoczesnej  armii.  W  1872  otwarto  w  Japonii  pierwszą  linię  kolejową  -  łączyła  ona 
Tokio  z  Yokohamą. Powstawały  też  kopalnie  węgla, złota  i  rud metali,  a  także  fabryki  amunicji  i 
broni, czy odlewnie. W 1871 r. zaczęła działać poczta, a w Yokohamie pojawiły się pierwsze latarnie 
gazowe.  Od  1872  r.  w  Japonii  działał  telegraf.  W  tym  też  roku  Japończycy  zaczęli  stosować 
kalendarz gregoriański. Konieczna stała się także reorganizacja ustroju Japonii. W 1888 r. powstała 
Tajna  Rada,  która  miała  zająć  się  opracowanie  projektu  konstytucji.  Proklamowana  w  roku 
następnym  konstytucja  stanowiła,  iż  Japonia  pozostaje  cesarstwem  (

monarchią

  konstytucyjną). 

Osoba  cesarza  uznana  została  za  świętą  i  nienaruszalną.  Władzę  ustawodawczą  sprawować  miał 
dwuizbowy parlament. Japończycy starali się zmodernizować swój kraj na płaszczyźnie kulturalnej - 
na japoński przetłumaczono wiele zachodnich dzieł literackich i prac naukowych. Japonia stała się 
krajem dążącym do ekspansji terytorialnej (wojny z Chinami i Rosją)