STOPNIOWA

ŚCIEŻKA

DO WYZWOLENIA

NAUKI PODANE PRZEZ

GESZE RABTEN

W INDIACH W 1969 ROKU

NAUKI W TRADYCYJNEJ FORMIE LAM RIM, “STOPNIE ŚCIEŻKI”

WYKŁADANE SĄ OD STULECI PRZEZ INDYJSKICH I TYBETAŃSKICH  

GURU

CIERPIENIE I JEGO PRZYCZYNA

Cztery Szlachetne Prawdy
Religia jest metodą pozbycia się cierpienia i osiągnięcia szczęścia.
Istnieją cztery szlachetne prawdy. Dwie pierwsze dotyczą tego co musimy 
rozpoznać i odsunąć, są to: Prawda o cierpieniu i Prawda o przyczynie cierpienia. 
Następne dwie, mówią o tym, co musimy osiągnąć i praktykować, są to: Prawda o 
wstrzymaniu cierpienia i Prawda o ścieżce zniweczenia cierpienia.
Gdy ktoś choruje, to cierpi. Powodem jego choroby mogą być zranienia, infekcje 
itp. - są to przyczyny cierpienia. Gdy ktoś wyzdrowieje, jest szczęśliwy z powodu 
powstrzymania cierpienia.
Cierpienie
Istnieją trzy rodzaje cierpienia:

1. Cierpienie powodowane cierpieniem 

Zalicza się tu ból, smutek i powszechnie cierpienie rozpoznawane przez 
wszystkie istoty. Rozpoznają to nawet najmniejsze robaki. Żadna z istot nie 
pragnie tego rodzaju cierpienia. Powodem, dla którego wszystkie istoty są 
tak zajęte i aktywne, jest unikanie tego typu cierpienia; na przykład, mrówki 
są zajęte przez cały dzień i noc aby uniknąć cierpienia głodu. Państwa 
walczą ze sobą z obawy przed dominacją jednego nad drugim (chociaż ta 
metoda unikania cierpienia stwarza jeszcze większe cierpienie).

1. Cierpienie powodowane zmianą 

Zalicza się tu proces przechodzenia szczęścia w cierpienie. Większość istot nie 
rozpoznaje tego jako cierpienia. Światowe “szczęście” wygląda jak szczęście, ale z 
czasem zmienia się ono w cierpienie. Jeśli jesteśmy zgrzani i zanurzymy się do 
zimnej wody, z początku jest to bardzo przyjemne, ale po chwili poczujemy 
bolesny chłód. Jeśli jesteśmy zziębnięci i stajemy w słońcu, aby się ogrzać, 
będziemy po pewnym czasie cierpieć z powodu oparzenia. Kiedy przyjaciele 
spotykają się, są bardzo rozradowani, ale gdy przebywają ze sobą przez długi czas, 
kłócą się i męczą sobą.
Ten rodzaj cierpienia zawiera wszystko, co pojawia się jako szczęście i zmienia się 
w cierpienie. Jeśli człowiek chce mieć dużo pieniędzy, pracuje bardzo ciężko i 
staje się bogaty, powstaje cierpienie - utrzymując bogactwo, obawia się utraty i 
pragnie więcej. Jeśli jedno państwo chce zagarnąć drugie, uciskane państwo broni 
się co powoduje wzajemne cierpienie.

Pierwszy rodzaj cierpienia jest łatwy do usunięcia. Drugi nie, ponieważ nie łatwo 
go rozpoznać, dlatego szkodzi on na głębszym poziomie. Nawet małe owady mogą 
zatrzymać cierpienie powodowane przez cierpienie, podobnie człowiek: gdy jest 
chory leczy się. Ale większość istot myśli, że cierpienie powodowane zmianą, jest 
w rzeczywistości szczęściem i spędza całe swoje życie próbując je osiągnąć, 
podobnie jak biznesmeni poświęcają swoje życie robieniu pieniędzy, czy ludzie 
walczący ze sobą podczas wojny o “szczęście”.
3.Wszechobejmujące cierpienie powodowane przez mentalne wytwory
Jest jeszcze bardziej trudne do rozpoznania niż cierpienie zmiany. Jest to cierpienie 
nieodłączne od SAMSARY (kręgu egzystencji) i jest przyczyną obu poprzednich 
rodzajów cierpienia. Dotyczy ono wszystkich istot w SAMSARZE. Podobnie jak 
ziemia jest podstawą naszego życia, tak i ten rodzaj cierpienia jest podstawą 
pozostałych. Mamy ciała i jeśli ktoś nas zrani, natychmiast odczuwamy ból. 
Właśnie nasze istnienie jest podstawową przyczyną tego cierpienia.
Wszystkie istoty podlegają cierpieniu, ponieważ istnieją w stanie uwarunkowania. 
Ten rodzaj cierpienia (DUHKHA) jest stwarzany poprzez szkodliwe przyczyny, a 
wszystkie pozostałe rodzaje cierpienia pochodzą od niego. Wszystkie istoty 
rozpoznają pierwszy rodzaj cierpienia, wiele spośród nich rozpoznaje drugi, ale ten 
trzeci rodzaj cierpienia jest bardzo trudno rozpoznać. Bez rozpoznania go, 
niemożliwe jest wyjście poza SAMSARĘ. Jest to jak rana, która nas nie boli, 
dopóki jej nie dotkniemy. Jest to grunt, na którym wyrastają wszystkie cierpienia. 
Gdy ktoś odsunie to cierpienie, to osiąga NIRWANĘ.
Podstawą praktyki DHARMY jest zrozumienie cierpienia. Bez tego zrozumienia, 
nie pojawi się wola wyjścia poza nie. Jest to podobne do sytuacji kogoś, kto jest 
trzymany w niewoli i nie wiedząc w jak złej jest sytuacji, nie chce uciekać. Jeśli 
chory człowiek nie spostrzeże swojej choroby, nie będzie miał powodu aby się 
leczyć.
Jeśli nie rozpozna się pierwszego rodzaju cierpienia, nie ma się woli wyjść poza 
cierpienie. Jeśli nie rozpozna się drugiego rodzaju cierpienia, próbuje się wyjść z 
niego w niewłaściwy sposób i na powrót powraca się do cierpienia. Jeśli nie 
rozpozna się trzeciego rodzaju cierpienia, nawet jeśli postępuje się według 
właściwej drogi, nie dojdzie się do podstawy całego cierpienia. Bardzo ważne jest 
rozpoznanie wszystkich trzech rodzajów cierpienia. Jest to pierwszy stopień 
praktyki DHARMY i jest to też powód do praktykowania. Miało swoje 
uzasadnienie to, że jako pierwszą BUDDHA wyjawił Szlachetną Prawdę o 
cierpieniu. Można je bezpośrednio zaobserwować rozglądając się wokół siebie. 
Cierpienie powodowane cierpieniem jest oczywiste dla każdego. Cierpienie 
powodowane zmianą, nieprawdziwe szczęście, jest także stosunkowo łatwe do 
zauważenia. Możemy także dostrzec, że pozostałe cierpienia wyrastają z 
wszechobejmującego cierpienia spowodowanego przez wytwory mentalne. Bardzo 
trudno ujrzeć powód tego cierpienia. Istotne jest, aby doświadczyć i zobaczyć 
czym ono jest; wtedy nasze zaufanie będzie silniejsze i bardziej pożyteczne. 
Dlatego BUDDA powiedział, że ważne jest aby samemu sprawdzić i osądzić jego 
nauki dając przykład z robieniem próby złota. Gdy możemy zobaczyć, że 

rzeczywiście jest tak jak BUDDA nauczał, wtedy silniejsze będzie nasze zaufanie 
do BUDDY i nie zostanie zniszczone przez to co mówią nam inni ludzie.
Całe cierpienia ma swój początek i koniec. Przez cały czas rzeczy podlegają 
procesowi przemian. Są dwa rodzaje przemian: “grube”, oczywiste przemiany - np. 
wytwarzanie stołu, zmiana jest oczywista; oraz “subtelne” przemiany, jak np. 
przemiany molekularne zachodzące przez cały czas wewnątrz stołu.
Oczywiste są przemiany w życiu człowieka - ludzie rodzą się bardzo mali, rosną i 
osiągają pełnoletniość. Ale nie jest tak oczywiste, że wszystko się zmienia w 
czasie tak krótkim jak pstryknięcie palcami. Jeśli wylewasz wodę z naczynia to 
strumień wygląda jednolicie, ale w każdej chwili strumień porusza się i staje się 
czymś innym.
Nie tylko czujące istoty, ale całe otoczenie - drzewa itp. - podlega zmianie. 
Wszystkie istoty w SAMSARZE cierpią przez cały czas. Jeśli nie rozpoznamy w 
pełni cierpienia, nie będziemy praktykować tego, co jest konieczne aby wyjść poza 
nie.
PRZYCZYNA CIERPIENIA
Każde cierpienie ma przyczynę. Jeśli nie usunie się przyczyny, nie jest możliwe 
wyjście poza cierpienie. Jeśli deszcz wpada przez dziurę w dachu, nie jest zbyt 
rozsądne wymiatanie wody z domu, zanim załata się dziurę. Jeśli jesteśmy chorzy i 
zażywamy lekarstwo, możemy odsunąć chorobę na jakiś czas, ale nie możemy być 
pewni, że ona nie powróci. Gdy zajmiemy się przyczyną cierpienia, możemy 
zapobiec mu na zawsze. Nie możemy zrobić nic z cierpieniem z przeszłości, ale 
musimy zamknąć drzwi przyszłemu cierpieniu. Jeśli cierniste drzewo przed 
domem kłuje nas za każdym razem kiedy przechodzimy, wycięcie jednej tylko 
gałęzi, nie jest rozwiązaniem; musimy wyrwać drzewo z korzeniami, istotne jest, 
nie to aby znaleźć iluzoryczną, ale rzeczywistą przyczynę. Jeśli pomylimy się co 
do przyczyny cierpienia, prawdziwy postęp jest niemożliwy. Tak więc musimy 
znać drugą Szlachetną Prawdę, przyczynę cierpienia.
Przyczynę cierpienia można podzielić na: KARMĘ (dosłownie: działanie) i 
KLESA (mentalne splamienia).
Teraz większość naszego cierpienia pochodzi z przeszłych egzystencji. My sami 
musimy wykonać pracę, aby wyjść z niego. Aż do tej chwili nie praktykowaliśmy 
ścieżki, dlatego jesteśmy jeszcze w SAMSARZE. To nie jest łatwe, pośladki 
MILAREPY były pokryte ranami od siedzenia w medytacji przez długi czas. 
Kiedy LOREPA (który nadszedł po MILAREPIE) medytował w górach, nikt nie 
przynosił mu jedzenia; tak że przeżył, zjadając stopniowo własne buty. TSONG 
KHAPA medytował w wysokich górach, zawsze ofiarowując mandalę na 
kamiennej płycie. Skóra na jego prawym przedramieniu została zdarta od 
czyszczenia kamienia. Jest to uzależnione wyłącznie od nas samych; gdyby to 
tylko zależało od BUDDY nie byłoby nikogo w SAMSARZE, ponieważ jest to 
jego wielkim życzeniem. BUDDA w równym stopniu kocha wszystkie czujące 
istoty, tak jak dobra matka kocha swoje dzieci.
BUDDA naucza w SUTRZE:
BUDDA nie może zmyć świętą wodą splamień istot;

Ani nie może odsunąć swoją ręką ich cierpienia.
BUDDA jest odpowiedzialny za ukazanie nam prawdziwej ścieżki. Nie może dać 
mądrości istotom, które nie praktykują. Inna SUTRA mówi:
Sam sobie jestem panem i sam sobie jestem wrogiem.
“Panem”: dlatego że, jeśli istoty praktykują DHARMĘ, mogą spojrzeć na siebie i 
przynieść sobie więcej szczęścia. “Wrogiem”: ponieważ, jeśli nie praktykują w 
odpowiedni sposób, istoty budują sobie coraz więcej cierpienia.
Ze swojej strony, BUDDA naucza drogi; my z naszej strony praktykujemy ją. To 
połączenie przynosi szczęście.
KARMA
Jest wiele rodzajów KARMY. Krótko mówiąc, wszystkie są ujęte w: (i) KARMĘ 
Ciała, (ii) KARMĘ Mowy i (iii) KARMĘ Umysłu. Każda z nich oznacza 
szczególne działanie. Ogólnie KARMA dzieli się na pozytywną i negatywną, ale 
tutaj zwrócimy uwagę tylko na negatywną KARMĘ - jest to KARMA, która 
przynosi cierpienie. Ta, która czyni nas rzeczywiście szczęśliwymi i prowadzi nas 
na drogę do celu, jest zupełnie inna.
1. NEGATYWNA KARMA CIAŁA
Zabijanie, kradzież i nieprawidłowe życie seksualne.
a) Zabijanie
Działanie ciała, które niszczy życie innej istoty. Jest największą nieprawidłowością 
obecnego czasu. Nikt nie chce cierpienia, ale walcząc o uniknięcie go, ludzie znów 
wytwarzają cierpienie. To działanie daje przeciwny od pożądanego efekt. 
Działanie nie musi być wykonane przez fizyczny akt mieczem, pistoletem, itp.; 
człowiek, który wydaje rozkaz (prezydent, generał, itp.), również osiąga 
KARMICZNY owoc. Jeśli wydał rozkaz zrzucenia bomb i tysiąc ludzi zostało 
zabitych, chociaż ich śmierć mogła mieć podstawę w ich przeszłej KARMIE, on 
jest bezpośrednią przyczyną. On gromadzi gorszy KARMICZNY owoc, niż ci, 
którzy zrzucili bomby. Jeśli stu ludzi zostało zabitych przez stu żołnierzy, każdy 
żołnierz zbierze KARMICZNY owoc jednej śmierci, ale człowiek, który wydał 
rozkaz zbierze owoc stu śmierci. Tacy ludzie mogą mieć o sobie bardzo dobre 
mniemanie, ale nie uświadamiają sobie cierpienia, które sami sobie przynoszą.
Kiedy na świecie jest pokój, rezultat tego jest bardzo pożyteczny. Ale aby być 
rzeczywiście pełnym pokoju, człowiek musi uspokoić swój umysł poprzez 
praktykowanie DHARMY. Nawet nie zabijając nikogo i nie wydając rozkazu 
zabijania, jeśli uznaje się zabijanie lub myśli się, że dobrą rzeczą jest zabicie 
kogoś, to również wtedy gromadzi się KARMICZNY owoc.
b) Kradzież
Branie czegokolwiek co nie zostało nam dane. Może to być wykonane w 
tajemnicy, przemocą, podstępnymi słowami, oszustwem itp.. Zaliczają się tu także 
kłamliwe roszczenia do czegoś, co w rzeczywistości nie należy do nas oraz 
bezzasadne roszczenia jednego państwa w stosunku do drugiego. Jeśli kradzież jest 
wykonana za czyimś pośrednictwem, daje ten sam KARMICZNY owoc. 
Obiektem może być czyjaś własność, przywłaszczona dowolnymi środkami. Jeśli 
przez omyłkę zabierze się coś, co nie należy do nas, to nie jest to kradzież. Ważna 

jest intencja zabrania czegoś, co nie jest naszą własnością. Musi mieć się 
świadomość, że jest to kradzież.
c) Nieprawidłowe życie seksualne
Zdarza się to wtedy, gdy świecki mężczyzna, który ma żonę szuka sobie innych 
kobiet, lub ma stosunki ze swoją żoną podczas nowiu, albo pełni księżyca, w porze 
dziennej, w nieodpowiednim miejscu (np. w świętym miejscu), używając 
nieodpowiedniego organu; zalicza się tu też stosunki z mniszkami. Chociaż zabicie 
czy kradzież wykonane w pośredni sposób dają ten sam owoc KARMICZNY, 
inaczej jest w przypadku nieprawidłowego życia seksualnego. Zabijanie i kradzież 
jest czynieniem szkody komuś innemu; nieprawidłowe życie seksualne obejmuje 
tylko bezpośrednio czyniących to. Dla BHIKSZU (buddyjskich mnichów) 
niedozwolony jest żadny rodzaj seksualnej aktywności.
Również inne działania ciała, które są szkodliwe lub wyzwalają KLESA, jak np. 
bicie ludzi, próba kradzieży, więzienie innych bez powodu, niewłaściwe 
zachowanie w świętych dniach, są negatywną KARMĄ ciała.
2. NEGATYWNA KARMA MOWY
Kłamanie, obmawianie, szorstkie słowa i lekkomyślna mowa
a) Kłamanie
Każde słowa, które - dla własnej lub czyjejś korzyści - z jakiegokolwiek powodu 
zwodzą ludzi.
b) Obmawianie
Słowa, które czynią wrogość wśród przyjaciół, motywowane zazdrością. Słowa te 
mogą być prawdziwe lub fałszywe, a warunkiem zaistnienia obmowy, jest 
pragnienie wprowadzenia niezgody. Może to mieć miejsce zarówno pomiędzy 
różnymi państwami jak i pomiędzy jednostkami. Jeśli człowiek mówi coś 
fałszywego mając zamiar, wprowadzenia rozłamu w przyjaźni innych, jest to 
kłamstwo o obmowa jednocześnie.
c) Szorstkie słowa
Użycie gniewnych słów w stosunku do kogoś, lub opowiadać się za niektórymi 
świętymi ludźmi, itp. w złych celach (np. aby wzmocnić kłamstwo), lub używanie 
słów aby uczynić ludzi złymi lub smutnymi. Po tybetańsku jest to “ZIG TSUP” to 
znaczy “szorstkie słowo”. Tak jak szorstki kamień ociera ciało czyniąc ból, 
podobnie słowa wytwarzają ból.
d) Lekkomyślna mowa
Każdy rodzaj mowy który powoduje pomieszanie - gwałtowna, obsceniczna itp.
3. NEGATYWNA KARMA UMYSŁU
Chciwość, pragnienie szkodzenia innym i fałszywe poglądy
a) Chciwość
Nie odnosi się to do pragnienia pożytecznych rzeczy takich jak wiedza lub 
mądrość, ale do nienasyconej żądzy iluzorycznego posiadania. Przykładem tego 
jest biedak, który widzi wielkie, błyszczące samochody oraz drogie posiadłości i 
stale zabiega o nie; lub bogacz, który chce coraz więcej i więcej. Chciwość rodzi 
się z pragnienia. Powoduje inne negatywne działania, takie jak zabijanie, 
oszukiwanie itp. Obiektem jej może być cokolwiek co jest złe i neutralne.

b) Pragnienie szkodzenia innym
Zalicza się tu odnajdywanie przyjemności w nieszczęściu innych. Stosuje się to do 
każdego przejawu życia, od narodów aż do małych robaków. Bezpośrednio, może 
się ono okazywać bardziej szkodliwe niż chciwość, ale w rzeczywistości to 
chciwość jest bardziej szkodliwa, ponieważ nie odnosi się ona do pojedynczej 
sytuacji, ale jest uporczywa i nienasycona.
c) Fałszywe poglądy
Każdy rodzaj myślenia, w którym nie ma zaufania do BUDDY, DHARMY i 
SANGHI, odradzania się, prawa KARMY, NIRWANY itp. Nie stosuje się to do 
ludzi, którzy cierpią z powodu niewiedzy, ale do tych, którzy upierają się przy 
swoich twierdzeniach.
Negatywna KARMA umysłu jest najgorszym rodzajem KARMY, ponieważ 
działania ciała i mowy wyrastają z umysłu. Jeśli na przykład, ktoś zabije zwierzę, 
wcześniej musiała powstać w jego umyśle wola uczynienia tego. Potem dopiero 
sam wykonał to działanie (ciało), lub powiedział komuś innemu aby to zrobił 
(mowa). Wszystkie działania ciała i mowy poprzedza wola umysłu. Umysł zmusza 
ciało i mowę aby podążały za nim; jeśli potrafimy kontrolować umysł, inne rodzaje 
złego działania będą powstrzymywane. Bardzo trudno jest go kontrolować, 
ponieważ jego działania są bardzo szybkie - wiele negatywnych działań umysłu 
jest możliwych w jednej minucie. Jeśli na przykład, ktoś chce komuś zaszkodzić, 
powstaje w jego umyśle wiele sposobów dokonania tego, wszystko to pojawia się 
w jednej minucie. Negatywne działania umysłu wydarzają się tak szybko, że nie 
można ich nawet policzyć; negatywne działania mowy są wolniejsze, a negatywne 
działania są jeszcze bardziej wolne. Najistotniejsza jest praktyka kontroli umysłu. 
Jeśli człowiek nie kontroluje swego umysłu a tylko podąża za pragnieniami i 
odruchami, nie będzie prowadził właściwego życia.
Całe cierpienie istot w SAMSARZE jest wytworem umysłu. Istoty poza 
SAMSARĄ , w ciągłej szczęśliwości znalazły się w tym stanie, na skutek rozwoju 
umysłu. Ciało i mowa są tylko sługami umysłu.
KARMICZNY REZULTAT
Jeden uczynek może zaowocować na wiele różnych sposobów. Jeśli człowiek 
zabija innych, odradza się bezpośrednio w gorącym piekle. Czas życia w piekłach 
jest o wiele dłuższy niż na ziemi i jest tam ciągłe cierpienie z powodu chłodu lub 
gorąca. Piekielne i ludzkie istoty całkowicie różnią się od siebie. Warunki ich 
istnienia są ograniczone do tej egzystencji. Nawet w tym świecie istnieje wiele 
rodzajów duchów o szczególnych właściwościach, zwykle niewidzialnych dla 
człowieka, chociaż czasem oczuwamy ich istnienie. Pomiędzy jednym życiem a 
następnym doświadczamy BARDO. Jest wiele BARDO których nie potrafimy 
spostrzec, będąc na tym świecie, ale z pomocą specjalnych praktyk i medytacji na 
określonym wysokim stanie rozwoju, stają się one oczywiste. Z takimi technikami 
należy koniecznie połączyć praktykę DHARMY, aby wzmocnić właściwości całej 
istoty, a nie tylko wyizolowanych właściwości.
KARMA niektórych istot jest taka, że odradzają się one w stanie ciągłego 
cierpienia, które my nie moglibyśmy przeżyć. W niektórych piekłach nie ma 

różnicy pomiędzy ogniem i żyjącymi tam istotami. Ludzie którzy zabijają, nawet 
jeśli odradzają się jako ludzie, są w stanie ciągłego cierpienia np. chronicznej 
choroby. Nie pomaga im leczenie. Gdy cierpią od chorób, bólu i kłopotów, ma to 
zawsze jakąś bezpośrednią przyczynę, ale głębokim powodem jest ich KARMA. 
Dwoje ludzi może mieć tą samą chorobę i poddawać się temu samemu leczeniu, 
ale u jednego będzie ono postępowało lepiej niż u drugiego, z powodu różnej 
KARMY. Mówienie że ktoś nie ma szczęścia jest bardzo powierzchowne.
Niektórzy ludzie mogą mieć złe skłonności z dzieciństwa. I one też są 
KARMICZNYM owocem. Rodzice mogą wychowywać swoje dzieci w ten sam 
sposób, a jednak będą się one rozwijać różnie, z powodu swej KARMICZNIE 
wytworzonej natury. Przyszłe żywoty wytwarzają wrodzone skłonności. Również 
ludzie urodzeni w niebezpiecznych i targanych sporami miejscach, są tam z 
powodu ich karmy. Jeżeli jeden człowiek morduje drugiego, jego wróg zabije go w 
przyszłym życiu. Jest to łańcuch bez początku, dlatego że SAMSARA nie ma 
początku; może jednak mieć swój koniec.
Aby to zrozumieć konieczne staje się zrozumienie ciała i umysłu. Umysł jest jak 
rzeka, przepływająca przez różne kraje (ciała) i przyjmująca różne nazwy (formy). 
W ten sam sposób umysł przechodzi, utrzymując zgromadzoną w nim KARMĘ. 
Gdy istoty umierają, ciała gniją, a umysł przechodzi dalej; istnieje w innej formie. 
Przyjmuje inny kształt zgodnie z rodzajem ciała, w jakim się znajdzie.
Nie odróżniając ciała od umysłu, ludzie myślą, że powstaną one dzięki rodzicom i 
giną po śmierci. Po śmierci ciała pozostają w stanie rozkładu. Jeśli ciało i umysł są 
tym samym, wtedy i umysł powinien pozostać w tym stanie. Ciało i umysł 
żyjących istot mają bezpośredni związek. Gdy istoty umierają, ten związek staje 
się coraz bardziej luźny. Umysł staje się coraz bardziej oddzielony od ciała, 
odczucia i funkcje ciała zanikają i w końcu zatrzymują się. Niektórzy ludzie myślą, 
że funkcje umysłu zależą od oddychania, ale zaawansowani jogini są zdolni do 
życia i koncentracji przez lata, bez oddychania. Umysł i ciało są całkowicie różne. 
Tak więc ich przyczyny muszą być też całkiem różne. Dla ludzkich istot, 
przyczyną ciała jest połączenie nasienia i komórki jajowej rodziców. Dlatego 
dzieci są podobne do swoich rodziców. Ta przyczyna nie tworzy jednak umysłu 
dziecka. Tak mogło by być, gdyby nie było różnicy pomiędzy ciałem i umysłem.
Szaleństwo może być powodowane przez zaburzenia równowagi elementów ciała, 
mogące przejść dalej drogą genetyczną. Umysł zwykle podąża za wchodzeniem i 
wychodzeniem powietrza; dlatego nierównowaga oddechu, może wytworzyć 
niezrównoważenie umysłowe.
Lekarze, operując mózg mogą zmieniać temperament ludzi, ponieważ mózg jest 
centrum nerwów utrzymujących wiatry, które wpływają na mentalne procesy. Jeśli 
koncentrować się bardzo mocno, można dostać bólu głowy, wskutek zbyt dużego 
ciśnienia w mózgu, spowodowanego tym, że zgromadziły się tam wszystkie 
wiatry. Umysł jest pod wpływem tych nerwów skoncentrowanych w mózgu. Sam 
w sobie jest on abstraktem, nie-fizycznym, a jego przyczyny muszą być tej samej 
natury. Każdy umysł-bez-ciała jest przyczyną następnego. Ciała mają swój 
początek; umysł nie. KARMA pozostaje razem z umysłem.

Umysły istot w SAMSARZE są zawsze przesłonięte złudzeniami. Jeżeli, 
praktykując DHARMĘ, można odsunąć złudzenia i osiągnąć wysoki duchowy 
poziom, umysł może rozprzestrzenić się na wiele ciał (tak jak TULKU - 
inkarnowani lamowie - niekiedy odradzają się jednocześnie w kilku ciałach). Gdy 
ktoś stanie się ARHATEM, będzie całkowicie poza SAMSARĄ, ale 
niekoniecznie stanie się BODHISATTWĄ. Najwyższym ARHATEM jest 
BUDDA. Przed stanem BUDDY są różne poziomy umysłu, ale umysły wszystkich 
BUDDÓW są takie same.
Jeśli człowiek kradnie, bezpośrednim owocem tego jest odrodzenie w zimnym 
piekle. Takie istoty rodzą się w lodzie, a ich ciał nie można odróżnić od samego 
lodu. Łamanie lodu wytwarza wiele cierpienia. Nawet jeśli komuś uda się 
wydostać z takiego piekła i odradza się w ludzkiej formie, rodzi się w warunkach 
skrajnej biedy. Tacy ludzie mogą jako dzieci mieć wrodzone skłonności do 
kradzieży, lub mogą rodzić się w miejscach gdzie nigdy nie pada deszcz i gdzie 
jest głód. Mogą też odrodzić się jako zwierzęta w bardzo złych warunkach (np. 
bezpański pies w Indiach). Wytwarzany owoc jest zawsze uzależniony od 
uczynków. Wszystkie trudności związane z własnością, brakiem jedzenia, itp. są 
owocem kradzieży.
Najcięższym owocem wytworzonym wskutek nieprawidłowego życia seksualnego 
jest odrodzenie w piekle. Bardziej powszechnym jest odrodzenie jako zwierzę. 
Istoty nie mogą źle prowadzić się w piekle. Jeśli odrodzi się jako człowiek ma się 
małżeńskie kłopoty - żonę, która zdradza itp. Czasem nawet małe dzieci lubią 
perwersyjne działania seksualne. Może mieć miejsce także odrodzenie się w 
bardzo brudnym kraju, ponieważ działania istot wiążą się z takimi miejscami.
Jeśli ktoś używa szkodliwych kłamstw, jego odrodzenie nastąpi również w piekle. 
Jeśli odrodzi się jako człowiek, będzie miał bardzo fałszywych przyjaciół i nikt nie 
będzie wierzył w jego słowność i uczciwość. Otoczony będzie nieuczciwymi 
ludźmi. Od dzieciństwa, tacy ludzie mają tendencję do kłamstwa.
Człowiek który spotwarza z zamiarem zabójstwa może odrodzić się w piekle. Jeśli 
odrodzi się jako człowiek, straci przyjaciół z powodu plotek a od dzieciństwa 
będzie miał skłonność do obmawiania innych. Może odrodzić się w 
niebezpiecznych miejscach, z trzeńsieniami ziemi itp. KARMA wpływa na 
otoczenie tak samo, jak umysł wpływa na ciało.
Jeśli ktoś używa szorstkich słów, może to zaowocować odrodzeniem się w piekle. 
Jeśli odradza się jako człowiek będzie niewolnikiem, żebrakiem lub kimś, kto jest 
ciągle karcony, lub może się odrodzić jako pies nad który się znęcają, itp. Będzie 
się miało skłonność do obrażania innych. Ta KARMA wytwarza również złe 
otoczenie. Na przykład, niektórzy ludzie w Tybecie, zawsze żyją w miejscach, w 
których warunki są nieprzyjemne - ziemia jest pokryta cierniami, itd. Oczywiste 
jest dla nich, jak złe są tam warunki, ale z różnych powodów nie mogą się stamtąd 
ruszyć, mówiąc, np. “To jest mój kraj, nie mogę go opuścić.”
Jeśli poprzez lekkomyślną namowę człowiek wytwarza bardzo dużo pomieszania, 
odradza się w piekle. Gdy odrodzi się jako człowiek, może mieć przyjaciół o 
bardzo rozproszonych umysłach, lubiących paplaninę. Również gdy chce się on 

uwolnić od tej powierzchowności i pomieszania, jego otoczenie będzie temu 
zapobiegać. Od dzieciństwa będzie miał zamiłowanie do bezwartościowej mowy. 
Może się odrodzić w miejscu gdzie rośnie wiele bezużytecznych chwastów, a nie 
ma plonów. Bezużyteczna mowa jest bardzo szkodliwa, ale może być najgorszym 
rodzajem negatywnego działania mowy, ponieważ jeśli ma się skłonność ku temu, 
pojawia się to ciągle marnotrawiąc życie.
Chciwość, jeśli ma skrajnie szkodliwy skutek, może być powodem odrodzenia się 
w piekle. Jeśli osoba rodzi się jako człowiek, KARMICZNY owoc jest w 
rezultacie podobny do owocu kradzieży - ciągły brak własności. Nawet gdy nie 
wykonuje się żadnej negatywnej aktywności, wytwarzany będzie zły owoc z 
powodu działania umysłu. Będzie się otrzymywało rzeczy wprost przeciwne do 
tych jakich sobie życzono. Chciwość powoduje inne negatywne działania, takie jak 
kradzież, kłamanie, potwarz, itp. Sama chciwość powstaje również w następnym 
życiu.
Jeśli życzenie zaszkodzi innym, prowadzi do zabójstwa, lub działanie umysłu jest 
silne i bardzo szkodliwe, odrodzenie nastąpi w piekle. Mentalna aktywność jest 
najsilniejszym i najbardziej uporczywym rodzajem działania. Jeśli ktoś zabije 
zwierzę, wyzwalana jest jedna negatywna aktywność ciała, ale również wiele 
negatywnej aktywności umysłu. Człowiek może siedzieć w pozycji medytacyjnej, 
wyglądając na bardzo czystego, ale wytwarza wiele negatywnej aktywności 
umysłu. Jeśli ktoś życzył innym wiele szkód, odrodzi się jako człowiek, wszyscy 
chcą mu zaszkodzić, a jego przyjaciele są zdradliwi. Ma się też te same skłonności 
od dzieciństwa. Owocem chciwości jest to, że nie można dostać tego czego się 
chce, natomiast owocem szkodzenia innym jest, że dostaje się to, czego się nie 
chce.
Fałszywe poglądy zapobiegają duchowemu rozwojowi. Jeśli człowiek wierzy że 
zabijanie, kradzież, itp., nie są złe i czyni je, może się odrodzić w piekle. Nawet 
jeśli ludzie wierzą, że to jest prawidłowe, wytwarza się złe rezultaty. Przykład: Na 
szczycie wysokiej góry rosną wspaniałe owoce. Człowiek, który szuka owoców, 
spotyka trzech ludzi, którzy wprowadzają go w błąd. Jeden wysyła go okrężną i 
bardzo długą drogą, drugi wskazuje bardzo niebezpieczną drogę a trzeci mówi mu 
że tam nie ma żadnych owoców. Podążając za wskazaniami dwu pierwszych, 
osiągnie cel po długim czasie, ale trzeci oszukał go w najgorszy sposób - bo jeśli 
mu uwierzy, nie będzie miał żadnych szans zebrania owoców. Utrzymując 
fałszywe poglądy zamyka się drzwi do szczęścia. Jeśli nie spowoduje to 
odrodzenia w piekle, to odradza się jako zwierzę (stan niewiedzy), lub jako 
człowiek, w miejscu gdzie DHARMA jest nieznana lub zakazana. Fałszywa wiara 
również otwiera drzwi do negatywnych uczynków.
Została tu krótko przedstawiona w ogólnych kategoriach, negatywna KARMA i 
jej owoce. Siejąc pszenicę otrzymujemy różne rezultaty - łodygi, liście, ziarno itd. 
Podobnie, jeden uczynek ma wiele rodzajów owoców - typu odrodzenia, otoczenie, 
skłonności. Dlatego buddyści mówią, że wszystko pochodzi z karmy. Wszystkie 
zjawiska mają dwa rodzaje przyczyn, bezpośrednią i głęboką, KARMICZNĄ. 
Tym sposobem całe cierpienie pochodzi z KARMY.

KLEŚA
KARMA jest rezultatem KLEŚA - splamień umysłu. KARMA i KLEŚA są to 
ÂWARANA. ÂWARANA, dosłownie oznacza “zakrywanie”; ÂWARANA 
pokrywają umysł, zaciemniając urzeczywistnienie NIRWANY. KARMA i 
KLEŚA razem tworzą KLEŚÂ WARANA. Jest to również inny rodzaj Â 
WARANA, który powstaje w stanie ARHATA, po tym jak KARMA i KLEŚA 
znikną. Jest to tzw. DŹŃEJA-ÂWARANA, “zaciemnienie tego co można 
wiedzieć”.
KLEŚA są bezpośrednią przyczyną KARMY, która powoduje cierpienie. Jeżeli 
człowiek odsunie KLEŚA może zatrzymać strumień karmy, zapobiegając 
powstawaniu cierpienia i osiąga NIRWANĘ - chociaż nie ostateczną NIRWANĘ. 
DŹNIEJ WARANA ciągle powstają w różnym stopniu u ARHATÓW i 
BODHISATTWÓW, zostają one ostatecznie odsunięte gdy osiąga się stan 
BUDDY.
W pismach mówi się o osiemdziesięciu czterech tysiącach formach KLEŚÂ 
WARANA. Można to uprościć do trzech głównych kategorii, z których wywodzą 
się inne lub w których się zawierają: pragnienie, niechęć i niewiedza.
PRAGNIENIE
Pragnienie jest łatwiejsze do odróżnienia od niechęci. Pragnienie musi posiadać 
przedmiot; ubiega się o ten przedmiot i widzi go jako coś bardziej pięknego i 
pociągającego, niż w rzeczywistości. Pragnienie powoduje negatywną KARMĘ. 
Na przykład: ci którzy pragną jeść mięso zabijają zwierzęta; ludzie pragnący coś 
posiadać mogą to ukraść; nieprawidłowe życie seksualne pochodzi z pragnienia 
posiadania stosunku. Kłamstwo jest skutkiem pragnienia wywołania fałszywego 
wrażenia; człowiek może oczerniać ludzi w celu dostania czegoś co pragnie; 
szorstkie słowa są zwykle skutkiem niechęci, ale mogą powstać też wskutek 
pragnienia; ktoś kogo pociągają głupie rzeczy ma zamiłowanie do niepotrzebnej 
gadaniny. Chciwość jest bezpośrednio powodowana przez pragnienie; pragnienie 
czyjejś własności, może stwarzać myśli o szkodzeniu innym. Jeżeli jakakolwiek 
istota, człowiek, czy też najmniejszy owad, chce czegoś i to pragnie stwarza 
negatywne działanie, to działanie takie powstaje z KLEŚA pragnienia.
NIECHĘĆ
Niechęć daje przeciwny skutek od pragnienia - czyni przedmiot awersji gorszym 
niż jest. Może to łatwo prowadzić do zabójstwa. Może stać się powodem 
kradzieży, powodowanej gniewem lub chęcią pozbawienia czegoś. W ten sam 
sposób może powodować nieprawidłowe życie seksualne.
Niechęć jest głównym powodem kłamstwa i potwarzy, z którymi wiążą się zwykle 
szorstkie słowa. Rezultatem niechęci może być też nieodpowiedzialna mowa, 
wtedy gdy człowiek mający wroga, cały czas obmawia go. Chciwość nie jest 
skutkiem niechęci; natomiast jest nim zazwyczaj zamiar szkodzenia innym.
Duża ilość pragnień nie jest tak bolesna jak niechęć. Mogą one przynieść czasowe 
szczęście, człowiek, który ich doświadcza, chce się zbliżyć do pożądanego 
obiektu. Natomiast niechęć zawsze, natychmiast powoduje ból. Człowiek chce być 
jak najdalej od obiektu awersji. Według pism pragnienie jest porównywane do 

kwiatu, który na początku jest bardzo piękny, ale wkrótce więdnie i staje się 
brzydki. Niechęć jest przyrównana do osy, która potrafi tylko żądlić. Jeśli człowiek 
czegoś pragnie, to jego twarz jest bardzo jasna i promieniująca; jeśli ma do czegoś 
awersję jest ponura i ciemna.
NIEWIEDZA
Wszystkie rodzaje negatywnego działania, mogą być rezultatem pragnienia i 
niechęci, z wyjątkiem fałszywych poglądów, które zawsze wynikają z niewiedzy. 
Nawet gdy ktoś został wprowadzony w błąd przez niewiedzę swych nauczycieli; to 
fałszywy pogląd jest skutkiem jego własnej niewiedzy. Pragnienie i niechęć, 
powodują, że rzeczy są widziane jako lepsze lub gorsze niż są; niewiedza jest 
przeszkodą do urzeczywistnienia natury rzeczy. Jeśli ktoś zabija, nie z powodu 
pragnienia lub nienawiści, ale na skutek myślenia, że nie jest to złe, lub że jest to 
dobre, wtedy jest to bezpośrednim rezultatem niewiedzy. Na przykład, ludzie, 
którzy robią ofiary ze zwierząt, myślą, że czynią coś dobrego - nie mają ani złej 
woli lub pragnienia w stosunku do zwierząt; wierzą oni, że jest to wolą ich boga. 
Ale każdy bóg, który jest dobry, musi mieć równą miłość i współczucie dla 
wszystkich istot.
Strach może być dobry, zły lub obojętny. Jeśli człowiek uczynił wiele złego i 
żałuje tego z powodu obawy przed KARMICZNYM owocem, to strach jest 
rozsądny i zdrowy. Może doprowadzić go do praktyki DHARMY i dalej wprost 
do oświecenia. Jeśli ktoś obawia się praktykować DHARMĘ ponieważ wierzy, że 
to może mu w jakiś sposób zaszkodzić, jest to rezultatem niewiedzy. Gdy dzieci 
obawiają się ciemności, bojąc się duchów itp. to nie jest to ani dobre ani złe. Gdy 
człowiek obawia się, że ktoś chce go zabić, również i to nie jest ani dobre ani złe, 
chociaż powoduje je pragnienie (przywiązaniem do swojego życia).
Pragnienie i niechęć są wytworem niewiedzy. Ludzie doświadczają tego ponieważ 
nie znają prawdziwej natury rzeczy.
Powodem do praktyki medytacji jest opanowanie cierpienia;
aby opanować cierpienie musimy opanować KARMĘ;
aby opanować KARMĘ musimy opanować pragnienie i niechęć;
aby opanować pragnienie i niechęć musimy opanować niewiedzę;
medytacja opanowuje niewiedzę.

NIEWIEDZA
Żadna z istot nie chce cierpienia; wszystkie pragną je usunąć. Większość nie wie w 
jaki sposób to uczynić, a wytwarzają cierpienie, czyniąc wysiłki w celu usunięcia 
cierpienia. Ludzie biorą lekarstwa, które doraźnie leczą choroby, ale nie potrafią 
ich usunąć raz na zawsze. Aby na stałe zlikwidować cierpienie, musimy znaleźć 
jego przyczynę -KARMĘ- i przyczynę przyczyn - pragnienie i niechęć - oraz z 
kolei ich przyczynę: niewiedzę, która jest najgłębszą podstawą całego cierpienia. 
Jeżeli zlikwidowana jest niewiedza, automatycznie znika wszystko co z niej 
wynika. Wyjście z SAMSARY jest niemożliwe, dopóki nie usunie się niewiedzy. 
Jeżeli ktoś siedzi w medytacji, a rozumienie powodów, dla jakich to robi, będzie 
mógł osiągnąć tylko ograniczone rezultaty.

Na początku musimy poznać naturę niewiedzy. Jeśli chcemy ją usunąć, wcześniej 
musimy poznać niewiedzę i jej przeciwieństwo ŚUNJATĘ. Dopiero wtedy, z 
pomocą medytacji ŚUNJATY, możemy usunąć niewiedzę.
Są dwa rodzaje niewiedzy: niewiedza dotycząca ego, oraz niewiedza dotycząca 
zewnętrznych zjawisk.
NIEWIEDZA DOTYCZĄCA EGO
Poczynając od dewów aż do najmniejszych robaków, wszystkie istoty żyjące w 
samsarze, są podmiotem tego rodzaju niewiedzy. Z niej powstają dalsze splamienia 
umysłu. Ten rodzaj niewiedzy powoduje, ze w niewłaściwy sposób postrzegamy 
naturę ego.
To co nazywamy “ego” lub “jaźnią”, może być podzielone na ciało (przyczyną są 
rodzice) i umysł (przyczyną są poprzednie istnienia), lub na pięć SKANDH czyli 
pięć elementów czuciowej (zmysłowej) egzystencji.
Są to:
1) RÚ PASKANDHA
Fizyczna forma, na którą składają się: powietrze, krew, nasienie, kości, itd.; 
bardziej konkretna niż abstrakcyjna. Dźwięk głosu też należy do tej SKANDHY, 
ponieważ dźwięk jest formą. Należy tu wszystko co konkretne oraz wszystkie 
elementy.
2) WEDANÁ SKANDHA
Odczucie powstaje zarówno z namacalnego kontaktu (poprzez wyobrażenie, 
koncepcje itp.). Kontakt może być przyjemny, nieprzyjemny lub obojętny.
3) SAMDŹŃÁ SKANDHA
Poznanie, postrzeganie, rozróżnianie. Ta SKANDHA jest tym, co rozpoznaje 
obiekty, poprzez widzenie, wąchanie, smakowanie, dotykanie i myślenie.
4) SAMSKÁ RASKANDHA
Elementy kształtujące. SAMSARY są właściwościami lub tendencjami umysłu, 
stwarzanymi przez KARMĘ, która kontroluje różne rodzaje CZAITTA. 
CZAITTA są to uwarunkowane czynniki mentalne, które są nierozdzielnie 
związane z istotą umysłu (CZITTA). Czynniki te mogą być pożyteczne, takie jak: 
uważność, koncentracja, mądrość, zaufanie, energia, spokój, życzliwość, cieszenie 
się powodzeniem innych; lub mogą być szkodliwe, takie jak: niewiedza, 
pragnienie, złość, chciwość i wszystko to, co nie jest w duchowym pojęciu 
pożyteczne. CZAITTA znaczy “mentalna KARMA”. KARMA ciała i mowy 
powstaje z CZAITTY. większość CZAITTY należy do SAMSKÁ 
RASKANDHY. Do tej SKANDHY należy również upływ czasu i zmienna natura 
rzeczy.
5) WIDŹŃÁ NASKANDHA
Świadomość. Jej funkcją jest przytomność obiektu. Umożliwia działanie 
pozostałych SKANDH.
Pojęcie ego opiera się na zespole pięciu SKANDH. Pojęcie to nie może być 
wsparte przez żadną za SKANDH z osobna. Zależy ono od ich wszystkich, tak jak 
koła, okna, kierownica, silnik i inne części tworzą razem coś, co nazywamy 
“samochodem”. Żadna z tych części z osobna nie jest samochodem. Jeżeli 

wszystkie te części bezładnie zgromadzimy razem, to nie będzie jeszcze 
“samochód”. Te części zestawione w określony sposób tworzą to, co ludzie 
rozpoznają i o czym myślą jako o “samochodzie”. Jeżeli ludzie nie nadają temu tej 
nazwy i nie rozpoznają tego jako “samochodu”, nie będzie to “samochodem”.
Dziecko gdy rodzi się, składa się z pięciu SKANDH i ma wszystkie zwykłe 
właściwości. Jego rodzice nazywają go “TASZI”. Wtedy ten zbiór SKANDH i 
właściwości stanie się ogólnie znanym i rozpoznawanym jako “TASZI”.
W SAMSARZE są trzy sfery egzystencji: KAMADHÁ TU (sfera pragnienia), 
RUPADHÁ TU (sfera foremna) i ARUPADHÁ TU (sfera bezforemna). W 
pierwszych dwu sferach, wszystkie istoty składają się z wszystkich pięciu 
SKANDH. W sferze bezforemnej, istoty mogą istnieć bez RUPASKANDHY 
-fizycznej formy- ale nadal mają one pozostałe cztery SKANDHY. Nie istnieje 
ego bez tych SKANDH. Pojęcie ego nie może być oparte na pojedynczej 
SKANDZIE. Jaźń lub ego zależy od wszystkich razem i nie ma istnienia 
niezależnego i oddzielnego od nich. Wszystkie istoty są kombinacją tych 
SKANDH i nie mogą istnieć poza nimi. BUDDA jest również połączeniem tych 
SKANDH, ale oczyszczonych i przekształconych.
Są dwie drogi widzenia ego:
Niewiedza. Negatywne 
zrozumienie ego. 
Wytwarza to 
pragnienie, negatywną 
karmę, cierpienie itd. 

Urzeczywistnienie 
ŚUŃJATY. 
Zrozumienie pustości 
ego. Jest to pozytywne 
zrozumienie ego. 
Medytacja ŚUŃJATY 
usuwa niewiedzę i 
wszystkie inne 
wynikające z niej 
splamienia. 

Z powodu naszej niewiedzy pojmujemy ego w niewłaściwy sposób, np. myślimy o 
“ja” jako o niezależnie istniejącej rzeczy. Gdy jesteśmy świadomi że ego nie 
istnieje niezależnie, możemy znaleźć właściwe zrozumienie; w przeciwnym 
wypadku trwamy w niewiedzy. Głównym punktem ŚUŃJATY -pustości- jest to, 
że ego nie istnieje niezależnie. Ego istnieje tylko jako połączenie SKANDH. 
Niewiedza dotycząca zewnętrznych zjawisk.
Niewiedza dotycząca pięciu elementów, gór, mórz itp. Np. ciastko jest 
połączeniem różnych rzeczy - mąki, wody, oleju i pracy piekarza. Rozpoznajemy 
to jako “ciastko”, ale w rzeczywistości jest ono kombinacją sił i właściwości. 
Stosuje się to do wszystkich zewnętrznych zjawisk (niema ostatecznie różnicy 
pomiędzy ego i zewnętrznymi zjawiskami). Ale, gdy patrzymy na nie, nie 
przemyślawszy dokładnie czym one są rzeczywiście, widzimy je jako niezależnie 
istniejące. Wszystki, w każdej chwili, w subtelny sposób zmienia się. Naukowcy 
mogą zobaczyć z pomocą mikroskopu, bardzo subtelne zmiany w rzeczach 
( chociaż nie te najbardziej subtelne) - ale jeśli nie zagłębiamy się w te zmiany, 
widzimy rzeczy jako niezależnie istniejące.

Ta podwójna niewiedza, dotycząca ego i zewnętrznych zjawisk, jest źródłem 
wszystkich splamień, KARMY i cierpienia. Aby usunąć cierpienie musimy usunąć 
na zawsze tę niewiedzę. Jedyną drogą do tego jest medytacja ŚUŃJATY. Istnieje 
wiele innych przedmiotów medytacji, ale najważniejsze jest medytowanie 
ŚUŃJATY.
ŚCIEŻKA BODHISATTWY
BODHICZITTA
YÂNA nie jest tym co przewodzi, nie jest tym co jest przewożone; jest 
przewożeniem. Dlatego HÎNAJÂNA znaczy “przewożenie małego ładunku”, 
natomiast MAHÂjÂNA “przewożenie wielkiego ładunku”.
Osoba praktykująca HÎNAJÂNĘ nie może znieść SAMSARY i pragnie wyjść 
poza nią, do stanu NIRWÂNY. Robiąc to, w ogromny sposób pomaga innym 
istotom, ale jej główną myślą jest, aby samej wyjść z SAMSARY. ARHAT - ten 
który spełnił tę ścieżkę - ma wiele duchowych mocy. Może on udzielać 
duchowych nauk i pomaga wielu istotom, ale ciągle nie ma usuniętej DŹŃEJ 
WARANA. Gdy osiąga NIRWANĘ, nie jest usatysfakcjonowany tym 
ograniczonym osiągnięciem i musi postępować stopniami BODHISATTWY do 
celu, pełnego stanu BUDDY.
Osoba praktykująca MAHAJANĘ, również jest zniechęcona SAMSARĄ i 
pragnie wydostać się z niej. Ale nie pragnie osiągnąć NIRWANY tylko dla siebie; 
identyfikuje się ze wszystkimi innymi istotami. Poprzez tę wielką troskę o inne 
istoty, zapomina o sobie; motywuje ją pragnienie wypełnienia szczęścia 
wszystkich istot. Praktykujący MAHAJANĘ, widzi na początku, że wszystkie 
istoty - owady, dewy i pozostałe itp. - w SAMSARZE, są równe pod względem 
tego, że chcą szczęścia i nie chcą cierpieć. Zauważa również, że żadna istota nie 
jest usatysfakcjonowana pełnym szczęściem. Z tego powodu ma wielkie 
pragnienie, aby wyciągnąć wszystkie istoty z cierpienia. To życzenie, które jest 
również rodzajem CZAITTY, nazywa się MAHÂKARUNIKA, “wielkie 
współczucie”. Osoba praktykująca MAHAJANĘ uświadamia sobie, że wszystkie 
istoty SAMSARY, chociaż mogą być przejściowo szczęśliwe, nie mają 
prawdziwej, ostatecznej szczęśliwości. Następnym życzeniem jest danie 
wszystkim istotom prawdziwego szczęścia stanu BUDDY, nazywa się to 
MAHÂMAITREJA, “wielkie życzenie aktywnej miłości”. Jest to silniejsze niż 
niesatysfakcjonowanie, podążającego drogą HINAJANY. Zanim osiągnie się ten 
stan, jest wiele innych praktyk, które muszą zostać rozwinięte, tak że może on w 
pełni zrozumieć cierpienie istot, itp. Na drodze MAHAJANY, pragnie się na 
początku doprowadzić wszystkie istoty do oświecenia bez żadnej pomocy. Nazywa 
się to ÂDICINT , “pierwsza myśl”. Następnie musi się osądzić, czy ma się 
wystarczającą moc aby to uczynić: spostrzega się, że ma się te same zaciemnienia 
co inne istoty. Tak więc, musi się odkryć, kto ma moc pomocy istotom. Dochodzi 
się do tego, że jedynie BUDDA jest w stanie dokonać tego. Z tego powodu chce 
się szybko osiągnąć stan BUDDY. Jest to BODHICZITTA, “umysł zdecydowany 
osiągnąć oświecenie”. Gdy człowiek praktykuje to wielkie dzieło, 
MAHÂKARUNIKA, MAHÂMAITREJA, ÂDICZINT i BODHICZITTA 

stają się częścią jego natury. Wtedy staje się on BODHISATWĄ, chociaż nie jest 
jeszcze ÂRIA-BODHISATTWĄ - bardzo zaawansowanym BODHISATTWĄ, 
który widzi bardzo wyraźnie ŚUŃJATĘ. Gdy ktoś stanie się BODHISATTWĄ 
osiąga bardzo wysoki poziom; wszystkie dewy mają szacunek dla niego. Gdy 
powstanie w nim BODHICZITTA, nasienie DHARMY będzie ciągle wzrastać na 
jawie i w czasie snu, a owocowanie bardzo złej KARMY może zostać 
powstrzymane. Zazwyczaj można usunąć KLEŚA poprzez medytację ŚUŃJATY. 
BODHICZITTA czyni tę medytację jeszcze potężniejszą. Gdy żołnierz walczy z 
wrogiem, musi używać swojej broni, ale potrzebuje również dobrego pożywienia; 
tym pożywieniem jest BODHICZITTA.
PANDITA SANTIDEWA, w “Przewodniku po ścieżce BODHISATTWY” 
wymienia wszystkie właściwości BODHICZITTY. Aby osiągnąć ostateczny cel 
potrzebujemy dwóch narzędzi - PRAJŃ (mądrość) i UP YA (odpowiednie 
metody, tzn. współczucie i współczująca aktywność). MAHÂKARUNIKA, 
MAHÂMAITREJA, ÂDICZINT i BODHICZITTA zaliczają się do UP YA. 
PRADŹNIA jest widzeniem rzeczy takimi, jakimi naprawdę są. 
BODHISATTWA musi utrzymywać PRADŹNIĘ i UPÂYA. ARHACI, którzy 
wypełnili ścieżkę HINAJANY i są poza SAMSARĄ, osiągnęli najniższy poziom 
NIRWÂNY, są silni w PRADŹNI - tzn. w zrozumieniu ŚUŃJATY - ale słabi w 
UPÂYA. Mają oni współczucie (KARUNA), ale nie jest to wielkie współczucie 
MAHÂKARUNIKA. Mają oni aktywną miłość (MAITRΠ), ale nie jest to 
MAHÂMAITREYA. Główna różnica w MAHAJANIE jest po stronie UPÂYA. 
ARHACI nie są pozbawieni UPÂYA na zawsze, ale rozwijają to później.
PIĘĆ ŚCIEŻEK I DZIESIĘĆ POZIOMÓW
Istnieje pięć ścieżek, na których kolejno rozwija się BODHISATTWA:
1.SAMBHÂRAMÂRGA ścieżka gromadzenia
2.PRAJOGAMÂRGA ścieżka zastosowania
3.DARŚANAMÂRGA ścieżka wglądu
4.BHÂWANÂMÂRGA ścieżka intensywnej medytacji
5.WIMUKTIMÂRGA ścieżka już nie uczenia się
BODHISATTWA w pełni osiąga ścieżkę gromadzenia (której niższe poziomy 
leżą poniżej tego punktu), gdy w taki sposób rozwinie BODHICZITTĘ, że stanie 
się ona naturalną i głęboką częścią jego istoty. Następnie osiąga on wiele 
duchowych mocy (RDDHI), takich jak moc psychiczna (MAHÂBHIDŹŃ ) 
umożliwiająca poznanie myśli innych ludzi, latanie, pomnażanie swojego ciała, itp. 
BODHISATTWA nie musi praktykować specjalnych technik, aby osiągnąć 
szczególną moc; przychodzą one w naturalny sposób. Ale posiada on zdolności 
stosowania ich w dobrym celu, ponieważ pomagają mu one widzieć KARMĘ, 
duchowy rozwój i możliwości innych istot, oraz widzieć czy są one na poziomie, 
na którym mogą pomóc w wyjściu z SAMSARY. Widzi, gdzie można uzyskać 
nauki od BUDDÓW i BODHISATTÓW różnych czystych krain. Osiąga również 
wiele innych właściwości.
Najważniejszą rzeczą dla BODHISATTWY jest teraz medytacja ŚUŃJATY, 
która jeszcze nie jest dla niego w pełni klarowna. Gdy ŚUŃJATA stanie się dla 

niego wyraźniejsza, osiąga on ścieżkę zastosowania; jest to stan, który 
bezpośrednio prowadzi go do stanu ARJA-BODHISATTWY. Jego medytacja i 
duchowe moce stają się silniejsze i może on wykroczyć poza bardziej subtelne 
zaciemnienia.
Po większej ilości medytacji BODHISATTWA czuje, że jego umysł i ŚUŃJATA 
są jednym, ja woda wylana do wody (chociaż nie jest to ten sam przypadek). 
Osiąga on ścieżkę wglądu i staje się Â RJA-BODHISATTWĄ. Jego moce 
znacznie wzrastają i na tym poziomie nie wytwarza już nowej KARMY. Ciągle 
jednak ma przeszłą KARMĘ i trochę splamień. Zaczyna zdobywać moce, w celu 
zlikwidowania przeszłej KARMY i coraz głębiej ukrytych zaciemnień. Ponieważ 
jest wiele różnych poziomów ÂWARANA, muszą zostać one kolejno usunięte; 
BODHISATTWA może usuwać coraz więcej splamień, a jego moce jeszcze 
bardziej wzrastają. Istnieje dziesięć poziomów KLEŚÂWARANA. Jest to 
podobne do prania odzieży - potrzebujemy w różnym stopniu detergentów dla 
różnego rodzaju brudu. Na tym poziomie BODHISATTWA usuwa pierwszy 
stopień KLEŚÂWARANA, ponieważ w jasny sposób widzi ŚUŃJATĘ, jako coś 
oczywistego. Jest to jednak zdjęcie pierwszego z dziesięciu okrywających ubrań. 
BODHISATTWA ma większą mądrość, ponieważ ma mniej okryć 
zaciemniających rzeczywistość. Na dwu pierwszych ścieżkach, ÂWARANA są 
stłumione, ale jeszcze ciągle na nowo się pojawiają. Ale na ścieżce wglądu, jedna 
warstwa jest usunięta na zawsze i nigdy już nie powróci.
Istnieje dziesięć poziomów ARJA-BODHISATTWY:
1.PRAMUDIT Stan Wielkiej Radości
2.VIMAL Stan Nieskazitelnej czystości
3.PRABH KARI Stan Iluminacji
4.ARCISMATΠStan Promiennej Mądrości
5.SUDURJAY Stan Niezwyciężonej Mocy
6.ABHIMUKHΠStan bezpośredniej Obecności
7.DURAŃGAM Stan dalekosięgający
8.ACAL Stan Niezachwianej Stałości
9.S DHUMATΠStan Chwalebnej Mądrości
10.DHARMAMEGH Stan Nagromadzonych Chmur DHARMY
Stan Wielkiej Radości osiąga się na ścieżce wglądu a pozostałe dziewięć na 
ścieżce intensywnej medytacji. Na każdym z poziomów BODHISATTWY 
posiada się więcej mocy i wykracza poza większą ilość zaciemnień. W pismach 
podaje się stopień wzrostu mocy na poszczególnych poziomach; na niektórych 
poziomach jest on niepoliczalny. Wszystkie te poziomy są jednym strumieniem. 
Jedna warstwa KLEŚÂWARANA jest usuwana na każdym z początkowych 
siedmiu poziomów; na ósmym, usunięte są trzy pozostałe i w ten sposób 
BODHISATTWA staje się całkowicie wolny od KLEŚÂWARANA. Pod tym 
względem równy jest najniższemu poziomowi ARHATÓW, ale dobre 
właściwości, które nagromadził są znacznie większe. Wszystkie pozostałe 
splamnienia są usunięte dzięki medytacji ŚUŃJATY; w Stanie Niezachwianej 
Stałości istnieje szczególnie silny wzrost mocy tej medytacji. Na dziewiątym 

poziomie zaczyna się usuwać DŹŃEJAWARANA. Jest to bardzo subtelne i 
trudne do zauważenia. Jeśli położymy na talerz trochę czosnku albo cebulę a 
następnie je usuniemy, to smak pozostanie jeszcze. W ten sam sposób, chociaż 
KLEŚA odeszły, ÂWARANA ciągle pozostają. W Stanie Chwalebnej Mądrości, 
BODHISATTWA jest poza SAMSARĄ, ale jego mądrość nie jest jeszcze w pełni 
doskonała. Może on teraz rozpoznać a następnie zacząć usuwać 
DŹŃEJÂWARANA, jedyny, pozostały zaciemniający czynnik. Jeśli nie usunie 
się go, nie można pomagać istotom w tak szeroki jak BUDDA. Od głębi mądrości 
BODHISATTWY zależy, jak głęboko możemy pomóc istotom.
KLEŚAWARANA są jak cięcie powodujące ból. DŹŃEJÂWARANA są jak 
bolesna blizna, gdy przecięcie jest wyleczone, ale jeszcze całkowicie nie znika. 
Stan Nagromadzonych Chmur DHARMY jest poziomem bezpośrednio przed 
stanem BUDDY, na którym usunięte są ostatnie ślady DŹŃEJÂWARANA. 
Usuwanie ÂWARANA jest jak usuwanie coraz cieńszych i zwiewnych woalek. 
Rozwinięcie największej duchowej mocy jest jak zakładanie coraz to silniejszych 
okularów, aby widzieć coraz bardziej czysto. Na poziomie BUDDY wszystkie 
AWARANY odchodzą. Nawet mała część umysłu BUDDY może zobaczyć 
jednocześnie i wyraźnie wszystkie rzeczy. Jeżeli na niebie jest nawet mały obłok, 
to na ziemi jest mały cień. Gdy ten obłok zniknie, słońce może świecić wszędzie. 
Na DHARMAMEGH , BODHISATTWA medytuje na ŚUNJATĘ z doskonałą 
koncentracją. Widzi ją wyraźnie i całkowicie; ale nie może jednocześnie dostrzec 
zjawisk. BUDDA może widzieć ŚUNJATĘ i zjawiska w jednej chwili. Rzeczy 
mają ŚUNJATĘ - pustość niezależnej egzystencji - ale nie są one ŚUŃJATĄ. W 
momencie gdy zniknie ostatni ślad DŹŃEJ WARANA, zjawiskowa egzystencja 
pojawi się nagle jednocześnie z ŚUNJATĄ. W tym momencie BUDDA może 
widzieć nawet swoim fizycznym okiem jednoczesność ŚUNJATY i 
zjawiskowości; odnosi się to również do postrzegania innymi zmysłami. W chwili 
stawania się BUDDĄ, BODHISATTWA zna najgłębszą naturę wszystkiego; 
osiąga ostateczne zdolności ciała - może bez trudności powielać się niezliczoną 
ilość razy; oraz mowy - może bez trudności dawać nauki każdej istocie.
Zdolności mowy BUDDY są nieograniczone; jeżeli tysiąc osób jednocześnie 
zadawałoby różne pytania, w różnych językach, BUDDA, wypowiadając jedno 
tylko słowo, może dać odpowiedź na wszystkie te pytania. My nie mamy 
wewnętrznej mocy do robienia takich rzeczy, z powodu naszych ÂWARANA. Są 
też inne właściwości mowy BUDDY: melodyjność, miękkość, jest pociągająca tak, 
że ludzie chcą jej słuchać, ma właściwość uspokajania ludzi, którzy jej słuchają itd. 
Istnieją ogólnie 64 właściwości mowy BUDDY. W wielu SUTRACH można 
znaleźć różne właściwości ciała, mowy i umysłu; są one zgromadzone w pracy 
TSONG KHAPY.
Istnieje 112 właściwości ciała BUDDY. Obowiązkiem BUDDY jest pomagać 
istotom; jeżeli jest to pomocne, BUDDA może zwielokrotnić swoje ciało tak wiele 
razy, ile jest istot, lub może zamanifestować wiele rodzajów istot, drzew, wody, 
itp. Robi to tylko wtedy, gdy pomoże to istotom wyjść z SAMSARY.

Aby otrzymać taką pomoc, istoty muszą również ze swojej strony zetknąć się z 
BUDDĄ. W nocy, gdy świeci księżyc, poprzez czystą i gładką powierzchnię 
jeziora, swobodnie jego promienie mogą przechodzić do każdego miejsca, ale gdy 
powierzchnia jest wzburzona światło księżyca ulega pochłonięciu. Gdy 
powierzchnia jeziora jest gładka i czysta, księżyc może wyraźnie na niej odbijać, 
odbicie będzie w pełni podobne do księżyca na niebie. W ten sam sposób pomoc 
BUDDY, w równym stopniu wychodzi na przeciw wszystkich istot; istnieje różna 
podatność ze strony istot. Ze swej strony istoty muszą połączyć się z BUDDĄ; 
gdyby tak nie było, BUDDA wyzwoliłby już z SAMSARY wszystkie istoty. 
BUDDA ma ostateczną MAHÂKARUNIK , tak że nie pozostawiłyby istot w 
cierpieniu, gdyby mógł samym swoim wysiłkiem to uczynić. Gdy klaszczemy, 
uderzamy swoją lewą dłonią w prawą, prawa dłoń musi być w odpowiednim 
miejscu, aby przyjąć uderzenie, inaczej dźwięk by nie powstał.
Gdy wszystkie zasłony zostały usunięte i gdy moc wszystkich właściwości, które 
BODHISATTWA budował, jest na najwyższym poziomie, nie ma nic takiego, 
czego nie potrafiłby zrobić. Jego ciało może być bez końca zwielokrotniane i może 
dawać nauki na wszystkich poziomach, od początku do celu; umysł BUDDY ma 
taką właściwość, że nawet najmniejsza jego część, zna prawdziwą naturę 
wszystkiego. Ten stan BUDDY jest wynikiem wielu przyczyn a osiąga się go 
poprzez ogromną ilość praktyki DHARMY. Po tym, jak historyczny BUDDA 
SIAKJAMUNI ukończył nauczanie na Ziemi, wszystkie istoty, które w tym czasie 
miały karmę aby go widzieć i słyszeć, zrobiły to, tak więc odszedł on, aby 
kontynuować swoją pracę w innych światach.
Praca w tej formie została zakończona, ale może on ciągle jeszcze pomagać 
istotom w innych formach. Buddowie mogą przyjmować zwykłe formy, takie jak 
przyjaciel, guru, itp.
SZEŚĆ DOSKONAŁOŚCI 
BODHISATTWA, który pragnie stać się BUDDĄ powinien praktykować sześć 
doskonałości:
1.DÂNA-PÂRAMIT doskonałość szczodrości
2.ŚÎLA-PÂRAMIT doskonałość etyki
3.KSÂNTI-PÂRAMIT doskonałość cierpliwości
4.WΠRJA-P RAMIT doskonałość gorliwości
5.DHYÂNA-PÂRAMIT doskonałość medytacji
6.PRAJŃ -PÂRAMIT doskonałość mądrości

DANA-PARAMITA
(Doskonałość Szczodrości)
Jest podzielona na cztery kategorie szczodrości: dóbr materialnych, DHARMY, 
schronienia oraz aktywnej miłości (MAITRI).
1. Dobra materialne
Najłatwiejszą rzeczą do dania są dobra materialne, jak pożywienie itd. 
Najtrudniejsze do dania są takie rzeczy jak życie, oczy i własne ciało, które dają 
najwyżsi BODHISATTOWIE. Przedmioty, które dajemy nie są szczodrością - są 

to tylko środki szczodrości. Rzeczywista szczodrość to silne postanowienie 
spontanicznego dawania, bez skąpstwa. Tak że nawet człowiek, który nic nie ma, 
może praktykować DÂNA, ponieważ zależy ona od umysłu a nie od dawanej 
rzeczy. MILAREPA miał tylko mały kawałek ubrania i żywił się pokrzywami, ale 
stale praktykował ostateczną doskonałość szczodrości. Na początku, trudne jest 
nawet dawanie pieniędzy lub innej własności; po osiągnięciu DÂNA-PÂRAMIT 
,dawanie czegokolwiek, nawet własnego ciała jest proste. Aby to praktykować 
musimy mieć bardzo silne pragnienie pomocy innym i bardzo silną wolę. Jeśli 
dajemy wiele rzeczy, na przykład, w celu uzyskania sławy, nie jest to pełną 
praktyką szczodrości.
2. DHARMA
Jest to dawanie innym istotom, prawdziwej nauki z czystym umysłem. Ten sposób 
szczodrości jest bardziej pożyteczny niż dawanie własności, które mogą pomóc 
tylko przez ograniczony czas. Dawanie DHARMY jest ostateczną i najbardziej 
głęboką pomocą. Nawet jeśli ktoś ma wystarczającą ilość własności, może ciągle 
cierpieć. Dając DHARMĘ cierpienie można usunąć i dać nowe oko-mądrości. 
Bodhisattowie próbujący osiągnąć stan BUDDY dążą również do tego, aby 
uzyskać zdolność dawania DHARMY w tak pełny sposób, w jaki potrzebują tego 
istoty.
3. Schronienie
Jest to ratowanie istot, lub ochranianie ich przed niebezpieczeństwem. Na 
przykład, jeśli na powrót zamienimy grzęzawisko w zbiornik wodny, 
praktykujemy ten rodzaj DÂNA. Jeśli jakieś istoty żyją w niebezpieczeństwie, 
musimy im pomagać na każdy sposób w jaki potrafimy. Jeśli ktoś naprawdę chce 
zatrzymać wojny i zabijanie, to praktykuje ten rodzaj DÂNA. Praktyka dawania 
schronienia daje natychmiastowy i głęboki efekt.
4. Aktywna miłość
MATRî-DÂNA jest pragnieniem dania wszystkim istotom prawdziwej 
szczęśliwości. Mając tylko to życzenie, nie możemy im bezpośrednio pomóc. Ale 
jeżeli wyrabia się takie pragnienie, na pewno przyniesie to wielki rezultat. 
Bezpośrednim owocem tego jest że praktykującemu nie mogą zaszkodzić żadne 
duchy. Przyniesie to również właściwe owoce w dalszym życiu.
Wszystkie te rodzaje szczodrości pomagają na dwa sposoby - pomagają innym i 
pomagają nam samym. Jeśli ktoś praktykuje szczodrość w stosunku do samego 
siebie, nie jest to prawdziwa DÂNA.
SILA-PARAMITA
(Doskonałość Etyki)
Doskonałość etyki ma trzy aspekty:
1)Ochranianie ciała, mowy i umysłu od negatywnych uczynków.
Związana zostaje skłonność w kierunku negatywnych uczynków. Jest to 
zaprzestanie używania ciała, mowy i umysłu w szkodliwy sposób. Wyobraźmy 
sobie dom przed którym, na przeciwko drzwi jest niebezpieczna przepaść oraz 
człowieka pilnującego trojga niegrzecznych dzieci w tym pokoju, zawracającego 
ich z powrotem gdy wybiegają na zewnątrz. Nasze ciało, mowa i umysł są jak te 

dzieci. Przepaść symbolizuje szkodliwe rzeczy, do których są one przyciągane. 
Jeśli puścimy swobodnie ciało, mowę i umysł, doświadczymy wiele cierpienia w 
przyszłości. Ta ochrona ciała, mowy i umysłu jest pierwszym aspektem ŚÎLA.
2) Ochranianie innych w ten sam sposób.
Jeżeli na przykład, ktoś zamierza zabić zwierzę i widzimy, że robienie tego jest 
niedobre.
3) Praktyka pozytywnych uczynków, która automatycznie ochrania nas od 
negatywnych czynów.
KSZANTI-PARAMITA
(Doskonałość Cierpliwości)
1) Cierpliwość, gdy ktoś nam szkodzi.
Nie złoszczenie się lub szkodzenie komuś jako reakcja na to; nie powinniśmy się 
troszczyć o siebie, jeśli ktoś rani nas cieleśnie lub mentalnie.
2) Cierpliwość cierpienia.
Gdy cierpimy nie szukamy przyczyny w kimś lub w czymś poza nami. 
Bezpośrednim powodem może być coś w tym rodzaju, ale najgłębsza przyczyna 
leży w naszej własnej karmie, którą sami wytwarzamy. Owoc naszego działania 
musi do nas powrócić. Jeśli ktoś zrani nas nożem, to nie mogliśmy tego uniknąć. 
Nie możemy wskazywać na kogokolwiek poza nami, jako na przyczynę tego. 
Jeżeli, z powodu naszej religii, musimy opuścić nasz kraj oraz głęboko i długo 
cierpieć, sami sobie wytwarzamy to cierpienie. Możemy myśleć, że nasienie tego 
cierpienia zostało zasiane i dlatego musi wyrosnąć. Takie myślenie osłabia jego 
panowanie nad nami. Musimy zacząć praktykowanie cierpliwości z bardzo małym 
cierpieniem; później będziemy zdolni do bycie cierpliwym podczas bardzo 
wielkiego cierpienia. BODHISATTWA, w rezultacie praktyki KSZANTI-
PARAMITA, może dla dobra istot wziąć każde cierpienie na siebie.
Król zachodniego Tybetu, LHA-LAMA JESZIE-Y został uwięziony przez króla 
GARLOGU, gdy szukał złota w celu zaproszenia indyjskich GURU, aby 
rozpowszechnili czystą DHARMĘ. Było to po tym król LANGDARMA 
zniszczył Buddyzm w Tybecie. Młody bratanek króla zamierzał go uwolnić i 
odzyskać złoto, ale stary król powiedział, że jest szczęśliwy, że może umrzeć w 
więzieniu w dobrym celu i że zamiast niego, on powinien użyć pieniędzy, aby udać 
się do Indii i znaleźć najlepszego PANDITĘ. Bratanek króla potem zaprosił do 
Tybetu PANDITĘ ATÎSA.
Ranienie kogoś, kto nas zranił, z religijnego punktu widzenia nie ma sensu. Nie 
ulży to nam w bólu, a tylko spowoduje nowe cierpienie, budując złą KARMĘ. 
Gdy ktoś uderza kijem drugiego człowieka, bezpośrednią przyczyną bólu jest kij. 
Kij jest pod naciskiem osoby która uderza, ale ta osoba jest pod naciskiem swoich 
KLESA. Tak że nasza złość powinna być skierowana przeciwko KLESA. Złość w 
stosunku do naszych kolegów, jest czymś bardzo głupim i stwarza nam samym 
cierpienie. Gdy państwo, które jest zaatakowane przez inne, odpowiada na to 
agresją, to jest podobne do zjadania trucizny przez głodną osobę. Gdyby wszyscy 
ludzie zaczęli praktykować cierpliwość, to przyniosłoby to trwały pokój w świecie. 
Ale ludziom, którzy nie praktykują DHARMY bardzo trudno w to uwierzyć. Gdy 

ktoś kogo uderzono również odpowiada ciosem, doprowadza to do reakcji bez 
końca. Ale gdy jedna strona okazuje cierpliwość, druga w rezultacie zrobi tak 
samo. Jak powiedział Jezus: gdy ktoś uderzy cię w prawy policzek, nadstaw lewy. 
TSONG KHAPA, w jednej ze swoich modlitw powiedział:
Kiedy przypominam sobie, widzę lub słyszę żyjące istoty mówiące szorstko lub 
bijące mnie,
obym medytował cierpliwość
i unikając złości, mówił raczej o ich dobrych właściwościach.
Dzięki rozwinięciu czystego pragnienia w strumieniu mojej istoty, którego 
podstawą jest BODHICZITTA,
droższe są mi inne istoty aniżeli ja sam.
Obym szybko sprawił, aby osiągnęły najwyższy stan Buddy!
Krzywdy przychodzące z zewnątrz, ze strony ciała, mowy i umysłu, są jak miecz, 
strzała lub włócznia. Praktyka cierpliwości jest jak dobra zbroja ochraniająca przed 
nimi. Bez zbroi z pewnością będziemy zranieni, ale mając tą dobrą zbroję nie 
będziemy narażeni na rany. Jeżeli człowiek nie praktykuje cierpliwości, ale 
próbuje zamiast tego unikać konfliktów, mówić przyjemne rzeczy i być 
przyjacielskim w stosunku do każdego, to jednak, nie będzie w stanie być takim 
odnośnie do niezliczonych istot. Człowiek praktykujący cierpliwość jest stale 
otoczony ochroną. Jeżeli będziemy zmuszeni iść bardzo kamienistą ścieżką, to 
niemożliwe jest usunięcie z drogi wszystkich kamieni, ale mocne buty ochronią 
nas przed nimi.
3) Trzecim rodzajem cierpliwości, jest cierpliwa koncentracja podczas medytacji i 
podczas czegokolwiek związanego z DHARMĄ, bez opuszczania 
przeszkadzających wpływów szkodzących nam w praktyce.
WIRJA-PARAMITA
(Doskonałość Gorliwości)
WîRJA oznacza energię dla DHARMY.
1)Pierwszym aspektem tej energii jest umysł, który zatrzymuje pragnienie rzeczy, 
które nie przynoszą pożytku. Jeżeli mamy silne pragnienia do zwykłych rzeczy, nie 
związanych z DHARMĄ, to zabija to naszą praktykę DHARMY. Chociaż 
musimy zajmować się codziennymi sprawami, jeżeli nasze zamiłowanie do nich 
jest większe, niż zamiłowanie do DHARMY, nasza uwaga jest odsunięta od 
głównej pracy. Jeżeli człowiek mocno koncentruje się i bardzo ciężko pracuje nad 
światowymi celami, to z punktu widzenia DHARMY jest leniwy. Ludzie, którzy 
naprawdę chcą praktykować DHARMĘ, śpieszą się nawet jedząc i wydalając, nie 
tracą czasu. Energia dla światowych rzeczy jest chorobą. Energia dla DHARMY 
jest rzeczywistą siłą. Ten aspekt WîRJA-PÂRAMIT prowadzi istoty szybko do 
odnalezienia celu. Energia powstrzymuje przeszkody wynikające z realnych 
przedmiotów naszego życia; dlatego pisma wymieniają ją na początku. Ochrania 
nas ona od wszystkich rodzajów złych rzeczy.
2)Drugi rodzaj energii ochrania nas przed zmęczeniem. Na przykład, 
medytujący, który jest tak zmęczony, że na sam widok poduszki medytacyjnej, 
czuje się śpiący, usuwa tą dolegliwość dzięki WîRJA-PÂRAMIT . Jedynym 

sposobem usunięcia zmęczenia, jest pamiętanie o owocu medytacji, czy też innej 
praktyki DHARMY; jeżeli utrzymujemy to w umyśle, fizyczne zmęczenie nie 
powoduje straty naszej energii. Ludzie pracując zawodowo, nie cierpią z powodu 
wysiłku, ponieważ myślą o czekającej ich zapłacie. Jeżeli bierzemy pod uwagę 
wielki owoc praktyki DHARMY, będziemy dla niej pracować bardzo ciężko. 
Wielcy LAMOWIE żyją wysoko w górach, bardzo małą ilością jedzenia i snu, 
przy tym nie są zmęczeni i nie uskarżają się, ale są bardzo szczęśliwi, ponieważ 
widzą, że owoc ich pracy jest bardzo blisko. Tybetańczycy mają wiele różnych 
metod praktyki DHARMY; niektórzy lamowie zawsze nauczają, inni żyją samotni 
w górach i może przyjmą tylko jednego lub dwóch uczniów. W Tybecie jest wielu 
takich ludzi jak MILAREPA.
3)Trzecim rodzajem energii jest zaufanie, że nie jesteśmy zbyt mali, słabi lub 
głupi, aby osiągnąć owoc praktyki DHARMY. Słabość tego rodzaju przeszkadza 
na drodze osiągnięcia owocu. Powinno się to przekraczać, myśląc, że najwyżsi 
BUDDOWIE i BODHISATTWOWIE także mieli tylko pomieszania, żyli w 
samsarze i byli nawet gorsi od nas. Praktykując DHARMĘ, osiągnęli oni ten 
wysoki poziom; my możemy zrobić tak samo. Nikt nie ma doskonałych 
właściwości od samego początku - podobnie jak dzieci, które pierwszy raz idą do 
szkoły nie potrafią nawet pisać i czytać, ale później nauczą się, nie tylko tego, ale 
także wielu innych rzeczy i mogą stać się wielkimi uczonymi. BUDDA 
powiedział, że nawet małe robaki, żyjące w odchodach, mogą stać się BUDDAMI. 
Gdy utrzymujemy to wszystko w umyśle, nie znajdziemy żadnego powodu, dla 
którego nie moglibyśmy praktykować DHARMY.
Trzy rodzaje energii, przekraczają trzy rodzaje słabości: pierwsza - umysł nie 
zwraca się w kierunku DHARMY; druga - praktykujemy, ale jesteśmy zmęczeni; i 
trzecia - wątpimy w nasze zdolności. Gdy człowiek chce wejść na szczyt góry, to, 
po pierwsze musi skierować się na ścieżkę; po drugie, musi iść wytrwale i nie 
poddawać się lenistwu; i po trzecie, nie może wątpić i myśleć “Jest to możliwe dla 
silnego człowieka, ale nie dla mnie.” Pisma mówią, że wszystkie pozytywna 
właściwości wynikają z energii. Nawet jeśli ktoś nie jest zbyt inteligentny, może 
osiągnąć owoc DHARMY, jeśli ma dużo energii. Gdy jest inteligentny, ale leniwy, 
nie osiągnie owocu; jego inteligencja będzie bezużyteczna i niepotrzebna. Gdy 
ktoś jest inteligentny i ma dużo energii, osiągnie wielki sukces. Według pism jest 
podobnie: Jeśli zapali się sucha trawa w górach i wiatr będzie podsycał ogień, 
wszystkie góry będą płonąć. Ale gdy nie ma wiatru, ogień poprostu zgaśnie. Ogień 
jest inteligencją a wiatr energią. Jeżeli człowiek ma inteligencję ale brak mu 
energii, niczego nie osiągnie. Tak więc WîRJA-PÂRAMIT jest bardzo 
pomocna w osiągnięciu celu.
DHJANA-PARAMITA
(Doskonałość Medytacji)
Doskonałość medytacji lub koncentracji.
Koncentracja musi być oparta na obiekcie. Jest to bardzo ważne tak w praktyce 
DHARMY jak i w codziennym życiu. Tybetańskie słowo oznaczające 
koncentrację to “SZINE”; “NE” oznacza “pozostawać” lub “zatrzymywać się”, a 

“SZI” oznacza “w uspokojeniu”; SZINE jest więc pozostawaniem w pełnym 
uspokojeniu, bez rozproszenia. Nasz umysł wydaje się całkiem spokojny, jeżeli nie 
przyglądamy się mu zbyt uważnie; ale gdy rzeczywiście zagłębimy się, nie jest tak 
zupełnie spokojny; nie pozostaje na tym samym przedmiocie ani sekundy. Chwieje 
się jak chorągiew na wietrze; jak długo koncentrujemy się na jednej rzeczy, tak 
długo inna przychodzi i przeszkadza. Nawet gdy mieszkamy w wysokich górach, 
lub w cichym pokoju czy jaskini, nasz umysł ciągle porusza się. Gdy wyjdziemy 
na dach wysokiego budynku w ruchliwym mieście i spojrzymy na dół, widzimy 
cały miejski ruch, ale gdy tylko chodzimy wśród tłumu, jesteśmy świadomi tylko 
małej części tego ruchu. W naszej CZAITTA, jest ciągły ruch przeszkadzających 
elementów; one ciągle prowadzą CZITTA. Ruch chorągwi powiewającej na 
wietrze, nie jest skutkiem samej tylko chorągwi, ale wiatru. CZITTA jest jak 
chorągiew a CZAITTA jak wiatr. Ten ciągły ruch przeszkadza umysłowi w 
koncentrowaniu się na obiekcie przez dłuższy czas. W naszej CZAITTA KLESA 
są silniejsze niż dobre właściwości. Nie próbujmy kontrolować ich, a gdy robimy 
to, bardzo trudno to nam przychodzi, ponieważ przez długi czas byliśmy 
przyzwyczajeni podążać za nimi. SZINE jest wtedy, gdy nasze CZAITTA są 
oczyszczone, a nasz umysł pozostaje w uspokojeniu na obiekcie. Są dwa rodzaje 
medytacji: medytacja rozróżniająca i medytacja koncentracyjna, obie są równie 
ważne i konieczne. Aby usunąć złudzenia i osiągnąć cel musimy używać obu tych 
medytacji. Niektórzy ludzie mówią, że rozmyślanie i studiowanie DHARMY nie 
jest medytacją, ale pisma twierdzą, że te aktywności są też pewnego rodzaju 
medytacją. Jeżeli dokładnie nie przemyślimy i nie znamy natury obiektu, nie 
będziemy mogli dobrze się na nim skoncentrować. Ruchliwość umysłu jest 
stwarzana przez sam umysł; dlatego, dla uspokojenia go, pożądane są tylko 
działania umysłu i nic zewnętrznego. Najważniejsza jest aktywność umysłu; potem 
dopiero mogą być pomocne takie czynniki jak: wygodne miejsce i pozycja dla 
medytacji.
Miejsce powinno być czyste, ciche, zbliżone do natury i przyjemne dla nas. Nasi 
przyjaciele powinni być spokojni i dobrzy. Ciało powinno być w dobrych 
warunkach, bez chorób. Pozycja ciała również jest pomocna. Dla medytacji zaleca 
się siedem cech pozycji ciała.
1. Najlepsza jest pozycja WADŻRY, z nogami skrzyżowanymi i stopami 
odwróconymi do góry i leżącymi na udach. Jeśli powoduje to ból i przeszkadza w 
koncentracji, lewa stopa powinna leżeć pod prawym udem a prawa spoczywać na 
lewym udzie.
2. Tułów musi być prosty i wyciągnięty jak tylko to jest możliwe.
3. Ramiona powinny być w kształcie łuku, nie przechylać się na którąś ze stron 
ciała ani taż naciskać ku tyłowi; powinny być bardzo mocno osadzone. Kciuki 
powinny być na wysokości pępka.
4. Szyja powinna być lekko zakrzywiona ku tyłowi a podbródek podciągnięty.
5. Wzrok powinien być skupiony wzdłuż linii nosa.
6. Usta i policzki powinny być rozluźnione, ani otwarte ani szczelnie zwarte.
7. Język powinien być lekko dociśnięty do podniebienia.

Jest to siedem elementów pozycji WADŻRY. Każda z nich symbolizuje różne 
stopnie na ścieżce, ale ma również praktyczne uzasadnienie. Skrzyżowane nogi i 
stopy na udach, czynią pozycję zamkniętą; jeśli siedzi się w medytacji przez długi 
czas, nawet miesiącami, będzie się solidnie osadzonym, bez możliwości 
przewrócenia się. Wyprostowanie ciała pozwala na dobre działanie kanałów, 
utrzymujących wiatry, na których umysł porusza się w naszym ciele. Jeżeli ciało 
jest wyprostowane, kanały te nie są zablokowane. Jeśli ktoś wygląda na zbyt 
wysokiego, to może łatwo zobaczyć coś przeszkadzającego; Jeśli głowa jest zbyt 
nisko, to powoduje to ból w szyi i popada się w senność. Usta nie powinny być 
mocno zaciśnięte, bo powoduje to trudności oddychania w przypadku gdy nos jest 
zatkany; ale gdy usta są zbyt szeroko otwarte, oddech będzie zbyt silny i 
spowoduje wzrost elementu ognia w ciele i co za tym idzie wzrost ciśnienia krwi. 
Gdy język jest przyciśnięty do podniebienia, gardło i usta będą wilgotne, co będzie 
chroniło przed wpadnięciem do jamy ustnej małych owadów. Są to bezpośrednie 
powody dla takiej pozycji. Czasem, ludzie mają kanały zorganizowane w inny 
sposób i potrzebują innej pozycji, ale jest to bardzo rzadkie.
Siedząc w pozycji WADŻRY, osiągamy dobrą oprawę dla umysłu, ale główna 
praca jest wykonywana przez sam umysł. Jeżeli złodziej wejdzie do pokoju, aby go 
usunąć należy wejść do środka i wyrzucić go stamtąd, a nie tylko zamknąć drzwi 
od zewnątrz. Jeżeli siedzimy na szczycie góry, podczas gdy nasz umysł wędruje po 
wiosce u podnóża, to jest to bez sensu.
Są dwie przeszkody w koncentracji. Po tybetańsku: GYPA (RGOT PA) i 
DŻINGWA (BYING BA). GYPA jest ruchliwością, burzliwością lub 
rozproszeniem uwagi. DŻINGWA jest ospałością, sztywnością lub pogrążaniem 
się. GYPA zwykle powstaje na skutek pragnienia, za którym umysł natychmiast 
podąża. Kiedy tylko umysł podąża za czymś co nie jest obiektem obserwacji, to 
jest to GYPA. DŻINGWA występuje wtedy, gdy umysł jest ospały i pozbawiony 
czujności. Gdy ktoś chce się dobrze skoncentrować, musi przekroczyć te 
zaburzenia. Jeśli na ścianie w ciemnym pokoju wisi piękny obraz, potrzebna jest 
świeczka, aby go obejrzeć. Jeśli jest przeciąg, płomień będzie się chwiał i migotał, 
tak że nie można widzieć go dokładnie. Jeśli nie ma przeciągu, ale płomień jest 
bardzo słaby, nie ma wystarczająco dużo światła i dalej nie można oglądać obrazu. 
Jeśli obie te trudności nie występują, płomień będzie silny i spokojny i wtedy 
można ujrzeć obraz wyraźnie. Obraz jest to przedmiot koncentracji, płomień jest 
jak umysł, wiatr to GYPA a słaby płomień to DŻINGWA.
Na początkowych stopniach koncentracji, częściej występuje pierwsze z tych 
zaburzeń. Umysł natychmiastowo przeskakuje z jednego obiektu na drugi. Można 
to spostrzec, jeśli popróbujemy utrzymać w umyśle zapamiętaną twarz; 
natychmiast jest ona zamieniona na coś innego. Bardzo trudno jest stłumić te 
zakłócenia, ponieważ przez wiele żywotów budowaliśmy w sobie przyzwyczajenie 
podążania za nimi i nie jesteśmy przyzwyczajeni do koncentracji. Bardzo ciężko 
jest przyjąć coś nowego, a porzucić to co stare. Koncentracja jest niezbędną 
podstawą dla wszystkich rodzajów wyższych aktywności umysłu.

DENPA (DRAN PA), uważność i SIESZIN (SHES BZHIN), czyste zrozumienie 
stanu umysłu, zwalczają GYPA i DŻINGWA. Słoń na załączonej ilustracji 
reprezentuje umysł medytującego. Słonie, raz oswojone, są zawsze posłuszne i 
potrafią bardzo ciężko pracować. To samo dotyczy naszego umysłu. Gdy słoń jest 
dziki i niewyćwiczony, może stać się bardzo niebezpieczny i spowodować 
niezwykłe zniszczenia. Jeśli nie kontrolujemy umysłu, może on być przyczyną 
wielu rodzajów cierpienia. Wszystkie cierpienia, którym teraz ulegamy, mają 
przyczynę w naszym umyśle i w umysłach innych ludzi. Nasze umysły są jak 
dzikie słonie. Słoń pozostawia także bardzo wielkie ślady stóp, które symbolizują 
splamienia umysłu. Jeżeli ciężko pracujemy doskonaląc nasz umysł, będzie on 
zdolny wykonywać dla nas ogromną pracę. Od cierpienia piekieł do szczęśliwości 
BUDDÓW, wszystkie stany zależą od zachowania się umysłu.
Na początku słoń jest czarny, co reprezentuje DŻINGWA, pogrążenie umysłu. 
Przed słoniem jest małpa, która reprezentuje GYPA, rozproszenie umysłu; małpa 
nie potrafi zachować spokoju umysłu ani przez moment - cały czas papla lub robi 
głupstwa i interesuje się wszystkim. Na początku małpa prowadzi słonia; GYPA 
wiedzie nasz umysł po różnych rzeczach. Za słoniem jest człowiek, który 
reprezentuje medytującego próbującego ćwiczyć umysł. W jednej ręce trzyma on 
sznur - DENPA. W drugiej ręce trzyma hak - SIESZIN.
Z początku słoń prowadzony przez małpę, nie zwraca żadnej uwagi na człowieka 
podążającego z tyłu. Medytujący nie ma żadnej kontroli nad umysłem. W drugim 
stadium człowiek w dalszym ciągu próbuje dogonić słonie. Następnie zarzuca 
sznur na głowę słonia i zaciąga go; w tym trzecim stadium, umysł może być lekko 
pohamowany przez DENPA. Teraz widoczny jest siedzący na grzbiecie słonia 
zając, symbolizujący subtelne DŻINGWA. Stan ten wyglądał uprzednio jak natura 
koncentracji, ale teraz można to rozpoznać jako szkodliwy czynnik. W tych 
początkowych stadiach musimy używać DENPA w większym stopniu niż 
SIESZIN. W czwartym stadium słoń (umysł) jest bardziej posłuszny, tak więc nie 
ma potrzeby już tak silno pociągać za sznur (DENPA). W czwartym stadium słoń 
jest prowadzony za pomocą sznura i haka a małpa podąża z tyłu. W tym miejscu 
nie mamy zbyt wiele przeszkód ze strony rozproszenia (GYPA). Musimy bardziej 
używać SIESZIN. W szóstym stadium słoń i małpa podążają z tyłu oswojone; 
człowiek nie musi się oglądać (skupiać swoją uwagę na nieustannym 
kontrolowaniu umysłu) a zając (subtelne DŻINGWA) znikł. W siódmym stadium 
słoń sam zgadza się być prowadzonym; człowiek nie potrzebuje używać sznura i 
haka (DENPA i SIESZIN). Małpa w tym miejscu go porzuca. GYPA i 
DŻINGWA pojawiają się tylko czasem i w lekki sposób. W ósmym stadium cały 
słoń staje się całkowicie biały i postępuje za człowiekiem; umysł jest opanowany i 
nie ma już pogrążania się i rozpraszania. Ale pewna ilość energii jest ciągle 
potrzebna do koncentracji. W dziewiątym stadium człowiek siedzi w medytacji a 
słoń śpi u jego stóp; umysł może bez wysiłku przebywać w koncentracji przez 
długie okresy - nawet dnie, tygodnie, czy miesiące. W dziesiątym stadium 
człowiek siedzi na grzbiecie słonia; teraz osiągnął prawdziwe SZINE. W 
jedenastym stadium człowiek siedzi na słoniu trzymając miecz. W tym miejscu 

rozpoczyna się nowy rodzaj medytacji zwanej “najwyższym widzeniem”, tzn. 
medytacyjnym wglądem.
Na ilustracji widoczny jest także ogień w różnych stadiach; reprezentuje on energię 
potrzebną do medytacji. Ogień ten stopniowo maleje na każdym z dziesięciu stopni 
SZINE, tak jak zmniejsza się ilość energii konieczna dla koncentracji. Powstaje on 
na nowo na jedenastym stadium, gdzie człowiek zaczyna praktykować 
medytacyjny wgląd.
GYPA przyciąga nasz umysł do pięciu obiektów zmysłów: smaku, dotyku, słuchu, 
zapachu i wzroku, symbolizowanych przez pożywienie, ubranie, instrument 
muzyczny, perfumy i lustro. Początkowe dziewięć stadiów to dziewięć metod 
SZINE. Dziewiąte jest doskonałym osiągnięciem, rzeczywistym SZINE.
Gdy praktykujemy SZINE, używając, na przykład, wizerunku BUDDY jako 
obiektu, najpierw musimy bardzo dokładnie na niego patrzeć. Następnie, gdy 
zaczniemy medytować, nie patrzymy już na obiekt, ale skupiamy się na nim okiem 
umysłu. Z początku nasza pamięć nie jest całkiem klarowna, ale nawet wtedy nie 
powinniśmy próbować uczynić jej klarowniejszej - jest to niemożliwe na początku 
- a tylko starać się zachować naszą uwagę na obiekcie, tak, jak tylko potrafimy. 
Klarowność ostatecznie sama przyjdzie. Na początku koncentrowanie się jest 
bardzo trudne; umysł zawsze podąża to w tę stronę, to w tamtą... Jeśli postaramy 
się to zobaczymy, że utrzymamy nasz umysł na obiekcie, przez jedną, dwie, 
następnie przez trzy, cztery minuty, itd. Za każdym razem kiedy umysł opuszcza 
obiekt, DENPA musi spowodować jego powrót. SIESZIN musi być używane, aby 
sprawdzać czy umysł jest zaburzony czy nie. Jeśli człowiek trzyma miskę pełną 
gorącej wody, przechodząc przez ruchliwą ulicę, część jego umysłu musi uważać 
na wodę, a część na ulicę. DENPA musi utwierdzać koncentrację, a SIESZIN 
musi zwracać uwagę na mogące nadejść zaburzenia. Później, nie będziemy musieli 
używać DENPA zbyt często; wraz z dużą ilością praktyki, GYPA zmniejsza się. 
Nasz umysł jest zmęczony ciągłym zwalczaniem jej i przez to powstaje 
DŻINGWA. Po chwili przychodzi stan gdy medytujący odczuwa szczęśliwość i 
relaksację. Myli się to często z prawdziwym SZINE, ale w rzeczywistości jest to 
subtelna DŻINGWA; czyni to umysł osłabionym. Gdy dołożymy jeszcze trochę 
energii do medytacji, również i ona zniknie; gdy usuniemy te zaburzenia nasz 
umysł stanie się czystszy i bardziej przytomny, a zarazem i obiekt stanie się 
klarowniejszy. Ta klarowność i świeżość obiektu wzrasta, wzrasta również czas 
naszej medytacji. Nasze ciało będzie utrzymywane przez spokój umysłu; nie 
będziemy odczuwać głodu i pragnienia. Będziemy mogli medytować nawet 
miesiącami, bez przerwy. Doznania umysłu będą nieopisane.
Gdy naszymi oczyma, patrzymy na kawałek ubrania, możemy go poprostu 
zobaczyć, ale nie widzimy wiele szczegółów. Osoba, która dobrze się koncentruje 
na tym, swoim okiem umysłu, może widzieć bardzo czysto, ze wszystkimi 
szczegółami. Kiedy człowiek umiera, jego umysł staje się słaby, ale jest w stanie 
praktykować medytację, jego umysł w tym czasie stanie się świeższy i 
klarowniejszy. Umierający doświadcza zazwyczaj złudzeń i obaw, które prowadzą 

do złych odrodzeń. Gdy ktoś dobrze medytuje, umierając jest skoncentrowany na 
BUDDZIE, DHARMIE itd., co jest bardzo pomocne dla przyszłego odrodzenia.
Na dziewiątym stopniu SZINE, czujemy się szczęśliwi i pełni spokoju, ale nie jest 
to prawdziwy kres medytacji. Nawet gdy jesteśmy całkowicie skoncentrowani na 
obiekcie, nie jest to jeszcze całkowite osiągnięcie. Pisma mówią, że na dziewiątym 
stopniu, nawet gdy zawalą się ściany na medytującego, nie zaburzy to jego 
medytacji. Jeśli będzie dalej praktykował, będzie odczuwał szczególną 
przyjemność w umyśle i ciele; wtedy osiągnie cel SZINE. Będzie odczuwał 
lekkość ciała i brak zmęczenia; na ilustracji jest to symbolizowane przez latającego 
człowieka. Jego ciało jest bardzo giętkie a umysł może zwrócić się do każdej 
medytacji, podobnie jak spiralny przewód od słuchawki telefonicznej, można 
wyginać w każdym kierunku, bez obawy złamania go. Medytujący odczuwa jak 
gdyby obiekt stał się jednością z umysłem.
Teraz, podczas koncentracji można równocześnie spoglądać w naturę obiektu. 
Praktykując w ten sposób, dochodzi się zarazem do odczuwania szczególnej 
przyjemności, wynikającej z widzenia natury obiektu. Wgląd w obiekt wyzwala 
wiedzę o tym, czy obiekt cierpi czy nie, czy jest czymś stałym czy zmiennym, 
pozwala też na odszukanie najwyższej prawdy o prawdziwej naturze obiektu. 
Nazwa tej medytacji wglądu, po tybetańsku brzmi: IHAGTHONG; <IHAG> 
znaczy “więcej” lub “wyżej”, a THONG “zrozumieć” lub “urzeczywistnić”. 
Dzięki temu rodzajowi medytacji, umysł osiąga większe zrozumienie obiektu, niż 
poprzez zwykłą koncentrację; gdy medytacja ta doprowadzona jest do 
doskonałości, umysł może się zwrócić ku dowolnej rzeczy. Doskonałość 
IHAGTHONG daje większe duchowe zadowolenie, ale gdy ktoś jest tym 
usatysfakcjonowany, jest to jak zbudowanie samolotu, gotowego do lotu, ale 
pozostawienie go na ziemi.
Umysł można teraz skierować ku głębszym i wyższym rzeczom. Można go użyć, z 
jednej strony do przekroczenia KARMY i KLESA, a z drugiej strony do 
osiągnięcia doskonałych właściwości BUDDY. Dlatego też obiektem powinna być 
SUNJATA; inne medytacje przygotowują umysł do tego. Jeżeli mamy dobrą 
pochodnię, która może rozświetlić wszystko, możemy użyć jej światła do 
odnalezienia tego, co jest ważne. Główną przyczyną wszystkich naszych kłopotów 
jest niewiedza. Aby zlikwidować ją musimy użyć naszej mądrości S UNJATY; 
musimy użyć naszego umysłu, oczyszczonego poprzez SZINE i IHAGTHONG, 
aby odciąć korzeń drzewa niewiedzy. Ostatnie stadium ilustruje człowiek 
trzymający miecz (urzeczywistnienie S UNJATY), którym przecina dwie czarne 
linie, symbolizujące dwie  WARANA, DŻNEJÂWARANA i 
KLESÂWARANA (KLESÂWARANA zawiera KARMĘ i KLESA).
Wiedza o SUNJACIE jest istotą usunięcia niewiedzy. Gdy ktoś zbliży się do 
całkowitego zrozumienia SUNJATY, to znajdzie się na drodze do PRADŻNIA-
PARAMITY, która jest całkowitym zrozumieniem SUNJATY.
PODSUMOWANIE
Zostały tu krótko przedstawione powody dla których powinniśmy medytować, 
wskazujące na ścieżkę do stanu BUDDY. Jeżeli ktoś rzeczywiście pragnie 

praktykować Buddyjską DHARMĘ, musi najpierw wiedzieć, czym jest cierpienie 
i zrozumieć swoją sytuację w SAMSARZE. Aby wydostać się z niej, musi się 
mieć silne zaufanie do BUDDY oraz praktykować w sposób, w jaki on nauczał. 
Musi rozważyć to, że inne istoty również cierpią w SAMSARZE i - w celu 
pomocy im w osiągnięciu stanu BUDDY - powinien pragnąć wyprowadzić je poza 
cierpienie.
Jest ważne aby próbować we właściwy sposób zrozumieć DHARMĘ. Nawet jeśli 
kupujemy zegarek, którego będziemy używać tylko przez kilka lat, próbujemy 
wybrać najlepszy. DHARMA jest nie tylko na to życie, ale na zawsze, tak więc o 
wiele ważniejsze jest odnalezienie właściwego i najlepszego jej zrozumienia. Jeśli 
ktoś ufa drugiemu człowiekowi, musi najpierw zyskać pewność, że on jest uczciwy 
i godny zaufania; może się go osądzić tylko po tym, co on mówi i robi. Jeżeli to co 
on mówi jest zawsze prawdą a jego działania są dobre, jest godny zaufania. W ten 
sam sposób, możemy mieć zaufanie do BUDDY i tylko wtedy, jeśli wiemy co on 
myśli, patrząc na to co doświadczamy, widzimy, czy jest to sensowne czy nie oraz 
praktykując to widzimy, czy przynosi to dobry rezultat czy też nie. Wtedy nasze 
zaufanie będzie niezachwiane.
Po tym jak BUDDA osiągnął najwyższe oświecenie, w wielu mowach nauczał 
ścieżki prowadzącej ku wyzwoleniu, różnicując nauki odpowiednio do sytuacji 
oraz stanu umysłu słuchających. Kazania te gromadzą nauki współczującego wraz 
z wyjaśnieniem Trzech Ścieżek Buddyzmu.
Jako że pisma Buddyjskie są tak szerokie i dotyczą tak wielu przedmiotów, jest 
bardzo trudno zwrócić się w kierunku DHARMY, zobaczyć i praktykować wiele 
stopni we właściwym porządku. Ale są to ustne oraz spisane nauki, które 
przekazane zostały przez samego BUDDĘ i dalej przez MAITREJANÂTHĘ, 
ASANGĘ, ATISĘ i innych wielu GURU, aż do czcigodnego TSONG KHAPY. 
Tradycja ta jest utrzymywana w nieprzerwanej linii, przez wielkich Tybetańskich 
nauczycieli, tak że ciągle możemy mieć szczęście być prowadzonymi przez 
innych. Tekst ten próbuje oddać ustne instrukcje GESZE RABTENA, którego 
istota i nauki promieniują mądrością i współczuciem.

OBY PRZYNIOSŁO TO POŻYTEK WSZYSTKIM CZUJĄCYM 

ISTOTOM.