Technik_pozarnictwa_315[02].Z2.04

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Organizacja i zadania obrony cywilnej

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Metody informowania ludności o nadzwyczajnym zagroŜeniu

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Środki ochrony ludności [10]

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Orientacja w terenie[2]

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Broń strzelecka

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu

postępowania ratownicze

w stanach nadzwyczajnych zagroŜeń. Wiedzę tą będziesz wykorzystywał w szkole przy
realizacji wszystkich modułów związanych z zawodem technik poŜarnictwa

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć, aby bez problemów
korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia, wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania, „wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

−

zestaw pytań przydatny do sprawdzenia, czy opanowałeś wiedzę z tej jednostki
modułowej,

−

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw pytań. Pozytywny wynik sprawdzianu
potwierdzi, Ŝe dobrze opanowałeś wiedzę i umiejętności z zakresu tej jednostki
modułowej,

−

literaturę.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu przy stanowisku ćwiczebnym badawczym naleŜy bezwzględnie

zwrócić uwagę na przestrzeganie regulaminów, przepisów bhp i higieny pracy oraz instrukcji
stanowiskowych wynikających z rodzaju wykonywanych zadań.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−−−−

scharakteryzować system ochrony ludności w Polsce w stanach nadzwyczajnych
zagroŜeń,

−−−−

określić zadania organów administracji publicznej w zakresie bezpieczeństwa ludności,

−−−−

scharakteryzować organizację i określić zadania obrony cywilnej,

−−−−

określić wytyczne do realizacji szkoleń w ramach powszechnego przygotowywania
ludności do racjonalnych zachowań w warunkach nadzwyczajnych zagroŜeń,

−−−−

scharakteryzować zagroŜenia chemiczne, biologiczne, radiologiczne i nuklearne,

−−−−

określić metody wykrywania i systemy prognozowania nadzwyczajnych zagroŜeń,

−−−−

określić zasady postępowania w stanach nadzwyczajnych zagroŜeń,

−−−−

określić zadania jednostek ochrony przeciwpoŜarowej w stanach nadzwyczajnych
zagroŜeń,

−−−−

dobrać metody informowania ludności o nadzwyczajnym zagroŜeniu,

−−−−

zastosować system powszechnego ostrzegania,

−−−−

dobrać środki ochrony ludności,

−−−−

zinterpretować sygnały o powszechnym zagroŜeniu i przewidzieć zachowania ludzi po
otrzymaniu sygnału,

−−−−

określić

zasady

współpracy

jednostek

Państwowej

StraŜy

PoŜarnej

z właściwymi instytucjami na wypadek zagroŜeń dóbr kultury,

−−−−

posłuŜyć się mapą topograficzną i kompasem w terenie,

−−−−

opisać budowę i przeznaczenie broni strzeleckiej,

−−−−

wyjaśnić zasady bezpiecznego posługiwania się, czyszczenia i przechowywania broni
strzeleckiej i amunicji,

−−−−

wykonać czynności związane z czyszczeniem i i zabezpieczaniem broni strzeleckiej,

−−−−

zastosować zasady strzelania do celu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.

Organizacja i zadania obrony cywilnej

4.1.1.

Materiał nauczania

Celem najwaŜniejszym współczesnego państwa jest zapewnienie swoim obywatelom

bezpieczeństwa. W sferze militarnej obowiązek obrony spoczywa na Siłach Zbrojnych,
ulokowanych w Ministerstwie Obrony Narodowej. Do zwalczania i skutków klęsk
Ŝ

ywiołowych, katastrof oraz zdarzeń, powodowanych celową działalnością człowieka zostały

powołane słuŜby takie jak Państwowa StraŜ PoŜarna, Policja, StraŜ Graniczna, które są
podporządkowane Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i Administracji. W strukturach tego
samego Ministerstwa została teŜ ulokowana Obrona Cywilna.
Struktura Obrony Cywilnej

Szef Obrony Cywilnej Kraju [7] jest centralnym organem administracji rządowej

w sprawach obrony cywilnej do zakresu działania Szefa Obrony Cywilnej Kraju naleŜy[9]:

−

przygotowywanie projektów załoŜeń i zasad działania obrony cywilnej,

−

ustalanie ogólnych zasad realizacji zadań obrony cywilnej,

−

koordynowanie określonych przedsięwzięć i sprawowanie kontroli realizacji przez organy
administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego zadań obrony cywilnej,

−

sprawowanie nadzoru nad odbywaniem zasadniczej słuŜby w obronie cywilnej.

Szef Obrony Cywilnej Kraju w sprawach naleŜących do swojego zakresu działania

wydaje zarządzenia, wytyczne, instrukcje i regulaminy.

Terenowymi organami obrony cywilnej są wojewodowie, starostowie, wójtowie lub

burmistrzowie (prezydenci miast).

Do zakresu działania szefów obrony cywilnej województw, powiatów i gmin naleŜy

kierowanie oraz koordynowanie przygotowań i realizacji przedsięwzięć obrony cywilnej przez
instytucje  państwowe,  przedsiębiorców  i  inne  jednostki  organizacyjne  oraz  organizacje
społeczne  działające  na  ich  terenie.  Szefowie  obrony  cywilnej  na  podstawie  rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Szefa
Obrony  Cywilnej    Kraju,  szefów  obrony  cywilnej  województw,  powiatów  i  gmin,  ustalają
zadania  i  kontrolują  ich  realizację  oraz  koordynują  i  kierują  działalnością  w  zakresie
przygotowania i realizacji przedsięwzięć obrony cywilnej:

−

szef obrony cywilnej kraju – szefów obrony cywilnej województw,

−

szef obrony cywilnej województwa – szefów obrony cywilnej powiatów,

−

szef obrony cywilnej powiatu – szefów obrony cywilnej gmin,

−

szef obrony cywilnej gminy – szefów obrony cywilnej w instytucjach,
przedsiębiorstwach, w społecznych organizacjach ratowniczych i w innych jednostkach
organizacyjnych działających na obszarze gminy.

Jednostkami organizacyjnymi przeznaczonymi do wykonywania zadań obrony cywilnej

są  formacje  obrony  cywilnej.  Formacje  obrony  cywilnej  składają  się  z  oddziałów  obrony
cywilnej  przeznaczonych  do  wykonywania  zadań  ogólnych  lub  specjalnych  oraz  innych
jednostek  tych  formacji.  Formacje  tworzą  ministrowie  w  randze  rozporządzenia,  w  drodze
zarządzenia:  wojewodowie,  starostowie,  wójtowie  lub  burmistrzowie  (prezydenci  miast),
uwzględniając  przy  tym:  skalę  występujących  zagroŜeń,  rodzaj  formacji,  ich  przeznaczenie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oraz stan osobowy i organizację wewnętrzną. Formacje obrony cywilnej mogą tworzyć takŜe
pracodawcy.

Zadania obrony cywilnej

Do zadań obrony cywilnej, zgodnie z art. 137 ustawy z dnia z dnia 21 listopada 1967 r.

o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej naleŜy:

−

ochrona ludności, zakładów pracy i urządzeń uŜyteczności publicznej, dóbr kultury,

−

ratowanie i udzielanie pomocy poszkodowanym w czasie wojny,

−

współdziałanie  w  zwalczaniu  klęsk  Ŝywiołowych  i  zagroŜeń  środowiska  oraz  usuwaniu
ich skutków.
Szczegółowy  katalog  zadań  obrony  cywilnej  zawiera  Pierwszy  Protokół  Dodatkowy  do

Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych
konfliktów zbrojnych, który Rzeczpospolita Polska przyjęła 19 września 1991 r. pomimo, Ŝe
była jego współautorem i współinicjatorem.

W Konstytucji Międzynarodowej Organizacji Obrony Cywilnej znajduje się zapis, Ŝe OC

ma  za  zadanie:  „gromadzenia  i  dostarczania  informacji  w  zakresie  zasad  organizowania,
ochrony  i  postępowania  w  odniesieniu  do  niebezpieczeństw  zagraŜających  ludności
w przypadkach  powodzi,  trzęsień  ziemi,  lawin,  wielkich  poŜarów,  huraganów,  awarii  zapór
wodnych  i  innych  katastrof,  jak  równieŜ  z  powodu  skaŜenia  wody  i  powietrza  lub  uderzeń
nowoczesnych    środków bojowych”.

W rozumieniu Protokołu określenie "obrona cywilna" oznacza wypełnianie wszystkich

lub niektórych wymienionych niŜej zadań humanitarnych, mających na celu ochronę ludności
cywilnej przed niebezpieczeństwami wynikającymi z działań zbrojnych lub klęsk
Ŝ

ywiołowych, i przezwycięŜanie ich bezpośrednich następstw, jak teŜ zapewnienie warunków

koniecznych do przetrwania.[11]

Są to następujące zadania:

słuŜba ostrzegawcza,

ewakuacja,

przygotowanie i organizowanie schronów,

obsługa środków zaciemnienia,

ratownictwo,

słuŜby medyczne, włączając w to pierwszą pomoc oraz opiekę religijną,

walka z poŜarami,

wykrywanie i oznaczanie stref niebezpiecznych,

odkaŜanie i inne podobne działania ochronne,

10.

dostarczanie doraźnych pomieszczeń i zaopatrzenia,

11.

doraźna pomoc dla przywrócenia i utrzymania porządku w strefach dotkniętych klęskami,

12.

doraźne przywrócenie działania niezbędnych słuŜb uŜyteczności publicznej,

13.

doraźne grzebanie zmarłych,

14.

pomoc w ratowaniu dóbr niezbędnych dla przetrwania,

15.

dodatkowe rodzaje działalności, niezbędne dla wypełnienia któregoś z zadań wyŜej
wymienionych, w tym planowanie i prace organizacyjne.

Krajowe regulacje prawne dotyczące obrony cywilnej, tj. ustawa o powszechnym

obowiązku obrony oraz akty wykonawcze do niej, nie są spójne i nie wyczerpują wszystkich
obszarów zadaniowych obrony cywilnej wymienionych przez Protokół. Przepisy nie określają
jednoznacznie zadań ochrony ludności realizowanych w czasie pokoju, ograniczając się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wyłącznie do zadań obejmujących działalność planistyczną, organizacyjną, szkoleniową
i upowszechniającą wiedzę na temat problematyki obrony cywilnej.

W ostatnich latach wiele aktów prawnych dotyczących obrony cywilnej przestało

obowiązywać,  a  w  ich  miejsce  nie  zostały  przyjęte  nowe  regulacje.  Dotyczy  to  zwłaszcza
uchylenia  art.  140  ustawy  o  powszechnym  obowiązku  obrony,  który  stanowił  delegację
ustawową  do  wydania  przez  Radę  Ministrów  rozporządzeń  określających  obowiązki
i uprawnienia  organów  w  sprawie  obrony  cywilnej,  kwestie  formacji  obrony  cywilnej
oraz sygnały powszechnego ostrzegania i alarmowania. Brak regulacji prawnej w powyŜszych
przypadkach ogranicza moŜliwości realizacji zadań w zakresie obrony cywilnej.

Z powyŜszych względów, trwają prace nad projektem ustawy o ochronie ludności

i obronie  cywilnej,  która  uporządkuje  kompetencje  i  zadania  wszystkich  organów
administracji  publicznej,  instytucji  publicznych,  organizacji  społecznych  oraz  innych
podmiotów zobowiązanych do realizacji zadań z zakresu ochrony ludności. Ustawa stanowić
będzie  dopełnienie  rozwiązań  przyjętych  w  ustawie  o  zarządzaniu  kryzysowym  (znajdującej
się  obecnie  na  etapie  prac  parlamentarnych),  co  razem  złoŜy  się  na  kompleksową  regulację
prawną w obszarze ochrony ludności i zarządzania kryzysowego.

Organizację oraz zasady przygotowania i realizację zadań obrony cywilnej regulują

wewnętrzne przepisy kaŜdego kraju. Normy międzynarodowego prawa wojennego mają
zastosowanie przede wszystkim w okresie trwania konfliktu zbrojnego.

Obowiązujące w Polsce unormowania prawne, lokują obronę cywilną w systemie

obronnym kraju i mają charakter:

−

planistyczny – opracowywanie, opiniowanie i uzgadnianie planów obrony cywilnej
w razie wystąpienia zagroŜeń,

−

organizacyjny – organizowanie i koordynowanie ćwiczeń,

−

szkoleniowy – zapewnienie szkoleń obowiązkowych i doskonalących,

−

inwestycyjny – określenie potrzeb w zakresie niezbędnych inwestycji,

−

materiałowo – techniczny – zapewnienie środków finansowych i materiałowych
niezbędnych do realizacji zadań własnych w zakresie obrony cywilnej,

−

zaopatrzeniowy – zaopatrzenie ludności w artykuły pierwszej potrzeby w sytuacji
zagroŜenia.
Przedsięwzięcia te są realizowane przez organa administracji rządowej i samorządowej

oraz jednostki organizacyjne.

W Polsce pojęcie „ochrony ludności” zawiera się w zadaniach obrony cywilnej, bywa, Ŝe

obie nazwy są. uŜywane zamiennie.

Inaczej jest to rozwiązane np. w Niemczech, które posiadają rozbudowaną obronę

cywilną, funkcjonującą w dwóch pionach: ochrony cywilnej i ochrony ludności. Do zadań
niemieckiej obrony cywilnej naleŜy:

−

zapewnienie ciągłości działania administracji w państwie,

−

utrzymanie funkcji ustawodawczych, bezpieczeństwa i porządku, sądownictwa,
informacji masowej i powiadamiania,

−

ochrona ludności przed działaniem środków napadu przeciwnika,

−

ochrona waŜnych zakładów i urządzeń uŜyteczności publicznej przed działaniem
ś

rodków napadu przeciwnika,

−

likwidacja skutków katastrof i klęsk Ŝywiołowych, budowanie schronów,

−

opieka medyczno-sanitarna i ochrona dóbr kultury,

−

wsparcie sił zbrojnych w zakresie zapewnienia im swobody działań operacyjnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ochrona ludności obejmuje działania w zakresie zapobiegania i ratowania Ŝycia

ludzkiego w czasie katastrof ekologicznych i klęsk Ŝywiołowych i w czasie konfliktów
zbrojnych w tym szczególnie:

−

ostrzeganie przed niebezpieczeństwami,

−

ratownictwo i pomoc ludności,

−

samoobronę przed zagroŜeniami,

−

ewakuację i udzielanie schronienia,

−

dostawy wody pitnej i Ŝywności,

−

ochronę w zakresie zdrowia.

Zadania związane z ochroną ludności reguluje równieŜ ustawa o zarządzaniu

kryzysowym z 26 kwietnia 2007 r. w art. 20 wójt, burmistrz, prezydent miasta jest
zobligowany do zapewnienia w

gminnym (miejskim) centrum zarządzania kryzysowego

nadzoru nad funkcjonowaniem systemu wykrywania i alarmowania oraz systemu wczesnego
ostrzegania ludności, współpracy z podmiotami realizującymi monitoring środowiska,
współdziałania z podmiotami prowadzącymi akcje ratownicze, poszukiwawcze i humanitarne.

Zasady realizacji szkoleń w ramach powszechnego przygotowania ludności do

sytuacji nadzwyczajnych zagroŜeń [11]

Realizacja szkoleń ma na celu:

−

przygotowanie organów administracji publicznej do realizacji zadań z zakresu obrony
cywilnej, w tym do kierowania i koordynacji działaniami w sytuacjach kryzysowych
i stanach nadzwyczajnych,

−

przygotowanie pracowników administracji rządowej i samorządowej, zakładów pracy,
członków formacji obrony cywilnej, do wykonywania zadań z zakresu ochrony ludności
i obrony cywilnej,

−

doskonalenie umiejętności wykonywania zadań z zakresu obrony cywilnej, kierowania
i zarządzania w sytuacjach kryzysowych.

−

szkolenia są realizowane na szczeblu centralnym oraz terenowym (wojewódzkim,
powiatowym, gminnym) i w zakładach pracy.
Szkolenia prowadzi się w formie:

−

szkolenia podstawowego,

−

szkolenia doskonalącego,

−

szkolenia specjalistycznego,

−

wiczeń.

Obowiązkowi szkoleniowemu podlegają:

−

wojewodowie, wicewojewodowie, marszałkowie województw, wicemarszałkowie
województw,

−

starostowie i ich zastępcy,

−

wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast i ich zastępcy,

−

dyrektorzy wydziałów urzędów wojewódzkich i ich zastępcy,

−

dyrektorzy departamentów (wydziałów) urzędów marszałkowskich i ich zastępcy,

−

dyrektorzy biur/komórek organizacyjnych właściwych do spraw obronnych ministerstw
i urzędów centralnych,

−

komendanci główni/zastępcy komendantów głównych Policji, Państwowej StraŜy
PoŜarnej, StraŜy Granicznej oraz komendanci wojewódzcy/zastępcy komendantów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wojewódzkich Policji, Państwowej StraŜy PoŜarnej, szefowie oddziałów StraŜy
Granicznej,

−

kierownicy zakładów pracy, osoby zatrudnione w zakładach pracy wykonujące zadania
z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej,

−

dyrektorzy i kierownicy placówek oświatowych,

−

osoby zatrudnione na stanowiskach związanych z prowadzeniem spraw obrony cywilnej
i zarządzania kryzysowego w urzędach wojewódzkich,

−

osoby zatrudnione na stanowiskach związanych z prowadzeniem spraw obrony cywilnej
i zarządzania kryzysowego w urzędach administracji szczebla powiatowego i gminnego,

−

komendanci formacji obrony cywilnej.

W zakres szkolenia podstawowego wchodzą w szczególności następujące zagadnienia:

−

zadania i kompetencje organów administracji publicznej, słuŜb, inspekcji, straŜy
w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej i ochrony zabytków kultury,

−

problematyka zarządzania w sytuacjach kryzysowych,

−

międzynarodowe prawo humanitarne w aspektach dotyczących ochrony ludności i obrony
cywilnej oraz ochrony zabytków kultury,

−

formacje obrony cywilnej - zadania, sposób organizacji, wyposaŜenie, zasady osiągania
gotowości do działania,

−

powszechna samoobrona ludności,

−

psychologiczne aspekty sytuacji kryzysowych, ze szczególnym uwzględnieniem pomocy
psychologicznej osobom poszkodowanym oraz ratownikom,

−

sposób postępowania w kontaktach z mediami w sytuacjach kryzysowych, rola mediów
w sytuacjach kryzysowych,

−

zadania organizacji pozarządowych w systemie ochrony ludności i obrony cywilnej.

Zasady postępowania po wykryciu skaŜeń i zakaŜeń

Zapewnienie warunków do prowadzenia likwidacji skaŜeń i zakaŜeń naleŜy do

obowiązków właściwych terenowo szefów obrony cywilnej oraz kierowników zakładów
pracy.

Właściciele lub uŜytkownicy obiektów , przygotowują je do prowadzenia zabiegów

sanitarnych i specjalnych oraz udostępniają właściwym szefom obrony cywilnej w ramach
ś

wiadczeń na rzecz obrony państwa na podstawie przepisów ustawy o powszechnym

obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.

Działalność planistyczną i prace organizacyjne w zakresie obrony cywilnej wykonują

wszystkie organy, jednostki organizacyjne, instytucje i podmioty gospodarcze , na których
ciąŜy obowiązek przygotowania i realizacji zadań obrony cywilnej.

Działalność planistyczna obejmuje opracowanie i uzgodnienie z właściwymi terenowo

szefami obrony cywilnej planów obrony cywilnej oraz bieŜące ich uaktualnianie, a takŜe
planowanie bieŜące przygotowań obrony cywilnej.

Likwidacja skaŜeń

Likwidacja skaŜeń – obejmuje zespół przedsięwzięć mających na celu usunięcie lub

zmniejszenie skutków uŜycia broni masowego raŜenia, zamachu terrorystycznego
(bioterroryzmu) lub awarii przemysłowych z TŚP (Toksyczne Środki Przemysłowe) lub
substancjami promieniotwórczymi.

W zaleŜności od rodzaju substancji powodujących szkodliwe oddziaływanie na organizm

człowieka i zwierzęta, wyróŜnia się:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1. Sposoby oddziaływania wybranych TŚP na człowieka i zasady udzielania pomocy [12]

Nazwa

substancji

Sposób oddziaływania

Udzielanie pomocy

Amoniak

Bezbarwny gaz, gryzący

zapach.

DraŜniący oczy , drogi

oddechowe i skórę

−

usunąć poszkodowanego ze skaŜonego
ś

rodowiska,

−

zdjąć skaŜoną odzieŜ,

−

poszkodowanego ułoŜyć wysoko,

−

zapewnić dopływ świeŜego powietrza,
ewentualnie podawać tlen z przerwami,

−

zabezpieczyć przed utratą ciepła,

−

utrzymywać droŜność dróg oddechowych,

−

przy zatruciu doustnym podać do picia wodę lub
mleko zmieszane z surowymi jajkami.

−

skaŜoną skórę zmywać obficie bieŜącą wodą ,

−

oczy płukać przy odwiniętych powiekach duŜą
ilością wody bieŜącej przez około 15 min.

−

zapewnić pomoc lekarską.

Benzen i toluen Przezroczysta ciecz, o

zapachu benzyny,

draŜniące oczy i drogi

oddechowe

Objawy: bóle głowy,

zawroty głowy,

zaburzenia równowagi,

oszołomienie, omdlenie,

piączka

−

usunąć poszkodowanego ze skaŜonego
ś

rodowiska,

−

zdjąć skaŜoną odzieŜ,

−

poszkodowanego ułoŜyć wysoko,

−

zapewnić dopływ świeŜego powietrza,
ewentualnie podawać tlen z przerwami,

−

zabezpieczyć przed utratą ciepła,

−

utrzymywać droŜność dróg oddechowych,

−

skaŜoną skórę zmywać obficie bieŜącą wodą ,

−

oczy płukać przy odwiniętych powiekach duŜą
ilością wody bieŜącej przez około 15 min.

−

zapewnić pomoc lekarską.

Chlor

Zielono/Ŝółte pary, silny

draŜniący zapach

DraŜniący dla oczu,

dróg oddechowych i

przy wyŜszych

stęŜeniach dla skóry

−

usunąć poszkodowanego ze skaŜonego
ś

rodowiska,

−

zdjąć skaŜoną odzieŜ,

−

poszkodowanego ułoŜyć wysoko,

−

zabezpieczyć przed utratą ciepła,

−

skaŜoną skórę zmywać obficie wodą z mydłem i
przykryć jałowym opatrunkiem,

−

oczy płukać przy odwiniętych powiekach duŜą
ilością wody bieŜącej przez około 15 min.

−

transport poszkodowanego w pozycji leŜącej,

−

zapewnić pomoc lekarską.

Cyjanowodór

Przezroczysta para o

słabym zapachu

gorzkich

orzechów/brzoskwiń

Powoduje skurcze,

utratę przytomności,

mierć przez uduszenie

Bardzo szybko

występujące objawy

−

usunąć poszkodowanego ze skaŜonego
ś

rodowiska,

−

poszkodowanego ułoŜyć wysoko,

−

zapewnić dopływ świeŜego powietrza,
ewentualnie podawać tlen z przerwami,

−

zabezpieczyć przed utratą ciepła,

−

zdjąć skaŜoną odzieŜ,

−

obmyć skórę duŜą ilością wody bieŜącej,

−

załoŜyć na oparzenia jałowy opatrunek,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

przemyć oczy strumieniem ciepłej wody(15
min.),

−

zapewnić pomoc lekarską.

−

skaŜenia promieniotwórcze

→

zanieczyszczenie substancjami promieniotwórczymi

(materiały zawierające izotopy promieniotwórcze) powierzchni i duŜych objętości,
Największe potencjalne źródło skaŜeń stanowią atomowe zakłady energetyczne.

Uszkodzenie (zniszczenie) siłowni jądrowych lub urządzeń i składów odpadów techniki
jądrowej wywołałoby bardzo groźne dla ludzi i przyrody zatrucia substancjami
radioaktywnymi ziemi, wody i powietrza.

Atak terrorystyczny moŜe nastąpić poprzez detonację ładunku nuklearnego, detonacje

bomby radiologicznej tzw. „brudnej bomby”( zawierającej ładunek wybuchowy i pierwiastki
promieniotwórcze). Po uŜyciu broni jądrowej będą zabici i ranni nastąpi długotrwałe skaŜenie
ś

rodowiska, panika i stres, będą teŜ konieczne wysokie nakłady finansowe związane

z ratownictwem i usuwaniem skutków ataku.[13]

−

zakaŜenia

biologiczne

→

zanieczyszczenie

drobnoustrojami

chorobotwórczymi

powierzchni i objętości w celu wywołania ognisk zapalnych i powstania endemii,
epidemii i pandemii wśród ludzi i (lub) zwierząt.
Do zakaŜeń biologicznych moŜe dojść w skutek błędu człowieka lub celowej działalności

wówczas występuje zjawisko bioterroryzmu.

Czynnikami raŜenia broni biologicznej mogą być: bakterie, wirusy, riketsje oraz toksyny

biologiczne (bakteryjne, grzybicze, roślinne, zwierzęce), powodujące zakaŜenia laseczkami
wąglika, ospę prawdziwą, tularemię, zatrucie jadem kiełbasianym, gorączki krwotoczne,
brucelozę, gorączkę Q, cholerę, nosaciznę itp.

Bioterroryzm jest zagroŜeniem dla sił zbrojnych a takŜe dla ludności cywilnej. Masowe

przemieszczanie  się  ludności  moŜe  być  przyczyną  zawleczenia  choroby  zakaźnej  nawet
z odległego  miejsca  na  Świecie  w  bardzo  krótkim  czasie.  Broń  biologiczna  ze  względu  na
łatwość  produkcji  i  niewielki  koszt  jest  bardzo  atrakcyjna  dla  terrorystów.  Dodatkowo  jej
zaletą jest fakt, Ŝe jest łatwa do ukrycia, niewidoczna w momencie ataku. Bardzo trudne jest
wykrycie i zidentyfikowanie uŜytego patogenu. Ataki mogą być przeprowadzone przy uŜyciu
rozpylonego  aerozolu,  zakaŜenie  Ŝywności  i  ujęć  wody,  uŜycie  gryzoni  i  owadów  do
roznoszenia patogenów, przesyłki pocztowe itp.

Aktualnie nie ma moŜliwości w pełni skutecznej ochrony większych skupisk ludności

przed skutkami uŜycia broni biologicznej. Jedyną metodą ochrony jest udaremnienie uŜycia
tego typu broni. [13]

Likwidacja skaŜeń (zakaŜeń), ze względu na rodzaj wykonywanych przedsięwzięć, ich

zakres oraz przedmiot oddziaływania, dzieli się na:

−

zabiegi sanitarne,

−

zabiegi specjalne.

Pojęcia związane z likwidacją skaŜeń (zakaŜeń):

−

detoksykacja – to niszczenie (neutralizacja) lub usuwanie ze skaŜonej powierzchni

(objętości) toksycznych związków chemicznych.

Do likwidacji skaŜeń mogą być uŜyte następujące środki w postaci roztworów:

chloroamina B, dwuchloroamnina B i T, podchloryn wapniowy, wapno chlorowane, soda
kaustyczna (Ŝrąca), wapno gaszone i niegaszone stosowane w postaci zawiesin, substancje

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

alkaliczne posiadające własność reagowania ze środkami trującymi, oraz ogólnie dostępne
substancje chlorujące , środki alkaliczne , chlorujące i zmywające.[13]

−

dezaktywacja – to usuwanie ze skaŜonej powierzchni środków radioaktywnych

(obniŜanie stopnia skaŜenia) do stopnia określonego normami skaŜeń. Nie
ma dotychczas sposobu niszczenia skaŜeń promieniotwórczych, które
w sposób naturalny maleją w czasie tzw. połowicznego okresu rozpadu,
który jest róŜny dla róŜnych izotopów promieniotwórczych.

−

dezynfekcja jest to niszczenie mikroorganizmów chorobotwórczych, ich form

przetrwalnikowych i toksyn w określonym środowisku zewnętrznym.

Do dezynfekcji mogą być uŜyte środki w postaci roztworów: 3-5 % roztwór

formaldehydu, lizolu i naftolizolu itp.

Zabezpieczenie w środki chemiczne do prowadzenia zabiegów sanitarnych i prowadzenia

odkaŜania odzieŜy i środków transportu naleŜy realizować w oparciu o posiadane zapasy
w hurtowniach chemicznych i placówkach handlowych powiatów i gmin.

Zasadnicza róŜnica pomiędzy częściowymi i całkowitymi zabiegami sanitarnymi polega

na  zakresie  prowadzonych  prac  i  powierzchni  poddawanych  zabiegom.  Przy  częściowych
zabiegach  sanitarnych  usuwa  się  skaŜenia  tylko  z  odkrytych  części  ciała,  a w przypadku
całkowitych  zabiegów,  dotyczy  to  całego  ciała  człowieka.  W  przypadku  częściowych
zabiegów  specjalnych,  np.  odkaŜa  się  tylko  te  powierzchnie,  z którymi  stykał  się  człowiek.
Podczas  zabiegów  całkowitych  będą  odkaŜone  wszystkie  powierzchnie  i  elementy  danego
obiektu

Metody wykrywania i systemy prognozowania nadzwyczajnych zagroŜeń

Wykrywanie zagroŜeń oraz prognozowanie ma na celu uzyskanie informacji o zbliŜaniu

się lub zaistnieniu na danym obszarze niebezpieczeństwa dla zdrowia i Ŝycia ludzi. WiąŜe się
to  ze  stosowaniem  środków  raŜenia,  wystąpieniu  klęsk  Ŝywiołowych,  awarii  obiektów
przemysłowych,  skaŜeń  i  zakaŜeń,  powodzi,  poŜarów  lub  innych,  podobnych  zdarzeń.
Wykrywanie  i  prognozowanie  związane  jest  z  określeniem  rodzaju,  miejsca,  skali i skutków
zaistniałych    zagroŜeń  oraz  oznaczenie  stref  niebezpiecznych  i  ma  bezpośredni  wpływ  na
ostrzeganie  i  alarmowanie  ludności  o  zbliŜającym  się  niebezpieczeństwie,  a  takŜe
informowanie o zalecanych sposobach postępowania i zachowania się ludności w zaistniałych
sytuacjach.

Wykonywanie przedsięwzięć związanych z wykrywaniem i prognozowaniem oparte jest

na funkcjonowaniu systemu wykrywania zagroŜeń i alarmowania, który zbiera informacje
o zagroŜeniach oraz ostrzega i alarmuje o ich wystąpieniu na szczeblu zakładu pracy, gminy
(miasta), powiatu, województwa oraz w skali kraju [8].

Całkowite lub częściowe rozwinięcie systemu moŜe nastąpić na podstawie zarządzenia

właściwego  terenowo  szefa  obrony  cywilnej  (na  terenie  gminy  -  szefa  OC  gminy,  na  terenie
kilku gmin lub całego województwa - szefa OC województwa. na terenie kilku województw
lub  całego  obszaru  kraju  -  szefa  Obrony  Cywilnej  Kraju),  przy  czym  w  czasie  pokoju  szef
obrony  cywilnej  województwa  lub  gminy  moŜe  zarządzić  rozwinięcie  systemu  w  razie
wystąpienia  rozległych  skaŜeń  lub  innych  nadzwyczajnych  zagroŜeń  a  takŜe  podczas
prowadzenia  ćwiczeń,  wyłącznie  na  czas  trwania  tych  zagroŜeń  lub  ćwiczeń.  Wszystkie
jednostki  organizacyjne  wchodzą  w  skład  systemu  wykrywania  i  alarmowania  po  jego
rozwinięciu wykonują zadania na zasadzie pełnienia dyŜurów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Część środków systemu wykrywania i alarmowania, funkcjonująca lub dyŜurująca

w czasie pokoju tworzy system wczesnego ostrzegania, którego zadaniem jest wykrywanie
nadzwyczajnych zagroŜeń oraz alarmowanie ludności w czasie pokoju.

Za organizację systemu ostrzegania i alarmowania oraz ustalanie zakresu działania

jednostek wchodzących w jego skład odpowiadają szefowie obrony cywilnej województw
powiatów i gmin - stosownie do ustaleń szefa Obrony Cywilnej Kraju.

Jednostki organizacyjne systemu wykrywania i alarmowania mają obowiązek

przekazywania właściwym organom obrony cywilnej lub określonym przez nie jednostkom
organizacyjnym obrony cywilnej informacji o stwierdzonym zagroŜeniu a takŜe ogłaszania
komunikatów ostrzegawczych i sygnałów alarmowych.

Zadania systemu wczesnego ostrzegania w warunkach pokoju realizuje teŜ grupa

monitorowania, prognoz i analiz ze składu osobowego Zespołu Reagowania Kryzysowego
dyŜurująca całodobowo na danym terenie..

System automatycznego monitoringu powietrza

System automatycznego monitoringu oparty jest na stacjach prowadzące całodobowy

pomiar  stanu  zanieczyszczenia  powietrza.  Wewnątrz  stacji  umieszczone  są  analizatory
i mierniki,  które pobierają do badań próbki powietrza atmosferycznego i poddają je analizie.
W ramach tego systemu wykonywane są ciągłe pomiary stęŜeń następujących zanieczyszczeń
powietrza: dwutlenku siarki, tlenków azotu, tlenku węgla i ozonu. Dodatkowo w regularnych
odstępach  czasu  (co  pięć  dni)  przez  24  godziny  filtrowany  jest  pył  zawieszony  w  powietrzu
który jest następnie poddawany analizie na zawartość metali cięŜkich.

Sieć automatycznego monitoringu powietrza ma na celu:

−

ciągły  automatyczny  pomiar  zanieczyszczeń  powietrza  atmosferycznego  (wraz
z  rejestracją  parametrów  meteorologicznych)  informujący  o  wielkości  i  rozkładzie
zanieczyszczeń na określonym terenie,

−

dostarczanie danych do prognozowania wielkości i rozkładu zanieczyszczeń oraz
wykonania oceny jakości powietrza zgodnie z normami UE,

−

prowadzenie działalności informacyjnej o zanieczyszczeniach na badanym terenie

−

ogłaszanie alarmów w przypadku, gdy zanieczyszczenie powietrza przekroczy wartości
krytyczne

System monitoringu zagroŜeń powodziowych

System monitoringu zagroŜeń powodziowych funkcjonuje w ramach Systemu

Monitoringu  i  Osłony  Kraju.  Informacje  o  warunkach  meteorologicznych  poszerzone
w warunkach  zagroŜeń  o  poziom  wód  i  prognozę  wystąpienia  kulminacji  fali  powodziowej
wpływają  do  Centrum  Zarządzania  Kryzysowego  bezpośrednio  z  oddziałów  Instytutu
Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

Dodatkowo po wystąpieniu intensywnych opadów deszczu najbardziej newralgiczne

punkty i rejony powinny być monitorowane przez patrole według wcześniej opracowanej
w tym celu procedurą.

System monitoringu zagroŜeń radiacyjnych

Monitoring zagroŜeń radiacyjnych funkcjonuje w ramach krajowego monitoringu skaŜeń

opartego  o  sieć  stacji  pomiarowych  PMS  i  ASS-500.  Ocena  sytuacji  radiacyjnej  kraju
prowadzona  jest  teŜ  przez  13  stacji  pomiarowych  MON,  9  stacji  IMiGW  oraz  placówki
jednostek badawczo – rozwojowych uczelni wyŜszych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Stacje PMS w sposób ciągły, co 1 minutę mierzą moc dawki promieniowania gamma

otoczenia, co 10 minut zbierają widmo promieniowania otoczenia oraz mierzą podstawowe
parametry meteorologiczne. Wyniki pomiarów automatycznie trzy razy na dobę przekazywane
są do serwera Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej w Warszawie.

W oparciu o wyniki pomiarów zgodnie z ustawą z dnia 29 listopada 2000 r. Prawo

atomowe Prezes Państwowej Agencji Atomistyki dokonuje systematycznej oceny sytuacji
radiacyjnej kraju a następnie:
1)

ogłasza komunikaty dla ludności o sytuacji radiacyjnej, w tym o poziomie skaŜeń
promieniotwórczych w warunkach normalnych i w sytuacji zdarzeń radiacyjnych,

informuje o powstaniu zagroŜenia publicznego o zasięgu wojewódzkim lub krajowym
odpowiednio właściwego wojewodę lub Radę Ministrów,

przekazuje przewodniczącemu odpowiedniego rządowego zespołu do spraw kryzysowych
informacje o zdarzeniu radiacyjnym oraz prognozy rozwoju sytuacji radiacyjnej kraju.
Podczas zdarzenia radiacyjnego powodującego zagroŜenie o zasięgu krajowym akcją

likwidacji zagroŜenia i usuwania skutków zdarzenia kieruje minister właściwy do spraw
wewnętrznych przy pomocy Prezesa Agencji.

W razie zdarzenia radiacyjnego spowodowanego przez nieznanego sprawcę słuŜba, która

pierwsza uzyskała informację o zdarzeniu, zabezpiecza miejsce zdarzenia i powiadamia
o zdarzeniu Prezesa Agencji oraz wojewodę właściwego dla miejsca zdarzenia.

Zasady postępowania w stanach nadzwyczajnych zagroŜeń

Jedną z najwaŜniejszych funkcji obrony cywilnej jest powiadomienie lub alarmowanie

ludności o moŜliwości wystąpienia lub wystąpieniu zagroŜenia. Dzięki temu ludność będzie
w stanie przygotować się lub wykonać następujące działania:

−

ukrycie w budowlach ochronnych,

−

przygotowanie zapasów Ŝywności i wody,

−

przygotowanie środków medycznych,

−

przygotowanie ukryć,

−

przygotowanie i sprawdzenie środków łączności.
Istotną rolę w powiadamianiu i alarmowaniu ludności mają:

−

przygotowane wcześniej systemy alarmowe,

−

centralna i regionalne rozgłośnie radiowe oraz ośrodki telewizyjne,

−

rodki łączności przewodowej i radiowej,

−

rodki alarmowe przedsiębiorstw i innych.

Przygotowanie środków niezbędnych do przetrwania jest bardzo waŜną czynnością. Do

roków tych zalicza się:

−

zapasy wody pitnej i wody do celów sanitarno-higienicznych,

−

zapasy Ŝywności,

−

rodki higieny,

−

urządzenia do przygotowywania posiłków (ze źródłem paliwa),

−

zapasowe źródła światła i zasilania,

−

ciepła odzieŜ i bielizna osobista,

−

podstawowe środki medyczne,

−

radio na baterie lub inne źródło informacji.
NajwaŜniejsze zasady zachowania się ludności w sytuacjach zagroŜeń, ułatwiających

adaptację do trudnych warunków:

−

szybkie działanie, ale bez paniki,

−

ciągłe słuchanie komunikatów radiowych,

−

zachowanie spokoju i prowadzenie moŜliwie normalnego Ŝycia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

udzielanie pomocy ludziom potrzebującym,

−

rozsądne korzystanie z zapasów,

−

słuchanie rad i poleceń uprawnionych do kierowania w sytuacjach zagroŜeń (PSP, policja,
specjalistyczne grupy ratunkowe),

−

w razie konieczności bezdyskusyjne opuszczenie miejsca zamieszkania,

wyłączenie źródeł i odbiorników prądu i gazu oraz zabezpieczenie mienia.

Zadania jednostek ochrony przeciwpoŜarowej w stanach nadzwyczajnych zagroŜeń nie

odbiegają zasadniczo od zadań przewidzianych przepisami w warunkach codziennego
funkcjonowania.

4.1.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaka jest struktura obrony cywilnej?

Jakie są zadania obrony cywilnej?

Kto podlega szkoleniu w ramach powszechnego przygotowania ludności do sytuacji
nadzwyczajnych zagroŜeń?

Jaka jest róŜnica pomiędzy zakaŜeniem i skaŜeniem i jakie są metody ich likwidacji?

Jakimi metodami wykrywa się i prognozuje nadzwyczajne zagroŜenia?

4.1.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Odszukaj i wypisz zasady organizacji i określ zadania obrony cywilnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

odszukać w rozporządzeniu w sprawie szczegółowego zakresu działania Szefa Obrony
Cywilnej Kraju, szefów obrony cywilnej województw, powiatów i gmin informacji do
wykonania ćwiczenia,

zapisać wyniki w zeszycie,

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowego
zakresu działania Szefa Obrony Cywilnej Kraju, szefów obrony cywilnej województw,
powiatów i gmin,

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Dokonaj analizy systemu ochrony ludności w stanach nadzwyczajnego zagroŜenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

odszukać w rozporządzeniu w sprawie szczegółowego zakresu działania Szefa Obrony
Cywilnej Kraju, szefów obrony cywilnej województw, powiatów i gmin informacji do
wykonania ćwiczenia,

odszukać w ustawie o powszechnym obowiązku obrony informacji dotyczących ochrony
ludności,

zapisać wyniki w zeszycie,

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowego
zakresu działania Szefa Obrony Cywilnej Kraju, szefów obrony cywilnej województw,
powiatów i gmin,

−

Ustawa o powszechnym obowiązku obrony,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu i drukarką.

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, na czym polega wykrywanie i prognozowanie nadzwyczajnych zagroŜeń.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

odszukać w zasobach internetu, na czym polega monitoring i na jakiej zasadzie działają
systemy prognozowania i wykrywania nadzwyczajnych zagroŜeń,

zapisać wyniki w zeszycie,

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu i drukarką.

Ćwiczenie 4

Określ zasady postępowania w stanach nadzwyczajnych zagroŜeń.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

odszukać w materiale nauczania z poradnika i wypisać jakie środki są niezbędne do
przetrwania,

odszukać jakie zasady zachowania są najwaŜniejsze w sytuacji zagroŜenia,

zapisać wnioski w zeszycie,

przedstawić i przedyskutować na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu i drukarką.

4.1.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcia: dezynfekcja, detoksykacja?

zdefiniować system monitoringu zagroŜeń?

określić zadania, obrony cywilnej?

rozróŜnić skaŜenia od zakaŜeń?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Metody

informowania

ludności

nadzwyczajnym

zagroŜeniu

4.2.1.

Materiał nauczania

Przekazywanie informacji o zagroŜeniach, komunikatów ostrzegawczych oraz sygnałów

alarmowych odbywa się w pierwszej kolejności za pomocą dostępnych środków łączności
oraz środków masowego przekazu.

Podstawowe pojęcia stosowane w systemie wykrywania i alarmowania:

−

informowanie – to przekazywanie wiadomości o sposobach zapobiegania zagroŜeniom,
sposobach postępowania na wypadek powstania zagroŜenia oraz po jego ustaniu, w tym
o moŜliwości uzyskania pomocy przy usuwaniu jego skutków,

−

ostrzeganie – to przekazywanie informacji z odpowiednim wyprzedzeniem o moŜliwości
wystąpienia zagroŜenia oraz o sposobie postępowania w zakresie przygotowywania się na
wypadek jego ewentualnego wystąpienia,

−

alarmowanie – to przekazywanie informacji o wystąpieniu zagroŜenia i jego moŜliwym
rozwoju oraz odpowiednim sposobie postępowania.

Środki informowania, ostrzegania i alarmowania

Środki informowania:

−

instrukcje postępowania w razie zaistnienia zagroŜenia, opracowywane i dystrybuowane
przez organy obrony cywilnej,

−

instrukcje postępowania w razie zaistnienia zagroŜenia w formie elektronicznej dostępne
publicznie za pośrednictwem ogólnie dostępnych łączy telekomunikacyjnych
(internetowych), na stronach organów obrony cywilnej,

−

instrukcje,  poradniki  ulotki,  plakaty  i  inne  publikatory,  informujące  o  zagroŜeniach,
sposobach  zapobiegania  i  postępowania  w  razie  ich  wystąpienia,  opracowywane  przez
organy  obrony  cywilnej,  organy  słuŜb,  inspekcji,  straŜy  oraz  innych  podmiotów
realizujących zadania w zakresie ochrony ludności,

−

komunikaty informujące o zagroŜeniach, sposobach zapobiegania i postępowania
w razie ich wystąpienia, podawane w środkach masowego przekazu.

Środki ostrzegania i alarmowania

−

dźwiękowe sygnały alarmowe,

−

komunikaty ostrzegawcze i alarmowe nadawane za pośrednictwem lokalnych środków
masowego

przekazu,

szczególnym

uwzględnieniem

rozgłośni

radiowych

i telewizyjnych oraz portali internetowych,

−

komunikaty przekazywane za pośrednictwem stałych urządzeń nagłaśniających,
zwłaszcza,
w zakładach pracy oraz obiektach uŜyteczności publicznej,

−

komunikaty przekazywane za pośrednictwem ruchomych urządzeń nagłaśniających,
ze szczególnym uwzględnieniem pojazdów słuŜb, inspekcji i straŜy,

−

komunikaty

przekazywane

wykorzystaniem

nowoczesnych

systemów

teleinformatycznych,

−

w radiofonii - RDS (Radio Data System),

−

w telewizji - telegazeta,

−

w telefonii cyfrowej (komórkowej i stacjonarnej) – SMS.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wymagania funkcjonalno - techniczne dla syren alarmowych

−

utrzymywanie w stałej gotowości do działania,

−

zapewnienie ręcznego i zdalnego sterowania drogą radiową oraz przewodową
w rejonach szczególnie zagroŜonych (o ile jest to uzasadnione z technicznego
i organizacyjnego punktu widzenia),

−

moc i posadowienie syren gwarantujące ich słyszalność w rejonach przewidzianych do
alarmowania,

−

zapewnienie moŜliwości włączania z centrów reagowania szczebla gminnego,
powiatowego i wojewódzkiego, w dowolnie wybranych obszarach (począwszy od
pojedynczej syreny do obszaru całego województwa),

−

zabezpieczenie przed moŜliwością uruchomienia przez osoby postronne (kodowanie
radiowych sygnałów sterujących syrenami, zabezpieczenia uruchamiania ręcznego),

−

dąŜenie do instalowania wielofunkcyjnych syren elektronicznych, umoŜliwiających
dodatkowo ogłaszanie komunikatów głosowych ,

−

zapewnienie zasilania awaryjnego (syreny elektroniczne),

−

zapewnienie monitorowania sprawności syren, których konstrukcja umoŜliwia realizację
tej funkcji,

−

integracja systemu alarmowania Ochotniczych StraŜy PoŜarnych z systemem ostrzegania
i alarmowania ludności,

−

zapewnienie odpowiedniej konserwacji oraz szybkiej lokalizacji uszkodzeń i ich
naprawy,

−

zaplanowanie moŜliwości przewodowego sterowania syrenami alarmowymi w wyŜszych
stanach gotowości obronnej państwa.

System powszechnego ostrzegania

Sygnały alarmowe-uprzedzające ludność o groŜącym niebezpieczeństwie, są podawane za

pomocą środków alarmowych

Rodzaje środków alarmowych:

−

rodki alarmowe podstawowe zalicza się do nich syreny alarmowe i rozgłośnie radiowe

i telewizyjne(centralne i lokalne).

−

rodki alarmowe zastępcze to wszelkiego rodzaju nie wymienione wyŜej środki

akustyczne i optyczne, które mogą być uŜyte w warunkach lokalnych.

Rodzaje sygnałów alarmowych i komunikatów ostrzegawczych przedstawiają następujące

tabele [8]:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 2. Rodzaje alarmów, sygnały alarmowe [8]

Rodzaj alarmu

Alarm powietrzny

Alarm o skaŜeniach

Ciągły, modulowany dźwięk syreny w

okresie jednej minuty - Następujące po

sobie sekwencje długich dźwięków

sygnałów dźwiękowych pojazdów,

gwizdków, trąbek lub innych przyrządów

na spręŜone powietrze w stosunku 3:1, w

przybliŜeniu 3 sekundy dźwięku oraz 1

sekunda przerwy

Przerywany modulowany dźwięk syreny -

Sekwencja krótkich sygnałów

wydawanych sygnałem dźwiękowym

pojazdu lub innym podobnym urządzeniem

lub teŜ uderzenia metalem czy teŜ innym

przedmiotem w stosunku 1:1, w

przybliŜeniu 1 sekunda wydawania

dźwięku oraz 1 sekunda przerwy

śr

Powtarzana trzykrotnie zapowiedź

słowna: Uwaga! Uwaga! Uwaga!

ogłaszam alarm powietrzny

dla.............................

Powtarzana trzykrotnie zapowiedź słowna:

Uwaga! Uwaga! ogłaszam alarm o

skaŜeniach ......................(podać rodzaj

skaŜenia) dla ..........................

só

ło

ał

Znak czerwony najlepiej

w kształcie kwadratu

Znak czarny najlepiej w kształcie trójkąta

Dźwięk ciągły trwający

3 minuty

Dźwięk ciągły trwający 3 minuty

só

ła

śr

Powtarzana trzykrotnie zapowiedź

słowna: Uwaga! Uwaga! Odwołuję alarm

powietrzny dla..........................

Powtarzana trzykrotnie zapowiedź słowna:

Uwaga! Uwaga! Odwołuję alarm o

skaŜeniach dla..........................

Tabela 3. Komunikaty ostrzegawcze [8]

Rodzaj komunikatu

Uprzedzenie o zagroŜeniu

skaŜeniami

Uprzedzenie

o zagroŜeniu

zakaŜeniami

Uprzedzenie o klęskach

ywiołowych

i zagroŜeniu środowiska

só

ło

śr

Powtarzana trzykrotnie zapowiedź

słowna: Uwaga! Uwaga! Osoby

znajdująca się na terenie …..........

około godz….......min…....... moŜe

nastąpić skaŜenie…........................

(podać rodzaj skaŜenia) w kierunku

…............................. (podać

kierunek)

Formę i treść

komunikatu

uprzedzenia o

zagroŜeniu

zakaŜeniami

ustalają organy

Państwowej

Inspekcji Sanitarnej

Powtarzana trzykrotnie

zapowiedź słowna:

Informacja o zagroŜeniu i

sposobie postępowania

mieszkańców

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 3. c.d.

Rodzaj komunikatu

Uprzedzenie o zagroŜeniu

skaŜeniami

Uprzedzenie

o zagroŜeniu

zakaŜeniami

Uprzedzenie o klęskach

ywiołowych

i zagroŜeniu środowiska

só

ła

śr

Powtarzana trzykrotnie zapowiedź

słowna: Uwaga! Uwaga! Odwołuję

uprzedzenie o zagroŜeniu

…..................

(rodzaj skaŜenia)

dla….....................

Powtarzana trzykrotnie

zapowiedź słowna:

Uwaga! Uwaga!

Odwołuję alarm

o klęskach

dla…...............................

Interpretacja sygnałów o powszechnym zagroŜeniu

Zasady zachowania się ludności po ogłoszeniu sygnału

Sygnał o zagroŜeniu jest wezwaniem do ustalonego wcześniej sposobu zachowania

i postępowania  ludności  zagroŜonego  rejonu.  Bardzo  waŜne  jest  efektywne  wykorzystanie
czasu  na  wykonanie  określonych  czynności  i  czasu  na  ewentualne  ukrycie  się.  PoniŜej
zamieszczono charakterystykę alarmów i sposób prawidłowych reakcji  po ich ogłoszeniu:

−

alarm  o  klęskach  Ŝywiołowych  i  zagroŜeniu  środowiska  :  ogłasza  się  w  celu
powiadomienia ludności np.: o groźbie zatopienia, poŜarze lasu, katastrofie ekologicznej,
naleŜy  bezzwłocznie  włączyć  odbiornik  radiowy  lub  telewizyjny  i  oczekiwać  na
komunikaty  ośrodków  regionalnych,  ogłasza  się  za  pomocą  ciągłego  dźwięku  przez  3
minuty,  nie  poprzedzony  ogłoszeniami  innego  alarmu,  przy  pomocy  radia  telewizji
i radiofonii przewodowej- podaje się zagroŜenie i sposób postępowania dla mieszkańców,
przy  pomocy  dzwonów  gongów  –  szybkie  uderzenia  trwające  trzy  minuty.  NaleŜy
skontaktować się z sąsiadami a nawet zgłosić się do pomocy w akcji ratunkowej.

−

alarm powietrzny: ostrzega o groŜącym niebezpieczeństwie uderzeń z powietrza , naleŜy
natychmiast  przerwać  pracę  i  udać  się  do  schronu  lub  ukrycia,  zabierając  ze  sobą
przygotowane  wcześniej  dokumenty,  zapas  Ŝywności,  rzeczy  osobiste,  koc,  środki
ochrony indywidualnej, środki opatrunkowe, latarkę elektryczną, przyjmowane leki.

−

alarm  o  skaŜeniach:  ogłasza  się  w  celu  ostrzeŜenia  o  skaŜeniach  wykrytych  w  danym
rejonie lub mogących wystąpić przed upływem 30 min. NaleŜy postępować podobnie jak
po usłyszeniu sygnału alarmu powietrznego. Osoby, które w wyniku zaskoczenia znalazły
się  w  terenie  skaŜonym,  powinny  nałoŜyć  dostępne  środki  chroniące  drogi  oddechowe
i skórę.  NaleŜy  poruszać  się  ostroŜnie  nie  wzniecać  kurzu, omijać kałuŜe, miejsca silnie
zadrzewione  lub  porośnięte  trawą.  Wszyscy  powinni  zastosować  się  do  wskazówek
zawartych w dodatkowych komunikatach. Udając się do pomieszczeń ochronnych, naleŜy
zabrać  ze  sobą  odbiornik  radiowy  (telewizyjny)  w  celu  wysłuchania  komunikatów
o zmianie sytuacji.

−

uprzedzenie o zagroŜeniu zakaŜeniami: ogłasza się w wypadku stwierdzenia takiego
niebezpieczeństwa przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej. NaleŜy oczekiwać

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dalszych  komunikatów  i  stosować  się  do  zarządzeń  Państwowej  Inspekcji  Sanitarnej
i lokalnych  stacji  sanitarno-epidemiologicznych.  Szczególnie  waŜne  jest  skontrolowanie
zabezpieczenia  pomieszczeń  dla  ludzi  i  zwierząt  przed  wnikaniem  do  nich  owadów
mogących  zawierać  chorobotwórcze  drobnoustroje.  Zaleca  się  równieŜ  sprawdzenie
Ŝ

ywności i wody. KaŜde ukłucie przez owada powinno być powodem do podjęcia

przedsięwzięć sanitarno – epidemiologicznych. Z rejonu moŜna wychodzić tylko za
pozwoleniem właściwych władz sanitarnych.

−

odwołanie  alarmu  nie  oznacza  Ŝe  niebezpieczeństwo  minęło,  w  dalszym  ciągu  naleŜy
zachować  ostroŜność  i  rozwagę.  Ze  schronów  i  ukryć  nie  wolno  wychodzić  bez
zezwolenia  władz.  MłodzieŜ  szkolna  powinna  zachować  spokój  po  usłyszeniu  alarmu
i wykonywać wszystkie polecenia nauczycieli.

Zadania szefów obrony cywilnej w zakresie informowania i alarmowania

−

przygotowanie procedur sporządzania, autoryzowania i przekazywania informacji
o mogącym wystąpić zagroŜeniu, jego rozprzestrzenianiu się oraz sposobach
zachowania się, w celu ograniczenia jego skutków,

−

przygotowanie procedur sporządzania, autoryzowania i przekazywania informacji po
ustaniu zagroŜenia lub zdarzenia, dotyczących sposobów usuwania skutków, odkaŜania,
miejsc rozdziału pomocy, moŜliwości uzyskania wsparcia przy usuwaniu skutków
i odbudowie,

−

zapewnienie funkcjonowania systemu syren alarmowych, nadzorowanych przez
podległe jednostki organizacyjne,

−

sporządzenie wykazu oraz określenie procedur uruchamiania stałych urządzeń
nagłośnieniowych,

−

zawarcie i realizowanie postanowień porozumień z właścicielami lub zarządcami
ś

rodków masowego przekazu o zasięgu lokalnym,

−

opracowywanie i rozpowszechnianie instrukcji postępowania zawierającej informacje
o sposobach zapobiegania danemu zagroŜeniu, postępowania na wypadek jego
zaistnienia i po ustąpieniu zagroŜenia.

Komunikowanie o zagroŜeniu

Komunikaty moŜna podzielić w zaleŜności od ich treści na:

−

informacyjne – zawierają informacje o sposobach zapobiegania zagroŜeniom, i metodach
postępowania na wypadek powstania zagroŜenia oraz po jego ustaniu, (gdzie moŜna
uzyskać pomoc i w jaki sposób usunąć skutki zdarzenia),

−

ostrzegawcze – zawierają informacje wyprzedzające nadchodzące zagroŜenie: (komunikat
ten powinien zawierać moŜliwie najwięcej wskazówek profilaktycznych),

−

alarmowe  –  zawierają  informacje  o  aktualnym  zagroŜeniu  występującym  na określonym
terenie  oraz  wskazówki  i  polecenia  co  do  sposobów  postępowania  ludności,  np.
kierunków  i  środków  ewakuacji,  miejsc  zbiórki  dla  ewakuowanych,  sposobów  ochrony
dróg oddechowych itp.).

Elementy komunikatu:

−

data i godzina przekazania komunikatu,

−

numer komunikatu (który to jest komunikat z kolei, dotyczący danego zagroŜenia),

−

podmiot przekazujący komunikat (osoba odpowiedzialna za treść komunikatu),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

osoba (lub osoby) wyznaczona do kontaktu ze strony podmiotu przekazującego
komunikat oraz numer jej telefonu,

−

przyczyna podawania komunikatu (krótka charakterystyka zagroŜenia),

−

obecny stan zagroŜenia i obszar jego występowania oraz prognozowany rozwój
zagroŜenia,

−

określenie grupy osób, do których skierowany jest komunikat,

−

zalecenia dla ludności związane z zagroŜeniem.

−

ewentualnie – stan przygotowania słuŜb i organów administracji publicznej na
nadchodzące zagroŜenie (kaŜdorazowo naleŜy rozwaŜyć zasadność umieszczenia takiej
informacji).

Wskazówki dotyczące emisji komunikatów:

−

w wyborze rodzaju środków masowego przekazu, do których w pierwszej kolejności
naleŜy wysłać komunikat, naleŜy się kierować m.in. rodzajem i wielkością zdarzenia,
porą dnia. czasem pozostającym do nadejścia zagroŜenia oraz liczbą odbiorców

−

częstotliwość nadawania komunikatu powinna wzrastać w miarę zbliŜania się zagroŜenia,

−

powtórzenie komunikatu przez stacje radiowe lub telewizyjne raz po razie, zwiększa
prawdopodobieństwo, Ŝe jego treści dotarła do adresatów,

−

materiały

słuŜące

sporządzenia

komunikatów

oraz

treść

komunikatów

przekazywanych do mediów, naleŜy archiwizować.

W celu zapewnienia właściwego stopnia przyjęcia przez ludność przekazywanych

informacji w ramach informowania, ostrzegania lub alarmowania o zagroŜeniu, organy obrony
cywilnej poszczególnych szczebli, działając wspólnie, powinny zapewnić opracowanie oraz
rozpowszechnienie wśród mieszkańców

procedur postępowania zawierającej informacje

o sposobach zapobiegania danemu zagroŜeniu, postępowania na wypadek jego zaistnienia i po
ustąpieniu zagroŜenia, obejmujących rodzaje zagroŜeń mogące wystąpić na danym terenie.

W procesie informowania społeczeństwa naleŜy wykorzystywać takŜe inne instrukcje,

poradniki,  ulotki,  plakaty  itp.  informujące  o  zagroŜeniach,  sposobach  zapobiegania  im
i postępowania  w  przypadku  ich  wystąpienia,  opracowywane  przez  organy  obrony  cywilnej,
organy  słuŜb,  inspekcji,  straŜy  oraz  innych  podmiotów  realizujących  zadania  w  zakresie
ochrony ludności.

4.2.1.1.

Zasady współpracy jednostek Państwowej StraŜy PoŜarnej z instytucjami
na wypadek zagroŜeń dóbr kultury [1]

Współpraca jednostek Państwowej StraŜy PoŜarnej z instytucjami, których działalność

związana jest z dobrami kultury powinna opierać się na zapewnieniu niezbędnych warunków
ochrony technicznej nieruchomościom i ruchomościom oraz na tworzeniu warunków
organizacyjnych

formalnoprawnych

zapewniających

ochronę

ludzi

mienia

oraz

rzeciwdziałających lub ograniczających skutki poŜaru, powodzi bądź teŜ innego zagroŜenia.

Podstawą współpracy powinno być opracowanie planów i procedur ochrony obiektów

kultury zawierających opis realnych zagroŜeń i sposobów ich zwalczania.

Zabezpieczenie instytucji kultury polega w szczególności na

−

przestrzeganiu przeciwpoŜarowych wymagań techniczno – budowlanych i instalacyjnych,

−

wyposaŜaniu obiektów w wymagany sprzęt przeciwpoŜarowy i ratowniczy, znaki
bezpieczeństwa i gaśnice oraz poddawaniu ich okresowym przeglądom technicznym,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zapewnienia sprawnego systemu powiadamiania i alarmowania o zagroŜeniu,

−

przygotowaniu organizacyjnym i technicznym do ewakuacji w razie zaistnienia
zagroŜenia,

−

opracowaniu i wdroŜeniu instrukcji bezpieczeństwa poŜarowego,

−

zapoznaniu pracowników z przepisami przeciwpoŜarowymi i z instrukcją bezpieczeństwa
poŜarowego,

−

wyposaŜeniu  obiektów  wyznaczonych  na  podstawie  odrębnych  przepisów  przez
Generalnego  Konserwatora  Zabytków  w  uzgodnieniu  z  Komendantem  Głównym
Państwowej StraŜy PoŜarnej w system sygnalizacji poŜaru

WdroŜenie  do  ewentualnych  działań  na  wypadek  zaistnienia  zagroŜeń  powinno  być

poprzedzone ćwiczeniami przeprowadzanymi w celu zapoznania się ze specyfiką obiektu.

4.2.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czy potrafisz wymienić środki, informowania, ostrzegania i alarmowania?

Jak działa system powszechnego ostrzegania?

Jakie znasz sygnały o powszechnym zagroŜeniu?

Jak naleŜy zachować się po usłyszeniu sygnałów alarmowych?

Jakie są rodzaje komunikatów ostrzegawczych?

Jakie są zasady współpracy jednostek Państwowej StraŜy PoŜarnej z instytucjami na
wypadek zagroŜeń dóbr kultury?

4.2.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ metody informowania ludności o nadzwyczajnym zagroŜeniu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

zapoznać się z instrukcją alarmowania,

zapoznać się z formułą komunikatów,

napisać komunikat o wybranym zagroŜeniu skierowany do ludności z Twojego rejonu
zamieszkania,

porównać na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcje alarmowania,

−

formuły komunikatów,

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Znajdując się kolejno w trzech róŜnych miejscach w okolicy zamieszkania zastanów się

jak postąpisz w przypadku ogłoszenia ostrzeŜenia bądź alarmu o nadzwyczajnym zagroŜeniu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

zaznaczyć na mapie Twojej okolicy dowolne trzy miejsca,

krótko scharakteryzować wybrane miejsce (zabudowa, natęŜenie ruchu, orientacyjna ilość
osób przebywająca w tym miejscu, itp.),

wypisać w punktach dla kaŜdego miejsca prawidłowy sposób postępowania,

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

mapa okolicy zamieszkania,

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu i drukarką.

Ćwiczenie 3

Zapoznać się z elementami planu ochrony dotyczącą stanów nadzwyczajnych zagroŜeń

wybranej instytucji posiadającej dobra kultury i określić zasady współpracy z PSP.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

przeczytać plan ochrony wybranej instytucji,

dokonać analizy planu i moŜliwości PSP,

zapisać wyniki w zeszycie,

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plan ochrony instytucji,

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze.

4.2.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zinterpretować sygnały o powszechnym zagroŜeniu?

zdefiniować system powszechnego ostrzegania?

określić

metody

informowania

ludności

nadzwyczajnym

zagroŜeniu?

rozróŜnić informowanie, ostrzeganie i alarmowanie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Środki ochrony ludności [10]

4.3.1.

Materiał nauczania

rodki ochrony ludności są podstawowym elementem wpływającym na bezpieczeństwo

ludności naraŜonej na wystąpienie nadzwyczajnych zagroŜeń. Jednak same środki ochrony nie
zapewniają juŜ bezpieczeństwa, warunkiem koniecznym do wykorzystania tych środków jest
odpowiednio szybko przekazana informacja o potrzebie ich uŜycia.

Podział środków ochrony ludności

Indywidualne środki ochrony dzielimy na:

rodki ochrony dróg oddechowych

−

maski przeciwgazowe filtracyjne i izolacyjne,

−

zastępcze środki ochrony dróg oddechowych,

rodki ochrony skóry

−

płaszcze i odzieŜ ochronną,

−

zastępcze środki ochrony skóry, (fartuchy ochronne, płaszcze i peleryny
przeciwdeszczowe, ubiory z folii metalizowanej, buty gumowe, skórzane i z tworzyw
sztucznych, okulary ochronne i nakrycia głowy gumowe, skórzane i z tworzyw
sztucznych).

Do zbiorowych środków ochrony zalicza się:

−

schrony,

−

zastępcze budowle ochronne,

−

budowle komunikacyjne.

Aktualnie nie ma regulacji prawnych określających wymogi dla zbiorowych środków ochrony,
materiał znajdujący się w dalszej części opiera się na wymogach juŜ nie obowiązujących.

Indywidualne środki ochrony ludności [18]

Indywidualne środki ochrony chronią przed dostaniem się środków toksycznych,

biologicznych i pyłu promieniotwórczego do wnętrza organizmu lub na powierzchnię skóry
i odzieŜ. W strefach skaŜeń promieniotwórczych nie chronią one przed promieniowaniem
typu gamma.

Do środków ochrony dróg oddechowych zalicza się maski przeciwgazowe i respiratory.
Działanie maski oparte jest na filtracji, polegającej na oczyszczaniu skaŜonego

powietrza, przechodzącego przez pochłaniacz do układu oddechowego człowieka.

Maska składa się zazwyczaj z części twarzowej, pochłaniacza, rury łączącej i torby nośnej

lub z części twarzowej z przykręcanym bezpośrednio pochłaniaczem.

Część twarzowa maski składa się z maski właściwej, komory zaworów, okularów

i urządzenia do ochrony szkieł okularowych przed zaparowaniem.

Pochłaniacz słuŜy do oczyszczania z substancji szkodliwych wdychanego przez

człowieka powietrza, składa się z sorbentu i filtra.

Sorbent to granulowany węgiel aktywowany i katalizator słuŜący do oczyszczania

skaŜonego powietrza ze środków trujących, występujących w postaci pary i mgły. Filtr
zatrzymuje środki toksyczne i promieniotwórcze znajdujących się w powietrzu oraz bakterie
chorobotwórcze i toksyn znajdujących się w atmosferze w postaci aerozolu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Właściwości ochronne maski zapewniają ochronę tylko przez określony czas. Maskę

dobiera  się  po  zmierzeniu  obwodu  głowy,  przykładając  wzdłuŜ  podbródka,  policzków
i najwyŜszego punktu głowy, a następnie przez łuki brwiowe do obu otworów usznych. Suma
obydwu        pomiarów określa rozmiar maski. JeŜeli wynik pomiarów nie przekracza 92 cm,
to bierze się część twarzową o rozmiarze zerowym, w przedziale od 92 do 95,5 cm – rozmiar
pierwszy, od 95,5 – 99 cm – rozmiar drugi, od 99 do 102,5 – rozmiar trzeci, ponad 102,5 cm –
rozmiar czwarty.

Odpowiednio dobraną maskę przed uŜyciem naleŜy sprawdzić pod względem

szczelności.

Pochłaniacze przeciwgazowe mogą być uŜywane wyłącznie do ochrony przed

szkodliwym  działaniem  ściśle  określonego  środka  toksycznego.  Pochłaniacz  wielogazowy
moŜe być uŜywany przez cały okres tylko do jednego środka toksycznego, a nie do mieszanin.
Maska  przeciwgazowa  izolacyjna  z  chemicznym  źródłem  tlenu  składa  się  z  następujących
elementów[17]:

−

części twarzowej (bez zaworów)połączonej z karbowaną rurą łączącą,

−

pochłaniacza regeneracyjnego, wypełnionego przewaŜnie nadtlenkami sodu lub potasu
i zaopatrzonego w urządzenie inicjujące,

−

worka oddechowego wykonanego z nieprzepuszczalnej, nagumowanej tkaniny,
zaopatrzonego w zawór usuwający nadmiar tlenu. Worek w niektórych modelach masek
ma kształt toroidalny i jest zakładany na szyję uŜytkownika.

−

torby do przenoszenia maski i dodatkowego wyposaŜenia .

Działanie maski polega na tym, Ŝe w trakcie wydechu zuŜyte powietrze przechodzi przez
pochłaniacz regeneracyjny, po czym gromadzi się w worku. Następnie, kiedy rozpoczyna się
wdech powietrze wraca tą samą drogą do płuc uŜytkownika. Charakterystyczną cechą masek
tego rodzaju jest to, Ŝe raz zainicjowany pochłaniacz musi zostać zuŜyty bez Ŝadnych przerw
w pracy i nie wolno go wykorzystywać powtórnie. Ze względu na fakt całkowitej izolacji od
otoczenia maska moŜe być uŜywana nawet przy bardzo wysokich stęŜeniach szkodliwych
substancji a takŜe w warunkach braku tlenu w otaczającej atmosferze. Ponadto niektóre typy
masek izolacyjnych przystosowane są do pracy pod wodą na głębokości do kilku metrów.

rodkami zastępczymi chroniącymi drogi oddechowe są: róŜnego rodzaju tampony,

opaski tkaninowe, maski przeciwpyłowe, półmaski przemysłowe, respiratory, itp. chronią one
twarz i głowę przed zetknięciem się z dymami, parami lub kroplami bojowych lub
toksycznych środków trujących oraz osłabiają ich działanie na drogi oddechowe.

Opaski i maski przeciwpyłowe moŜna zrobić z kawałka tkaniny lub płótna, złoŜonego na

dwie  części  i  do  środka  włoŜonych  materiałów  włóknistych,  takich  jak:  filc,  wata,  gaza,
tkanina  z  włókien  naturalnych  lub  sztucznych.  Grubość  wkładu  powinna  wynosić  około
1,5 cm, a długość i szerokość opaski powinna zapewnić swobodne zakrycie ust i nosa. Opaskę
utrzymuje  się  na  twarzy  za  pomocą  wiązanych  z  tyłu  głowy  tasiemek  lub  na  stałe
przymocowanych taśm gumowych.

Przygotowanie zastępczych środków ochrony skóry jest łatwiejsze.
Jako środki zastępcze mogą być wykorzystane:

−

wszelkiego rodzaju płaszcze i peleryny przeciwdeszczowe (wykonane z płótna
impregnowanego lub podgumowanego, gumy, tkaniny z włókien sztucznych, plastyków,
itp.),

−

buty gumowe, z tworzyw i skórzane z długimi cholewami, śniegowce, itp.,

−

okulary ochronne (przemysłowe, motocyklowe, narciarskie),

−

nakrycia głowy skórzane, gumowe i z tworzyw.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W tak skompletowanej odzieŜy łącznie z maskami lub półmaskami moŜna w warunkach

skaŜeń pokonać niewielkie odcinki terenu, aby wyjść ze strefy skaŜonej, dojść do ukryć lub
teŜ wykonać niezbędne, krótko trwające czynności ratownicze, gospodarcze i inne.

rodki ochrony skóry – są nazywane odzieŜą ochronną. ZaleŜnie od konstrukcji, odzieŜ

ochronna moŜe być hermetyczna i nie hermetyczna.

OdzieŜ ochronna hermetyczna lekka (L-1) uŜywana jest najczęściej przy prowadzeniu

rozpoznania  skaŜeń  chemicznych  i  promieniotwórczych.  Wykonana  jest  z  gumowanej
tkaniny.  W skład  odzieŜy  wchodzą:  bluza  z  kapturem,  spodnie  z  pończochami  ochronnymi,
rękawice ochronne i torba.

OdzieŜ ochronna hermetyczna lekka (L-2) równieŜ wykonana jest z gumowanej tkaniny.

UŜywa się jej do prac w terenie silnie skaŜonym środkami trującymi oraz substancjami
promieniotwórczymi.

W skład odzieŜy wchodzą: kombinezon, rękawice ochronne i torba.
Ogólnowojskowa (nie hermetyczna) odzieŜ ochronna – składa się z: płaszcza

ochronnego,  pończoch  i  rękawic  ochronnych  pięciopalcowych. Płaszcz ochronny (OP-1) jest
wykonany z takich samych materiałów, jak odzieŜ ochronna jednoczęściowa. Ma one rękawy,
kaptur,  szereg  pasków  i  zapinek  umoŜliwiających  korzystanie  z  płaszcza  w  róŜnych
wariantach. MoŜe być on wykorzystywany, jako narzutka, płaszcz lub kombinezon. Płaszcza
ochronnego  nałoŜonego  z  rękawami  uŜywa  się  podczas  przebywania  w  terenie  skaŜonym
pyłem  promieniotwórczym  i  zakaŜonym  środkami  biologicznymi,  jak  równieŜ  w  czasie
prowadzenia odkaŜania, dezaktywacji i dezynfekcji.

Prócz powyŜszej wojskowej odzieŜy ochronnej wykorzystuje się kilka typów ubrań

gazoszczelnych, m.in. wyprodukowane przez firmy: DRÄGER (Niemcy), VAN DE PUTTE
(Belgia) i VIKING (Norwegia).

Czas pracy w ubraniu jest ograniczony ze względu na podwyŜszoną temperaturę

otoczenia, powodującą u ratownika w wyniku braku chłodzenia organizmu udar termiczny.

Zbiorowe środki ochrony ludności [10]

Zbiorowa ochrona ludności przed zagroŜeniami czasu pokoju (Toksyczne Środki

Przemysłowe) i wojny (Broń Masowego RaŜenia) obejmuje szereg przedsięwzięć, w tym
przygotowanie i utrzymanie budowli ochronnych.

W pewnych przypadkach odpowiednio przygotowane budowle ochronne mogą stanowić

skuteczną, ochronę dla zagroŜonej ludności w sytuacji gwałtownego rozprzestrzeniania się
ś

rodka toksycznego, odcięcia drogi wyjścia ze strefy skaŜonej lub braku środków ochrony

indywidualnej. Schrony bądź ukrycia muszą być odpowiednio przygotowane, sprawne
technicznie i stale przygotowane do przyjmowania ludzi.

Przydatność budowli do ochrony ludności zapewniają:

−

właściwy stan techniczny budowli i urządzeń,

−

szczelność budowli,

−

moŜliwość filtrowentylacji lub regeneracji powietrza,

−

właściwa izolacja.

Do zbiorowych środków ochrony ludności zalicza się budowle chroniące ludność przed
ś

rodkami trującymi i biologicznymi.

Do budowli ochronnych zalicza się:

−

schrony,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zastępcze budowle ochronne (ukrycia zabezpieczające, szczeliny przeciwlotnicze
i ukrycia przed opadem promieniotwórczym),

−

budowle komunikacyjne.

Schrony

Schrony są najlepiej przygotowanymi budowlami ochronnymi. Zapewniają one,

w określonych parametrach ochronę ludności przed działaniem czynników broni masowego
raŜenia.

Schrony mogą być lokalizowane pod budynkami – w piwnicach lub podziemiach

budynków oraz poza budynkami, jako wolnostojące.

KaŜdy schron składa się z takich pomieszczeń, jak:

−

komory schronowe (główne pomieszczenie). Powierzchnia jednej komory przekracza
36m², norma powierzchni uŜytkowej na jedną osobę wynosi, 0,7036m²,

−

komory  filtrowentylacyjne.  W  pomieszczeniu  tym  zainstalowane  jest  urządzenie
filtrowentylacyjne,  które  dostarcza  do  schronu  czyste  powietrze,  w  celu  podtrzymania
w nim  niezbędnej  ilości  tlenu,  jak  równieŜ  normalnej  temperatury  i  wilgotności.
Urządzenie filtrowentylacyjne oczyszcza powietrze z pyłu promieniotwórczego, środków
trujących i innych szkodliwych substancji,

−

przedsionki, które zabezpieczają przed wniknięciem przez wejście substancji
promieniotwórczych, środków trujących,

−

węzły sanitarne (ustępy z umywalkami),

−

wejścia  oraz  wyjścia  zapasowe.  Schron  powinien  mieć  dwa  wejścia  lub  jedno  wejście
i jedno  wyjście  awaryjne,  połoŜone  w  odległości  H/2+3m  (odległości  ½  lub  1/3
wysokości  budynku,  w  którym  znajduje  się  schron),  zabezpieczone  w  ten  sposób  przed
zagruzowaniem. W wyjściu zapasowym umieszczona jest czerpnia powietrza, stosuje się
specjalne zawory przeciwwybuchowe.

Schrony przeznaczone do zbiorowej ochrony ludności przygotowuje się w czasie pokoju.

Niektóre z nich mogą być wykorzystywane dla róŜnych potrzeb (szkoleniowych, socjalnych,
magazynowych i gospodarczych) przez właścicieli lub uŜytkowników.

Ukrycia zastępcze

Ukrycia zastępcze są to specjalnie przystosowane pomieszczenia w piwnicach lub

kondygnacjach podziemnych budynków, przeznaczone do ochrony ludzi przed czynnikami
raŜącymi BMR i TŚP.

W warunkach pokojowych konieczne jest wytypowanie pomieszczeń, które mają być

adaptowane na ukrycia. Na podstawie opracowanej dokumentacji określa się liczbę ludzi,
sprzętu, zakres czynności oraz czas potrzebny do wykonania prac adaptacyjnych.

Ukrycia zabezpieczające mogą być zlokalizowane w piwnicach lub podziemiach

budynków mieszkalnych o ścianach i stropach wykonywanych z materiałów ogniotrwałych.,
w których pozwalają na to warunki techniczno – budowlane danego budynku.

Przy urządzaniu ukryć zabezpieczających przewiduje się następujące pomieszczenia:

przedsionki, komory ochronne, urządzenia filtrowentylacyjne, wyjścia zapasowe oraz
urządzenia sanitarne.

Przystosowanie piwnic na ukrycie obejmuje:

−

wyznaczenie piwnic odpowiadających wymaganiom technicznym,

−

wyburzenie ścianek działowych,

−

zamurowanie wszystkich zbędnych otworów,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wzmocnienie stropów, pogrubienie ścian dla uzyskania potrzebnej wytrzymałości,

−

zabezpieczenie lub wzmocnienie zewnętrznych nadziemnych części piwnicy,

−

zmniejszenie komór ochronnych przez wykonanie ścianek działowych,

−

wykonanie przedsionków i wyjść tunelowych, komory filtrowentylacyjnej, węzła
sanitarnego, wstawienie drzwi ochronnych,

−

podłączenie urządzeń sanitarnych do kanalizacji i wodociągu.

Szczeliny przeciwlotnicze

Szczeliny przeciwlotnicze są uzupełnieniem schronów i ukryć zabezpieczających.

Ukrycia najczęściej przygotowuje się siłami całej ludności, a to dlatego, Ŝe na wykonanie ich,
w odróŜnieniu od schronów i ukryć zabezpieczających potrzeba znacznie mniej czasu
i materiałów. Budowa szczelin jest prostsza, są znacznie tańsze od schronów i mogą być
wykonane bez specjalistów.

Przystępując do wyboru lokalizacji szczeliny przeciwlotniczej naleŜy pamiętać, aby:

−

dojście do szczeliny nie przekraczało 150 m,

−

odległość wejścia od otaczających budynków nie pozwalała na zagruzowanie ukrycia
przez walące się budynki,

−

najwyŜszy poziom wody gruntowej znajdował się co najmniej 0,20m poniŜej dna ukrycia,

−

odległość od przewodów gazowych, magistrali wodociągowych, kanalizacyjnych,
centralnego ogrzewania i kabli wysokiego napięcia nie była mniejsza niŜ 5m,

−

odległość od składów paliw płynnych wynosiła co najmniej 100m, a od składów innych
materiałów łatwopalnych 50 m.
Budowa szczeliny nie jest skomplikowana – to wąski wykop o wymiarach 0,80 m

u podstawy,  1  –  1,20  m  u  góry  i  głębokości  do  2  m.  Szczelinom  nadaje  się  kształt  łamany,
w zaleŜności  od  rzeźby  i  rozmieszczenia  poszczególnych  przedmiotów  terenowych.  Długość
poszczególnych  odcinków  wynosi  ok.  10m  (licząc  ½mb.  na  osobę,  umoŜliwia  ukrycie
20 osób).

Przykrycie składa się z elementów nośnych, warstw przeciwwilgociowych i obsypki

ziemnej o grubości 0,7 m.

Zapasy Ŝywności i wody przechowuje się w niszach wykopanych w ścianach szczeliny.

Budowle komunikacyjne

Budowlami tymi są metra, podziemne przejścia komunikacyjne, tunele i garaŜe

o pojemności ponad 30 samochodów – przystosowane, jako schrony lub zastępcze budowle
ochronne.

JeŜeli budowle komunikacyjne adoptuje się na schrony, naleŜy przewidzieć

zainstalowanie tam urządzeń filtrowentylacyjnych, zgodnie z podstawową zasadą, Ŝe budowla
ochronna jest wówczas schronem kiedy posiada filtrowentylację.

W ślad za filtrowentylacją budowle komunikacyjne adaptowane na schrony powinny być

odpowiednio uszczelnione i przygotowane do długotrwałego przebywania ludzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Utrzymanie budowli ochronnych w czasie pokoju i przygotowanie budowli ochronnych
do przyjęcia ludności

W czasie pokoju prowadzona jest ewidencja istniejących budowli ochronnych w zakresie

lokalizacji,  właściciela  (administratora),  pojemności,  spisu  wyposaŜenia,  ogólnego  stanu
technicznego.  Dla  wszystkich  mieszkańców  typuje  się  obiekty  i  budynki  na  bazie  których
moŜna zorganizować ukrycia doraźne dla ludności. Sporządza się harmonogramy i kalkulacje
zabezpieczenia  niezbędnych  środków  potrzebnych  do  wykonania  ukryć  doraźnych  dla
ludności w czasie zagroŜenia państwa lub wojny.

W pierwszej kolejności naleŜy przygotować schrony i ukrycia dla stanowisk kierowania,

oraz w obiektach gdzie przebywa najwięcej ludności np. szkoły, urzędy itp.

W następnej kolejności przygotowuje się ukrycia dla pozostałej ludności w budynkach

i budowlach o wzmocnionej konstrukcji.

4.3.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaki jest podział środków ochrony?

Jakie są indywidualne środki ochrony?

Jak się dzielą zbiorowe środki ochrony ludności?

Który ze zbiorowych środków ochrony jest najbardziej bezpieczny?

Jak zbudować szczelinę przeciwlotniczą?

4.3.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z budową, zakres stosowania indywidualnych środków ochrony ludności.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

zapoznać się z instrukcją obsługi maski przeciwgazowej i środków ochrony skóry,

wykonać we własnym zakresie środki zastępcze ochrony dróg oddechowych

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

maski ochrony dróg oddechowych z instrukcjami obsługi,

−

rodki ochrony skóry,

−

tkanina lub płótno, materiały włókniste: filc, wata, gaza, tkanina z włókien naturalnych
lub sztucznych, tasiemki lub taśmy gumowe,

−

noŜyczki, igła i nitka,

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu i drukarką.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wyjaśnij do czego mogą być wykorzystane poszczególne zbiorowe środków ochrony

ludności i w jaki sposób powinny być zaopatrzone.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

odszukać poszczególne typy budowli ochronnych w swoim terenie zamieszkania
(nadających się do zaadoptowania na cele ochrony ludności) i zapoznać się z ich budową,

zapisać wnioski w zeszycie,

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

adresy budowli ochronnych w rejonie zamieszkania,

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu i drukarką.

4.3.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcia: dezynfekcja, detoksykacja?

zdefiniować system monitoringu zagroŜeń?

określić zadania, obrony cywilnej?

rozróŜnić skaŜenia od zakaŜeń?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.

Orientacja w terenie[2]

4.4.1.

Materiał nauczania

Terenoznawstwo – to umiejętność orientacji, polegająca na odczytywaniu i sporządzaniu

map, a takŜe na wyznaczaniu stron świata, pomiarze odległości pomiędzy wyznaczonymi
punktami oraz ustalaniu wielkości obiektów w terenie.

Ukształtowanie terenu jest wynikiem oddziaływania sił natury i działalności człowieka.

Całokształt form powierzchni ziemi nosi nazwę rzeźby terenu i obejmuje formy:

−

wypukłe (wyŜyny, góry, kopce, itd.),

−

wklęsłe (niziny, kotliny, itd).

Poruszanie się po nieznanej okolicy bez znajomości zasad orientacji w terenie moŜe

utrudnić bądź nawet uniemoŜliwić osiągnięcie wyznaczonego celu.

Orientacją w terenie jest określenie punktu, w którym jesteśmy i stron świata względem

otaczających  nas  form  terenu.  Orientowanie  wymaga  umiejętności  prawidłowego
wyszukiwania  i  wykorzystania  przedmiotów  orientacyjnych  lub  na  prawidłowym  uŜyciu
przyrządów    słuŜących  do  określenia  kierunku  w  terenie.  W  przypadku  poruszania  się  bez
przyrządów najistotniejszą czynnością, którą naleŜy wykonać jest wybranie wokół siebie kilku
najbardziej  charakterystycznych,  widocznych  z  daleka  punktów  orientacyjnych.  NaleŜy
dokładnie  zapamiętać  ich  wygląd  i  wzajemne  rozmieszczenie,  aby  w  razie  potrzeby  moŜna
wykorzystać je podczas przemieszczania się w zamierzonym kierunku.

W warunkach złej widoczności, podczas mgły, w nocy, w orientacji w terenie pomaga

wykorzystanie takich urządzeń jak kompas lub busola. (w obecnych czasach oczywiście
równieŜ system nawigacji satelitarnej).

Kompas

Kompas jest urządzeniem, pozwalającym określić strony świata. Posługiwano się nim juŜ

ok. 4000 lat temu. Początkowo było to naczynie z wodą, w którym pływał kawałek drewna
z przytwierdzoną namagnesowaną blaszką wskazującą kierunek północ - południe.

Na początku XIV wieku drewno zastąpiono namagnesowaną wskazówka (igłą)

i umieszczono ją na zamocowanej osi. Pod igłą umieszczono podziałkę oraz oznaczenie
kierunków świata zwane róŜą wiatrów i wówczas było moŜliwe juŜ wskazywanie wschodu
i zachodu. a takŜe kierunków pośrednich.

Budowa kompasu przedstawiona jest na rys. 1.

Rys. 1. Budowa Kompasu [15]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W celu sprawdzenia czułości igły magnetycznej. naleŜy połoŜyć busolę (kompas)

poziomo  i  odczekać,  aŜ  igła  pokaŜe  kierunek  północny.  Następnie  kilkakrotnie
wyprowadzamy  ją  z  połoŜenia  północ-południe,  poprzez  zbliŜanie  do  niej  metalowego
przedmiotu. Jeśli po kaŜdym wychyleniu igła pokaŜe ten sam kierunek, jej czułość jest dobra
i tym  samym  przyrząd  jest  sprawny.  W  przypadku  wskazywania  róŜnych  kierunków  po
usunięciu  metalowego  przedmiotu  przyrząd  nie  nadaje  się  do  uŜytkowania  z  uwagi  na
rozmagnesowanie igły.

Na limbusie (tarczy) oznaczone są teŜ cztery główne kierunki N (North) - północ, E

(East) - wschód, S (South) - południe ,W (West) - zachód.( produkowane w Polsce posiadają
oznaczenia: Płn - północ, Płd - południe, W - wschód, Z – zachód). Kierunki pośrednie
oznacza się kombinacją liter, np. północny - wschód - NE.

Aby dokładne wyznaczyć strony świata. na pierścieniu została umieszczona podziałka.

Jest ona wyraŜona w stopniach (360) lub w tysięcznych (6000) (Tysięczna - jest to kąt pod
jakim widzimy rozpiętość 1 metra z odległości 1 kilometra).

Busola Adrianowa posiada dwie podziałki: wewnętrzną w stopniach i zewnętrzną

w tysięcznych, natomiast w busoli AK, podziałka na limbusie podana jest tylko
w tysięcznych.

Sposób zapisywania i odczytywania wartości podanych w tysięcznych:

−

1 tysięczna : 0 – 01 : zero, zero, jeden,

−

17 tysięcznych : 0 – 17 : zero, siedemnaście,

−

354 tysięcznych : 3 - 45 : trzy, pięćdziesiąt cztery,

−

5412 tysięcznych : 54 – 12 : pięćdziesiąt cztery, dwanaście.

Metody orientacji w terenie bez uŜycia kompasu i busoli

−

od kierunku południowego odstępy pomiędzy słojami rocznymi są większe, poniewaŜ
samotne drzewo mocniej rozwija się od południa,

−

kopiec mrowiska po stronie południowej jest łagodniejszy niŜ po stronie północnej, gdzie
kąt jest bardziej ostry,

−

samotne drzewo kieruje swoje konary ku słońcu, co powoduje nachylenie najczęściej
w kierunku południowym,

−

mech porasta samotny kamień po stronie północnej - tam, gdzie nie docierają promienie
słoneczne,

−

cień od kija wbitego w ziemię będzie wskazywał w przybliŜeniu (z uwagi na strefy
czasowe) kierunek północny o godzinie 12:00,

−

brzoza swą korę ma bardziej jasną po stronie południowej, poniewaŜ promienie słoneczne
powodują płowienie koloru,

−

w zimie śnieg szybciej topnieje po stronie południowej, zauwaŜalne jest to na dachach
domów, natomiast na stokach , rowach od strony północnej dłuŜej się utrzymuje,

−

wykorzystanie  zegarka  do  wyznaczenia  kierunku  północnego.  NaleŜy  skierować
wskazówkę  godzinową  na  słońce.  Przed  południem  wziąć  kąt  między  wskazówką
godzinową  a  godziną  12.  Po  południu  bierze  się  kąt  między  godziną  12  a  wskazówką
godzinową. Połowa tego kąta wyznacza południe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 5. Konfiguracja satelitów GPS [15]

System GPS jest darmowy, pracuje na obszarze całej Ziemi, bo w kaŜdym punkcie globu

widoczne są zawsze przynajmniej cztery satelity (z ogólnej liczby 24). Satelity krąŜą po
orbitach na wysokości około 20183 km.

Standardowy dostęp ze względów technicznych daje dokładność rzędu kilku metrów do

kilkunastu metrów.

Orientowanie mapy

Orientowanie mapy polega na ustawieniu tak, aby kierunki na niej były równoległe do

kierunków  w  terenie.  Mapę  moŜna  orientować  na  podstawie  charakterystycznych  punktów
w terenie , które znajdują się teŜ na mapie, lub za pomocą busoli. W tym celu kładziemy na
niej  busolę  tak,  aby  linia  północ-południe  wyznaczona  przez  igłę  magnetyczną  była
równoległa  do  wschodniej  i  zachodniej  ramki  mapy.  Kiedy  juŜ  mapa  jest  zorientowana,
moŜemy  wyznaczyć  azymut  (kąt  zawarty  miedzy  północą  a  interesującym  nas  kierunkiem,
mierzony  zgodnie  z  ruchem  wskazówek  zegara  z  punktu,  w  którym  się  w  danym  momencie
znajdujemy  do  punktu  przeznaczenia).  Najpierw  łączy  się  te  punkty,  przykładając  do  nich
brzeg  linijki.  Następnie  odczytuje  się  odległość,  pamiętając  o  konieczności  przeliczenia  jej
zgodnie  ze  skalą  mapy.  JeŜeli  potrzeba  zmierzyć  linię  łamaną,  wówczas  korzystamy
z krzywomierza  lub  uŜyć  nitki,  którą    dokładnie  naleŜy    ułoŜyć  wzdłuŜ  trasy  a  potem
rozprostowaną przyłoŜyć do podziałki mapy.

Z kolei wysokość na mapie jest oznaczana za pomocą poziomic (linii łączących punkty

znajdujące  się  na  tej  samej  wysokości  nad  poziomem  morza)  Kierunek  spadu  oznacza  się
liniami rysowanymi w kierunku obniŜania się, terenu. Przy planowaniu trasy na szczyt naleŜy,
oprócz wysokości nad poziomem morza, brać pod uwagę wysokość szczytu od podnóŜa (czyli
tą,  z  jakiej  rozpoczynamy  wędrówkę).  Aby  obliczyć  rzeczywisty  czas  trwania  podejścia
i zejścia, trzeba oszacować czas, na pokonywanie stromych wzniesień i schodzenie. MoŜliwe
to  jest  przy  wykorzystaniu  reguły  Naismitha,  który  uwaŜa,  Ŝe  na  przejście  dowolnych  5  km
trzeba  przeznaczyć  60  minut,  dodając  do  tej  liczby  30  minut  na  kaŜde  300  m  wspinaczki.
Podczas schodzenia z łagodnego zbocza naleŜy odjąć 10 min na kaŜde 300 m, a  schodząc ze
stromizny trzeba dodać 10 min na kaŜde 300 m.

Azymut

Przy pomocy busoli moŜemy wyznaczyć azymut magnetyczny, czyli kąt zawarty miedzy

północą a interesującym nas kierunkiem. Jest to przydatne w razie konieczności dotarcia do
punktu, widocznego tylko na początku drogi.

Azymut dla poszczególnych kierunków wynosi:

−

północny - 0°,

−

wschodni - 90°,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

południowy - 180°,

−

zachodni - 270°.

Do wyznaczenia azymutu, potrzebne są następujące czynności:
1.

Trzymając busolę poziomo, podnieść na wysokość oczu i tak ustawić lusterko, Ŝeby
jednocześnie widzieć : przyrządy celownicze, tarczę i igłę.

Patrząc przez muszkę, i szczerbinkę wycelować w interesujący nas obiekt.

Kręcić tarczą busoli aŜ, północny koniec igły znajdzie się na wprost punktu
oznaczającego północ.

Odczytać azymut na podziałce busoli na wprost muszki.
W sytuacji, kiedy znany jest azymut a istnieje potrzeba dotarcia do nieznanego punktu,

wyznaczonego  przez  ten  azymut,  naleŜy  ustawić  podaną  wartość  azymutu  naprzeciwko
muszki i patrząc przez przyrządy i w lusterko, obrócić się w miejscu, aŜ do momentu, kiedy
igła  magnetyczna  wskaŜe  na  tarczy  północ  (nie  naleŜy  kręcić  tarczą)  teraz  patrząc  przez
muszkę  i  szczerbinkę  znaleźć  charakterystyczny  punkt  i  wędrujemy  w  jego  kierunku.
Wyznaczanie     kierunku powtarza się aŜ do dotarcia do celu.

Wyznaczanie wysokości w terenie

W sytuacji kiedy zachodzi potrzeba oszacowania wysokości obiektu w terenie, moŜna

tego dokonać w sposób analogiczny jak na poniŜszym przykładzie.

Rys. 6. Wyznaczanie wysokości [12]

AB = x, CD = h, AE = B, CD = a

x = h • b⁄a

W celu dokonania pomiaru wysokości drzewa AB naleŜy posłuŜyć się kijem o długości

CD, który stawia się na podłoŜu, w taki sposób aby jego wierzchołek stykał się z odcinkiem
BE.  Miejsce  postawienia  kija  na  podłoŜu  naleŜy  wyznaczyć  doświadczalnie.  Aby  to  zrobić,
jedna  osoba  kładzie  się  na  plecach  w  taki  sposób,  Ŝeby  głowa  znalazła  się  w  punkcie  E.
Następnie dokonuje się pomiaru długość odcinka CE i sprawdza ile razy mieści się w odcinku
AE.  Uzyskany  wynik  mnoŜy  się  przez  długość  kija  CD.  Wynik  mnoŜenia  stanowi  szukaną
wysokość drzewa AB.

Wyznaczanie odległości (szerokości rzeki)

Na przeciwległym brzegu rzeki w miejscu, gdzie potrzeba dokonać pomiaru, naleŜy

znaleźć charakterystyczny punkt i oznaczyć literą A.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 7. Wyznaczanie szerokości [12]

Na brzegu, na którym dokonuje się pomiaru, zaznacza się punkt B. Następnie

wyznaczamy odcinek BC o dowolnej długości prostopadle do odcinka AB i dzielimy go na
dwie równe część, środek oznaczamy literą E. Z punktu C prostopadle do odcinka BC
tworzymy odcinek CD. Punkt D jest miejscem przecięcia się półprostej wychodzącej z punktu
A przez punkt E, z półprostą wychodzącą z punktu C. Odcinek AB jest równy odcinkowi CD.

4.4.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Na jakiej zasadzie działa kompas?

Jak naleŜy się posługiwać busolą?

Jak orientować się w terenie bez uŜycia kompasu i busoli?

Co to jest azymut?

Jak określić wysokość drzewa lub szerokość rzeki?

4.4.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ kierunki świata za pomocą busoli i kompasu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

zapoznać się z instrukcją obsługi busoli i kompasu,

narysować szkic miejsca w którym się znajdujesz i zaznaczyć kierunki stron świata
w zeszycie,

porównać na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

busola z instrukcją obsługi,

−

kompas z instrukcją obsługi,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze.

Ćwiczenie 2

Znajdując się w terenie naleŜy wyznaczyć strony świata bez posługiwania się

przyrządami a następnie sprawdzić poprawność wskazania przy pomocy kompasu lub busoli.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

odnaleźć i wyznaczyć przy pomocy naturalnych obiektów, kierunki stron świata,

wyznaczyć kierunki stron świata przy pomocy kompasu lub busoli,

dokonać porównania wyników z punktów 2 i 3,

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

busola i kompas wraz z instrukcjami uŜytkowania,

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze.

Ćwiczenie 3

Wyznacz wysokość drzewa (budynku), dokonaj pomiaru odległości (szerokości rzeki) za

pomocą metod omówionych w materiale nauczania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

wyznaczyć potrzebne punkty,

dokonać pomiaru,

zapisać wyniki w zeszycie,

przedstawić na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

miara długości (min.1 m),

−

kij o długości ok. 2 m,

−

zeszyt, arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze.

4.4.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcia azymut, tysięczna?

wyznaczyć kierunki stron świata?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

40 strz/min. Kaliber broni waha się w granicach 7,62 mm - 11,43 mm. Najczęściej stosowany
jest kaliber 9 mm.
Współczesne pistolety są najczęściej bronią samopowtarzalną, działającą na zasadzie odrzutu
swobodnego zamka lub krótkiego odrzutu lufy. W celu skrócenia czasu przygotowania do
szybkiego, niespodziewanego strzału, są one wyposaŜone w mechanizm samonapinania.
Napina on kurek w pierwszej fazie ruchu języka spustowego w tylne połoŜenie. Aby ułatwić
ukrycie i szybkie uŜycie pistoletu, nadaje się im płaskie i zaokrąglone kształty. Produkowane
są takŜe jednostrzałowe pistolety uŜywane jako broń sportowa i myśliwska. [17]
PoniŜej przedstawiona jest budowa pistoletu na przykładzie P- 64.

Rys. 9. Elementy Pistoletu P- 64 [6]

szkielet z lufą, 2- zamek, 3- spręŜyna powrotna, 4- magazynek

Dane techniczne P-64

−

kaliber – 9 mm,

−

nabój – 9 mm Makarowa,

−

długość 160 mm,

−

wysokość 117 mm,

−

długość lufy 84,6 mm,

−

długość linii celowniczej 114 mm,

−

masa z magazynkiem niezaładowanym 0,62 kg,

−

prędkość początkowa pocisku 305 m/s,

−

skuteczny zasięg 25 m.

Rys. 10. Przekrój pistoletu P- 64 [6]

wyłącznik, 2- bezpiecznik, 3- szyna spustowa, 4- zaczep kurka, 5- kurek, 6- spust, 7- iglica,

8- zamek, 9-wskaźnik naboju, 10- lufa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zasada działania P-64 oparta jest na wykorzystaniu energii odrzutu swobodnego zamka,

którego  ruch  po  strzale  hamowany  jest  tylko  siłą  bezwładności  i  siłą  spręŜyny  powrotnej.
W pistolecie zastosowano mechanizm spustowy z samonapinaniem typu Double Action. P-64
wyposaŜony  w  wyłącznik  umoŜliwiający  strzelanie  wyłącznie  ogniem  pojedynczym,
mechanizm  uderzeniowy  typu  kurkowego  z  kurkiem  odkrytym,  oraz  bezpiecznik
skrzydełkowy, spełniający funkcję zwalniacza kurkowego. Zabezpiecza on broń zarówno przy
zwolnionym,  jak  i  przy  napiętym  kurku  oraz  umoŜliwia  wprowadzenie  naboju  do  komory
nabojowej w połoŜeniu odbezpieczonym i zabezpieczonym. SpręŜyna uderzeniowa walcowo-
ś

rubowa działa na kurek poprzez Ŝerdź umieszczoną w tylnej, dolnej części chwytu. W zamku

znajduje  się  wskaźnik  obecności  naboju  w  komorze  nabojowej.  Po  wystrzeleniu  ostatniego
naboju  zamek  zostaje  w  tylnym  połoŜeniu.  Do  zasilania  stosuje  się  magazynek  wymienny
pudełkowy,  jednorzędowy  o  pojemności  6  nabojów.  Pistolet  posiada  stałe  przyrządy
celownicze,  wyregulowane  na  50  m.  Lufa  ma  4  bruzdy  prawoskrętne.  Pistolet  ma  prostą
budowę,  małą  masę  i  niewielką  wagę.  Wadami  pistoletu  jest  niewłaściwie  wyprofilowany
i zbyt  krótki  chwyt,  zbyt  mała  pojemność  magazynka  i  za  duŜa  siła  nacisku  na  spust  przy
samonapinaniu. [17]
Budowa karabinka automatycznego Kałasznikowa AK

Najistotniejszymi elementami kbk AK są:

−

komora zamkowa (w pistoletach szkielet) – przeznaczona do połączenia na stałe lub
pomieszczenia pozostałych elementów broni wewnątrz,

−

lufa – zamontowana jest do przedniej części komory zamkowej,

−

kolba stała lub składana – jest zamontowana w tylnej części komory zamkowej i ułatwia
złoŜenie się do strzału oraz przyczynia się do celniejszego prowadzenia ognia,

−

magazynek (źródło zasilania) – przyłączony jest do dolnej części komory zamkowej
i przeznaczony jest do pomieszczenia naboi i podania ich na linię dosłania do komory
nabojowej,

−

urządzenie uderzeniowe – mieści się wewnątrz komory zamkowej (szkieletu) i słuŜy
do nakłucia spłonki naboju,

−

urządzenie spustowe – równieŜ mieści się wewnątrz komory zamkowej i słuŜy
do utrzymania

i zwolnienia

urządzenia

uderzeniowego

oraz

współdziałania

z bezpiecznikiem,

−

zamek – przeznaczony jest do dosłania naboju do komory nabojowej, zaryglowania
komory nabojowej, zbiera spłonki, odryglowania komory nabojowej i wyciągnięcia łuski
lub niewypału z komory nabojowej,

−

suwadło – słuŜy do uruchomienia pozostałych ruchomych części broni tj. zamka
mechanicznego spustowo-uderzeniowego oraz mechanizmu powrotnego,

−

mechanizmy powrotne – przeznaczone są do przesunięcia zamków lub suwadeł
z zamkami w przednie połoŜenie oraz częściowo wytłumiają odrzut broni,

−

urządzenia celownicze (mechaniczne) – słuŜą do nadania osi przewodu lufy takiego
połoŜenia aby średni tor lotu wystrzelonego pocisku przechodził przez środek celu na
danej odległości,

−

wyrzutnik – słuŜy do wyrzucania łuski broni po strzale

−

urządzenia dodatkowe – przeznaczone są do ułatwienia obsługiwania broni strzeleckiej
oraz prowadzenia z niej ognia, a naleŜą do nich:
a)

osłabiacze podrzutu,

tłumiki płomieni,

wskaźniki naboju,

opóźniacze,

tłumiki dźwięku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Karabinki Kałasznikowa występują w wersjach oznaczonych AK – wzór podstawowy ze

stałą kolbą, AKM – wersja zmodernizowana, AKMS – wersja zmodernizowana z metalową
składaną kolbą.

Dane techniczne AKMS:

−

nabój (kaliber, typ): 7,62 x 39 mm

−

masa naboju: 16,2 g

−

masa pocisku: 7,9 g

−

prędkość wylotowa pocisku Vo: 710 m/s

−

szybkostrzelność teoretyczna: 600 strz/min

−

taktyczny zasięg raŜenia: 400 m

−

nastawy celownika: 100 - 1000 m

−

pojemność magazynka: 30 naboi

−

długość z kolbą złoŜoną: 757 mm

−

długość z kolbą rozłoŜoną i załoŜonym bagnetem: 1027 mm

−

długość lufy: 415 mm

−

karabinek: 3,165 kg

−

karabinek z pełnym magazynkiem i bagnetem: 4,226 kg

Rys. 11. Elementy karabinka kbk AK [5]

1 – lufa, 2 – komora, 3 – przyrządy celownicze, 4 – zamek, 6 – urządzenie powrotne, 7 – pokrywa komory

zamkowej, 8 – rura gazowa z nakładką, 9 – łoŜe, – 10 – kolba, 11 – rękojeść, 12 – magazynek, 13 – przybornik

i wycior, 14 – wkręt rękojeści, 15 – kołek kolby.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pocisk jest osiowo – symetryczną bryłą materialną o zwykle opływowym kształcie i jest

to element raŜenia broni strzeleckiej. W budowie zewnętrznej moŜna wyróŜnić trzy
charakterystyczne części : głowicową, denną i prowadzącą. W zaleŜności od przeznaczenia
pociski maja róŜna kształty jak na rysunku poniŜej.

Rys. 14. Kształty pocisków strzeleckich [6]

a – pistoletowy, b – karabinowy, c – małokalibrowy – sportowy, d – myśliwski.

Większość pocisków ma budowę wielowarstwową a poszczególne warstwy, zrobione są

z róŜnych  materiałów.  Poszczególne  warstwy  nazywają  się:  rdzeniem,  koszulką,  płaszczem.
Wypełnienie  pocisku  moŜe  się  składać  z  róŜnych  substancji  :  wybuchowych,  zapalających,
dymotwórczych,  oświetlających.  Niektóre  pociski  z  amunicji  sportowej  są  bryłami
monolitycznymi, wykonanymi z ołowiu.

Zasady czyszczenia i konserwowania broni strzeleckiej

Broń strzelecka powinna być utrzymana w naleŜytej czystości. Osiąga się to poprzez

przeglądanie, czyszczenie i smarowanie w odpowiednim czasie. Po dłuŜszych ćwiczeniach
i manewrach, broń naleŜy czyścić codziennie. Po strzelaniu nabojami bojowymi lub
ć

wiczebnymi bezpośrednio na strzelnicy naleŜy zwilŜyć broń płynem do czyszczenia później

do sucha wytrzeć i nasmarować smarem karabinowym następujące elementy: przewód lufy,
komorę gazową, tłok gazowy i zamek. Po powrocie ze strzelania broń czyści się przez okres
3-4 dni, natomiast w przypadku, gdy broń nie była uŜywana - raz w tygodniu.

Czyszczenie wykonuje się za pomocą etatowych i podręcznych środków czyszczenia

broni  (przyrządy:  wycior,  przecieracz,  szczoteczka,  skrobak,  wybijak,  klucz  wkrętak,  środki:
pakuły  lniane  lub  bawełniane,  szmatki  bawełniane  lub  flanelowe,  płyny  i  smary:  olej
wrzecionowy, nafta antykorozyjna, wazelina techniczna.

Aby sprawnie przeprowadzić czyszczenie broni, naleŜy przygotować środki do

czyszczenia, przygotować odpowiednio suche i uprzątnięte miejsce na stole (podłodze),
w warunkach polowych moŜna rozłoŜyć pałatkę. Czyszczenie broni naleŜy wykonywać przed
i po strzelaniu.

Przed strzelaniem – w celu uniknięcia zacięć i niesprawności - broń powinna być

wyczyszczona i pozbawiona środków konserwujących.

Polega to na:

−

rozłoŜeniu, wyczyszczeniu do sucha poszczególnych części i mechanizmów,

−

nasmarowaniu części trących,

−

złoŜeniu broni i przejrzeniu jej w stanie złoŜonym.

Po strzelaniu broń winna być wyczyszczona (usunięcie osadu prochowego)

i zakonserwowana (zabezpieczenie przeciw korozji).

Obsługa broni po strzelaniu polega na:

−

częściowym rozłoŜeniu broni,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wyczyszczeniu przewodu lufy,

−

wyczyszczeniu pozostałych elementów broni (suwadło z tłokiem, rura gazowa, przewód
skośny, komora zamkowa, spręŜyna),

−

wyczyszczeniu broni z zewnątrz,

−

zwilŜeniu mechanizmu zamka smarem (olejem) i wytarciu do sucha,

−

wstępnym wytarciu do sucha całej broni.
Najbardziej odpowiedzialną czynnością jest czyszczenie przewodu lufy. SłuŜy do tego

wycior – długi metalowy pręt z uchwytem. Na przedni koniec wycioru nakłada się pakuły lub
szmatkę  flanelową.  Przewód  lufy  czyści  się  wstępnie  nawilŜoną  szmatką  w  płynie  do
czyszczenia, przesuwając wycior kilkukrotnie wzdłuŜ lufy a następnie przecierając go czysta
i sucha  szmatką.  Czynności  te  powtarza  się  kilkukrotnie  aŜ  do  zaniknięcia  śladów  osadu
prochowego  na  szmatce.  Wyczyszczony  przewód  lufy  konserwuje  się  cienka  warstwą  smaru
karabinowego  za  pomocą  nakręconej  na  wycior  szczoteczki  lub  kawałka  flaneli.  Pozostałe
części  metalowe  broni  czyści  się  szmatkami  a  następnie  smaruje.  Aby  usunąć  gęsty  smar
i brud  ze  szczelin  i  zagłębień  dozwolone  jest  uŜycie  zaostrzonych  kawałków  drewna.
Poszczególne  elementy  broni  naleŜy  smarować  równomiernie  cienką  warstwą.  smaru,  gdyŜ
obfite  smarowanie  sprzyja  osadzaniu  się zanieczyszczeń  na  smarowanych  powierzchniach.
Elementów drewnianych i polakierowanych po wyczyszczeniu szmatkami nie smaruje się.

Częściowe rozkładanie i składanie broni na przykładzie karabinka AK

Pierwszą czynnością przy rozkładaniu jest odłączenie magazynka i odbezpieczenie.

Następnie naleŜy sprawdzić poprzez odciągnięcie suwadła czy w komorze nie pozostał nabój.
Dalszej kolejności odłącza się wycior.

Rys. 15. Odłączanie wyciora [5]

Po oparciu lufą w dół odłącza się pokrywę komory zamkowej i wyjmuje urządzenie

powrotne jak na rysunkach:

Rys. 16. Odłączanie pokrywy komory [5]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 17. Odłączanie urządzenia powrotnego [5]

W następnej kolejności odłącza się suwadło z zamkiem od komory zamkowej i odłącza

zamek od suwadła.

Rys. 18. Odłączanie zamka od suwadła [5]

Na końcu rozkładania częściowego odłącza się rurę gazową z nakładką od lufy. Składanie

po częściowym rozłoŜeniu przeprowadza się w odwrotnej kolejności.

Zasady bezpiecznego posługiwania się bronią strzelecką

−

kaŜdą broń naleŜy zawsze traktować jak naładowaną, przy kaŜdym kontakcie naleŜy
sprawdić czy w lufie znajduje się pocisk, i czy broń jest zabezpieczona,

−

"raz na rok niezaładowana broń wypala"- to bardzo waŜne powiedzenie, dlatego zawsze
celuje się w bezpiecznym kierunku, nawet przy rozładowanej broni nie celuje się do
nikogo,

−

nie kładzie się palca na spuście dopóki nie trzeba oddać strzału,

−

broń nie słuŜy do zabawy, naleŜy podchodzić do niej z duŜym respektem i nie wolno
naśladować bohaterów filmów, lub osób nieodpowiedzialnych.

−

wiczenia z bronią mogą się odbywać jedynie w bezpiecznym miejscu, w którym nikomu

nie zagraŜa, niebezpieczeństwo.

−

nie wolno zostawiać broni bez dozoru, bez względu na to czy jest załadowana czy nie, bo
pocisk do lufy zawsze moŜna wprowadzić, a osób nierozsądnych nie brakuje.

−

nie wolno przechowywać załadowanej broni, zwłaszcza gdy ma się dzieci, lub w sytuacji
w której przypadkowo broń mogłaby się dostać w niepowołane ręce.

−

brudna broń moŜe się zacinać lub nawet eksplodować jeśli pocisk ugrzęźnie w lufie,
dlatego naleŜy dbać o jej czystość.

−

uŜytkować moŜna jedynie dobrej jakości amunicję, zła amunicja potrafi być
niebezpieczna. NaleŜy unikać brudnych, zardzewiałych lub wgniecionych pocisków.

−

w przypadku niewypału naleŜy odczekać co najmniej 30 sekund trzymając broń
w bezpiecznym kierunku, zanim się zacznie działać.

−

na strzelnicy powinno się uŜywać ochraniaczy oczu i uszu,

−

po wypiciu choćby małej ilości alkoholu kontakt z bronią jest niebezpieczny, to samo
dotyczy leków o silnym działaniu na układ nerwowy.

−

jeŜeli kogoś kto w sposób nie odpowiedzialny posługuje się bronią, naleŜy zwróć mu
uwagę, jeśli stanowi zagroŜenie, moŜe być konieczne powstrzymanie go.

−

brak znajomości broni nie jest wstydem, w razie wątpliwości lepiej się do tego przyznać,
niŜ maskować odwagą swoją niewiedzę, gdyŜ ta doprowadziła do wielu wypadków.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przyrządy do nauki jednolitego strzelania

Muszka pokazowa uniwersalna TM-70

SłuŜy ona do nauczenia prawidłowego połoŜenia muszki w stosunku do szczerbiny oraz

zgrania przyrządów celowniczych z celem. Składa się ona z:

Błędy w celowaniu wynikają z nieumiejętnego zgrywania „równej muszki” i dobierania

punktu celowania oraz niejednolitości celowania. Dlatego teŜ naleŜy się nauczyć najpierw
zasad celowania, wykorzystując tą muszkę.

Diafragma uniwersalna
Ułatwia nabycie wprawy w ustalaniu „równej muszki”. Przede wszystkim jednak słuŜy
ona do kontrolowania, czy przyrządy celownicze zostały właściwie ustawione.

Stojak TS - 93

Stojak uniwersalny TS-93 słuŜy do unieruchomienia broni podczas nauki celowania

w postawie leŜącej i stojącej.

Ekran do „trójkąta jednolitego celowania”

Ekran jest przyrządem niezbędnym do nauczenia się i sprawdzenia jednolitości

celowania. Podczas szkolenia jest uŜywany wraz ze wskaźnikami oraz stojakiem.

Warunki bezpieczeństwa przy strzelaniu

−

zezwolenie na otwarcie ognia wydaje kierownik strzelania,

−

strzelanie rozpoczyna się po podniesieniu czerwonej flagi, a w nocy po podniesieniu
i zapaleniu czerwonej lampy,

−

wylot lufy zawsze kierować w stronę pola tarczowego, nigdy w stronę innych osób,

−

podczas zmiany stanowiska broń zabezpieczać,

−

w przypadku zacięcia samodzielnie usuwać niesprawność przez powtórne
przeładowanie, w przypadku niepowodzenia meldować głosem i przez podniesienie
prawej ręki.

Zasady strzelania do celu

Broń strzelecka wyposaŜona jest zazwyczaj w mechaniczne przyrządy celownicze takie

jak:  celownik  (szczerbinkowy  lub  przeziernikowy)  i  muszka,  umieszczone  najczęściej  nad
lufą.  Celowanie  polega  na  obserwacji  celu  jednocześnie  przez  celownik  i  muszkę  w  linii
prostej  zwanej  linią  celowania.  Odległość  pomiędzy  osią  przewodu  lufy  a  górna  krawędzią
szczerbinki  nosi  nazwę  wysokości  celownika  a  odległość  między  osią  przewodu  lufy  do
wierzchołka muszki – wysokością muszki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 22 ZaleŜność donośności pocisku x od kąta rzutu Θ [6]

–

największa donośność, 2

–

średnia donośność, 3

–

najmniejsza donośność

Schemat celowania do celu ruchomego przedstawiony jest na rys. 21.

Rys. 23. Celowanie z wyprzedzeniem do celu ruchomego

1– celownik przeziernikowy, 2– muszka kołowa, 3– tor pocisku, X– odległość, C– połoŜenie środka celu

w chwili wystrzału, S– punkt spotkania pocisku z celem, vc– prędkość celu, ω– wyprzedzenie, Qω– kąt

wyprzedzenia

Nie jest dozwolone strzelanie

−

z niesprawnej broni,

−

niesprawną amunicją lub amunicją, której uŜywanie zabroniono w rozkazach,
zarządzeniach i instrukcjach sprzętu dotyczących danej broni i tabelach strzelniczych,

−

poza granicę strzelnicy,

−

do schronów i innych urządzeń strzelnicy,

−

jeśli podniesiona jest biała flaga lub zapalona biała latarnia lub sygnał dźwiękowy przez
kierownika strzelania oraz w schronach, w których przebywają ludzie,

−

w wypadku utraty łączności pomiędzy kierownikiem strzelania a schronami.

Strzelanie naleŜy przerwać samodzielnie lub na komendę (sygnał) kierownika w razie

−

pojawienia się w polu ostrzału ludzi lub zwierząt,

−

padania pocisków poza granicami strzelnicy,

−

powstania poŜaru,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

podniesienia białej chorągiewki lub zapalenia białej latarni na sygnał dźwiękowy
kierownika strzelania lub w schronach w których przebywają ludzie,

−

otrzymania meldunku o naruszeniu bezpieczeństwa od posterunku ubezpieczenia,

−

utraty łączności ze schronami w których znajdują się ludzie.

Postawy strzeleckie dla broni długiej [4]

Postawa leŜąca

Rys. 24 Postawa leŜąca [5]

W celu przyjęcia postawy leŜącej mając karabinek w połoŜeniu ,,Na pas”/ naleŜy:

−−−−

prawą ręką przesunąć wzdłuŜ pasa nieco do góry i zdejmując broń z ramienia , chwycić ją
za komorę zamkową, następnie chwycić broń prawą ręką za nakładkę oraz łoŜe
i skierować wylotem lufy do przodu,

−−−−

zrobić długi wykrok prawą nogą w prawo skos, pochylić tułów do przodu, zgiąć lewą
nogę jednocześnie oprzeć o ziemię dłoń lewej ręki palcami w pobliŜu prawej stopy.

−−−−

połoŜyć  się  na  lewy  bok  i  łokieć  lewej  ręki,  przewrócić  się  na  brzuch,  oprzeć  na
przedramieniach  i  wyprostować  obie  nogi    w  rozkroku,  tak  aby    palce  nóg  były
skierowane na  zewnątrz, broń połoŜyć łoŜem na dłoni lewej ręki, a prawą ręką chwycić
za rękojeść.
Powstaje  się  na  komendę  „POWSTAŃ”  lub  samodzielnie  po  wykonaniu  zadania

i rozładowaniu broni. Na komendę „POWSTAŃ” naleŜy:

−

chwycić broń prawą ręką (kciukiem od góry, a pozostałymi palcami od spodu),
podciągnąć ręce na wysokość piersi z jednoczesnym złączeniem nóg,

−

unieść się na rękach i wysuwając prawą nogę, wstać oraz przyciągnąć lewą nogę do
prawej, przyjąć postawę zasadniczą,

−

wziąć broń w połoŜeniu „Na pas”.

JeŜeli ćwiczenie wykonuje się bronią, w której kolba jest składana, przed powstaniem

wiczący samodzielnie składa kolbę.

Postawa klęcząca

Rys. 25. Postawa klęcząca [5]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zdjąć karabinek z ramienia i chwycić go prawą ręką za nakładkę lufą do przodu, przy

broni z kolbą rozkładaną – rozkłada kolbę – i chwyta broń lewą ręką za łoŜe, prawą – za
rękojeść ).

−

cofnąć stopę prawej nogi w ten sposób, aby tworzyła z prawym ramieniem i tułowie linię
prostą oraz klęknąć na kolano nogi prawej i usiąść na obcasie prawego buta,

−

lewa noga powinna być postawiona pionowo, a nosek buta zwrócony nieco w prawo,

−

udo prawej nogi powinno tworzyć kąt 90 st. w stosunku do płaszczyzny strzału –
przyłoŜyć karabinek łoŜem do lewej ręki , prawą ręką chwycić za rękojeść.

Postawa stojąca

Rys. 26. Postawa stojąca [5]

Wykonać zwrot w prawo w skos i odstawić prawą nogę do tyłu mniej więcej na szerokość

ramion.

−

ustawić ciało pionowo, tak aby cięŜar był rozłoŜony równomiernie na obie nogi,

−

stopy ustawić w rozkroku , zapewniając maksymalną stabilność ciała,

−

następnie zdjąć karabinek z ramienia , chwycić lewą ręką za łoŜe a prawą zaś za rękojeść
i skierować wylotem lufy w kierunku celu.

Czynności do strzelania

Na komendę kierownika strzelania „Naprzód” strzelający zajmuje stanowisko ogniowe,

−

przyjmuje postawą strzelecką podpina magazynek do karabinka,

−

odbezpiecza karabinek i przeładowuje go, a następnie zabezpiecza i przygotowuje się do
strzelania,

−

kierownik strzelania stawia zadanie strzelającemu - „Do popiersia - ognia”,

−

strzelający odbezpiecza karabinek na ogień pojedynczy,

−

zgrywa przyrządy celownicze i prowadzi ogień,

−

po oddaniu 4 strzałów zabezpiecza broń , opiera magazynkiem na podpórce i czeka na
kolejne komendy,

−

po podaniu komendy „Przerwij ogień” zsuwa przyrządy celownicze i zabezpiecza broń.

−

na komendę „Rozładuj”„Do przejrzenia - broń” szkolony odłączają magazynki,
odciągają suwadło w tylne połoŜenie,

−

jeŜeli w komorze nabojowej znajduje się nabój, to po wyciągnięciu go puszcza suwadło,
oddają strzał kontrolny i dołączają nabój do magazynka. Magazynek trzyma lewą ręką
z prawej strony łoŜa mniejszym łukiem,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

odciąga  suwadło  prawą  ręką  do  oporu,  tak  aby  kierownik  strzelania  widział  komorę
nabojową.  JeŜeli  ma  magazynki  z amunicją,  oddaje  go  kierownikowi.  Po  usłyszeniu
„przejrzałem”,  puszczają  suwadło,  oddają  strzał  kontrolny  do  tarczy  i  zabezpieczają
broń,

−

następnie kierownik strzelania podaje komendy : „Zmiana powstań” i „W tył zwrot, na
rubieŜ wyjściową - marsz”.

4.5.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest broń strzelecka i jak się dzieli?

Jaka jest budowa kbk AK i amunicji?

Wymień zasady czyszczenia i konserwacji broni.

Jakie są zasady bezpieczeństwa w posługiwaniu się bronią?

Wymień rodzaje postaw strzeleckich i czynności strzeleckie?

4.5.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opisz budowę, przeznaczenie, zasady czyszczenia i sposób zabezpieczania broni długiej

na przykładzie karabinka AK.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

zapoznać się z instrukcją obsługi broni,

rozłoŜyć i złoŜyć broń głośno wymieniając nazwy poszczególnych części i ich
przeznaczenie,

porównać na forum grupy wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja obsługi broni,

−

broń strzelecka,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze.

Ćwiczenie 2

Określ zasady bezpieczeństwa przy posługiwaniu się i czyszczeniu broni strzeleckiej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

zapoznać się z instrukcją obsługi broni,

nauczyć się na pamięć zasad posługiwania się bronią,

przedyskutować na forum grupy wnioski ze swojej pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja obsługi broni,

−

arkusze papieru formatu A4,

−

materiały piśmiennicze.

Ćwiczenie 3

Wykonaj strzelanie do celu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia oraz poszerzyć wiadomości
z literatury uzupełniającej,

nauczyć się na pamięć zasad posługiwania się bronią,

zapoznać się z instrukcją uŜytkowania broni,

zapoznać się z warunkami bezpiecznego strzelania,

przećwiczyć postawy strzeleckie,

nauczyć się zasad celowania do celu za pomocą przyrządów celowniczych,

nauczyć się czynności do strzelania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

broń i amunicja,

−

strzelnica.

4.5.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie broń strzelecka?

podać zasady bezpieczeństwa w posługiwaniu się bronią?

podać budowę i przeznaczenie poszczególnych elementów broni?

oczyścić i zabezpieczyć broń?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi.

Test zawiera 20 zadań dotyczących „Postępowanie ratownicze w stanach nadzwyczajnych
zagroŜeń”. Wszystkie zadania są wielokrotnego wyboru i tylko jedna odpowiedź jest
prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej Karcie odpowiedzi: w zadaniach wielokrotnego
wyboru zaznacz prawidłową odpowiedź X (w przypadku pomyłki naleŜy błędną
odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową).

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 40 min.

Powodzenia

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Na czele Obrony Cywilnej w Polsce stoi
a)

Komendant Obrony Cywilnej.

Dowódca Obrony Cywilnej

Szef Obrony Cywilnej Kraju.

Minister Obrony Narodowej

Terenowymi organami obrony cywilnej nie są
a)

wojewodowie.

marszałkowie sejmików wojewódzkich.

starostowie i wójtowie.

burmistrzowie i prezydenci miast.

Czynnikami raŜenia broni biologicznej nie są
a)

bakterie.

riketsje.

wirusy.

makrolidy.

Całkowite rozwinięcie systemu prognozowania i wykrywania zagroŜeń moŜe nastąpić po
zarządzeniu właściwego terenowego szefa obrony cywilnej którym jest odpowiednio
a)

na terenie gminy – szef OC powiatu.

na terenie województwa – szef OC regionu.

na terenie kilku gmin – szef OC województwa.

na terenie kraju – Premier.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do podstawowych pojęć stosowanych w systemie wykrywania i alarmowania nie zalicza
się
a)

komunikowania.

informowania.

ostrzegania.

alarmowania.

Alarm o klęskach Ŝywiołowych i zagroŜeniu środowiska ogłasza się w celu
powiadomienia
a)

groźbie zatopienia, poŜaru lasu, katastrofie ekologicznej.

niebezpieczeństwie uderzenia z powietrza.

ataku chemicznym.

ataku bioterrorystycznym.

Komunikowanie o zagroŜeniu w zaleŜności od treści moŜna podzielić na
a)

informacyjne i alarmowe.

ostrzegawcze i alarmowe.

informacyjne, ostrzegawcze i alarmowe.

informacyjne i ostrzegawcze.

Do indywidualnych środków ochrony ludności nie zaliczają się
a)

maski przeciwgazowe filtracyjne.

maski przeciwgazowe izolacyjne.

zastępcze środki ochrony dróg oddechowych.

filtropochłaniacze.

Indywidualne środki ochrony nie chronią przed
a)

rodkami toksycznymi.

rodkami biologicznymi.

pyłem promieniotwórczym.

promieniowaniem typu gamma.

10.

BMR oznacza
a)

biologiczne mikroorganizmy replikujące.

broń masowego raŜenia.

bunkier miejski ratunkowy.

biologiczny mechanizm reagowania.

11.

Przed skutkami BMR i TSP ludność najlepiej chronią
a)

schrony.

ukrycia.

budowle komunikacyjne.

bunkry atomowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12.

Zastępcze maski przeciwpyłowe moŜna zrobić z
a)

płótna, złoŜonego na dwie części i do środka włoŜonych materiałów włóknistych,
takich jak: azbest, wata, gaza, tkanina z włókien szklanych.

tkaniny lub płótna, złoŜonego na dwie części i do środka włoŜonych materiałów
włóknistych, takich jak: filc, wata, gaza, tkanina z włókien naturalnych lub
sztucznych.

tkaniny lub płótna, złoŜonego na dwie części i do środka włoŜonych materiałów
sorpcyjnych i pyłofilowych.

tkaniny lub płótna, złoŜonego na dwie części i do środka włoŜonych materiałów
higroskopijnych.

13.

Busola w odróŜnieniu od kompasu posiada
a)

igłę magnetyczną.

lusterko, muszkę, szczerbinkę.

oznaczenie kierunków.

obudowę.

14.

Oszacowaniu czasu wędrówki słuŜy
a)

azymut.

reguła Naismitha.

róŜnica temperatur.

reguła Wernickego.

15.

Azymut oznacza
a)

kąt zawarty między północą a kierunkiem marszu.

kąt zawarty między południem a kierunkiem marszu.

kąt zawarty między północą magnetyczna a północą geograficzna.

kierunek marszu.

16.

Do broni strzeleckiej nie zalicza się
a)

armat, haubic, moździerzy.

wielkokalibrowych karabinów maszynowych.

uniwersalnych karabinów maszynowych.

granatów ręcznych.

17.

Elementem raŜenia broni strzeleckiej jest
a)

nabój.

pocisk.

amunicja.

stoŜek łuski.

18.

Postawą strzelecką nie jest postawa
a)

snajperska.

stojąca.

leŜąca.

klęcząca.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Postępowanie ratownicze w stanach nadzwyczajnych zagroŜeń

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Instrukcja piechoty 7,62 pistolet maszynowy Kałasznikowa, wydawnictwo MON 1961

Materiały własne

Metodyka nauczania topografii wojskowej, pod red. Władysława Łaskiego, wydawnictwo
MON 1982

Ochrona zabytków na wypadek szczególnych zagroŜeń, materiały pokonferencyjne, SA
PSP Kraków 2005

Podręcznik dowódcy plutonu, wydawnictwo MON, Warszawa 1971

Przeciwdziałanie zagroŜeniom wywołanym atakami terrorystycznymi z uŜyciem środków
biologicznych, chemicznych oraz materiałów wybuchowych, materiały pokonferencyjne,
CS PSP Częstochowa 2007

Rozporządzenie RM w sprawie powszechnej samoobrony ludności z dnia 28 września
1993 r.

Rozporządzenie RM w sprawie systemów wykrywania skaŜeń i właściwości organów
w tych sprawach z dnia 16 października 2006 r.

Rozporządzenie RM w sprawie szczegółowego zakresu działania Szefa Obrony Cywilnej
Kraju, szefów obrony cywilnej województw, powiatów, gmin z dnia 25 czerwca 2002 r.

10.

S. Torecki,: Broń i amunicja strzelecka LWP, wydawnictwo MON, Warszawa 1985

11.

Terenoznawstwo, wydawnictwo MON, Warszawa 1965

12.

Ustawa o powszechnym obowiązku obrony z dnia 21 listopada 1967 r.

13.

Wytyczne Szefa Obrony Cywilnej Kraju z dnia 19 grudnia 2006 r. w sprawie zasad
organizacji i sposobu przeprowadzania szkoleń z zakresu obrony cywilnej

Strony internetowe:
14.

www.ock.gov.pl.

15.

www.tgdh17.republika.pl

16.

www.militech.sownet.pl

17.

http://pl.wikipedia.org

18.