background image

Historia Bizancjum, T.E.Gregory, Kraków 2008

BIZANCJUM – POCZĄTEK:

Kościół chrześcijański w okresie panowania Konstantyna miał już swoją, hierarchiczną i niemal monarchiczną 

strukturę organizacyjną. Biskupi, nie zawsze jednak uznawani, sprawowali władzę nad swoim terytorium 

(miastem) i mieli niekwestionowaną pozycję jako następcy Apostołów (idea sukcesji apostolskiej). Biskup był 

władcą niezależnym od innej władzy, ale powoli krystalizowała się hierarchia samych biskupów. Im natomiast 

podlegali inni duchowni, kapłani, diakoni, itd. 

Kryzys wieku III objawiał się nie tylko na płaszczyźnie gospodarczej, ale również politycznej i przede wszystkim 

kulturowej. Był to koniec starożytności i starożytnego sposobu myślenia. Okres ten nazywany jest „epoką 

anarchii wojskowej”, gdyż większość cesarzy panowała zbyt krótko, by ustanowić dynastię; władzę przejmowali 

buntownicy, nieokrzesani żołnierze, bez przygotowania do rządzenia państwem. Za główne przyczyny kryzysu 

uznać należy brak jasnych kryteriów dziedziczenia tronu, w przypadku gdy cesarz nie wyznaczył następcy, wojny 

domowe stały się więc zjawiskiem powszechnym. Lojalność żołnierzy stała się podstawą utrzymania władzy 

przez aktualnego cesarza, dlatego rosły jego zobowiązania wobec wojska, oprócz zwiększania żołdu władca 

obdarowywał wojaków przy rozmaitych okazjach, drenując państwowy skarbiec. Historycy wymieniają też 

słabość instytucji prowincjonalnych wśród przyczyn kryzysu. Cesarstwo jako federacja miast powinno oddzielać 

kwestie centralne i lokalne, natomiast coraz częściej administracja centralna pokrywała koszty podstawowych 

usług i utrzymania lokalnej władzy, która to nie potrafiła wyegzekwować podatków lub nakładała je w kwocie 

niemożliwej do zapłacenia. Być może cesarstwo przetrwało dzięki biurokracji i ciągłości zarządzania cesarstwem 

przez urzędników. Jednym ze sposobów radzenia sobie z kryzysem było dewaluowanie monety. Puszczanie w 

obieg coraz większej liczby monet o coraz mniejszej zawartości srebra szybko spowodowało wzrost cen 

(przypuszczalnie w połowie wieku III o 700%), co z kolei było przyczyną powrotu do handlu wymiennego. 

Dioklecjan: po śmierci Karusa (282-284) armia na Wschodzie obwołała cesarzem Dioklecjana, jednak syn 

Karusa, Karynus na Zachodzie nie uznał tego wyboru i rozpoczął wojnę. Wojnę wygrał, ale wkrótce potem zmarł, 

Dioklecjan przejął zatem władzę w całym cesarstwie. Ponieważ było ono ogromne, powołał do pomocy 

Maksymiliana, towarzysza broni, nadając mu tytuł cezara. Maksymilian zajął się rebelią bagaudów i powstrzymał 

ataki Germanów na Galię, w nagrodę Dioklecjan wyniósł go do rangi augusta. Po kolejnej rebelii na Zachodzie 

Dioklecjan powołał pomocników dla siebie i Maksymiliana. Cezarem na Wschodzie został Galeriusz, a 

Konstancjusz Chlorus został pomocnikiem na Zachodzie. System czwórwładzy, zwany tetrarchią, miał zapewnić 

integralność władzy cesarskiej i ugruntować jej egzekwowanie. Każdy z cesarzy odpowiedzialny był za 

sprawowanie władzy w określonej dzielnicy. Konstancjusz władał w Galii i Brytanii, Maksymilian w Italii i Afryce, 

Dioklecjan na Bałkanach i w Azji Mniejszej, a Galeriusz na Wschodzie. Każdy posiadał własny dwór, armię i 

aparat państwowy. Jednak głównym celem tetrarchii było zapewnienie następstwa tronu – każdy z cezarów miał 

przejąć władzę po swym cesarzu i powołać nowych cezarów, itd. 

Reformy Dioklecjana i Konstantyna: ustrój państwa Dioklecjana opierał się na wyeksponowanej pozycji 

cesarza, określany „pryncypatem” (rządy „pierwszego obywatela”), a państwo „dominatem”. Cesarz mieszkał w 

pałacu, był otoczony dworem i poddani mogli go zobaczyć jedynie podczas skomplikowanych ceremonii, co miało 

1

background image

podkreślać świętość osoby cesarza (większość związanych z tym zwyczajów pochodziła od Sasanidów; sama 

boskość zaś miała nawiązywać do bogów greckich, członkowie tetrarchii byli kojarzeni z Herkulesem; purpura 

zarezerwowana dla cesarza i zakazana dla ludu). Im bardziej cesarz „ukrywał się” w pałacu, tym większe wpływy 

miały osoby z jego najbliższego otoczenia: żony, matki, szambelan, inni służący. 

W celu zapewnienia skutecznych rządów i wyeliminowania uzurpatorów Dioklecjan i Konstantyn rozdzielili władzę 

cywilną i wojskową, oddzielono system poboru podatków od armii, a dowódcy wojskowi musieli odtąd 

pozyskiwać żołd i zapasy od właściwych urzędników cywilnych. 

Biurokracja cywilna została znacznie rozbudowana, powstało wiele nowych resortów, podstawową jednostką 

organizacyjną państwa było teraz pojedyncze miasto i przyległe do niego terytorium. Każde takie miasto było 

zarządzane przez radę miasta (curia), złożoną z zamożnych mieszkańców. Prowincje podzielono i zmniejszono, 

podnosząc ich liczbę do około 100, tworzyły większą jednostkę – diecezję, 12 diecezji składało się na 4 

prefektury – były zarządzane przez prefekta pretorium, który był najwyższym urzędnikiem administracji i prawą 

ręka cesarzy. Hierarchia urzędnicza przedstawiała się zatem następująco: cesarz (cesarstwo lub jego część), 

prefekci (prefektury), wikariusze (diecezje), rady miasta (miasta). 

W administracji centralnej istniały liczne biura, naczelnicy tych resortów wraz z naczelnymi dowódcami wojsk 

tworzyli przyboczną radę cesarską (

comitatus

): 

magister officiorum

 – pan nad urzędami, odpowiedzialny za 

ceremonie dworskie, transport i tajną policję; 

comes sacrarum largitionum

 – komes świętej szczodrości 

zawiadujący kopalniami, mennicami, poborem niektórych podatków i wypłacaniem specjalnych premii dla 

wojska; 

comes rei privatae

 – komes cesarskiego majątku prywatnego, sprawujący pieczę nad osobistym 

majątkiem władcy, zwłaszcza gruntami dzierżawnymi; 

praepositus sacri cubiculi

 – prepozyt świętej sypialni, 

szambelan, przełożony eunuchów, który często kontrolował dostęp do cesarza. 

Zreorganizowana armia dawała teraz szansę na karierę. Dawne wojska pograniczne Cesarstwa stacjonujące w 

obozach wzdłuż granicy nazywały się limitanei, były one raczej lokalną milicją o niskim morale i kiepskim 

wyszkoleniu, składały się z chłopów broniących swego terytorium. Wzmocniono zatem ruchome oddziały polowe, 

comitatenses. Stacjonowały one wewnątrz kraju, ale nigdy w stałych kwaterach. W większości była to jazda 

(zwłaszcza ciężka), ale towarzyszyła im też piechota. Istniało też kilka rodzajów gwardii cesarskiej, po reformie 

Konstantyna pozostały scholae – oddziały doborowe, używane zwykle w ceremoniach, ale wciąż zdolne do 

obrony (i obalenia) cesarza, który nimi dowodził bezpośrednio. Na szczycie hierarchii wojskowej stał 

magister 

militum

 jako dowódca całej armii (chyba, że cesarz miał ochotę dowodzić osobiście); następnie plasowali się 

comites

, którym podlegali 

duces

Podstawowym zadaniem administracji cywilnej był budżet: zebranie podatków i finansowanie państwa z nich. 

Najważniejszym podatkiem była 

annona

, opłacana w naturze, głównie za pomocą ziarna i oliwy. Były one 

zbierane przez państwo i rozdzielane urzędnikom i wojsku. Annona była podatkiem gruntowym opartym na 

systemie capitatio-iugato, obliczając go brano pod uwagę liczbę siły roboczej i jakość ziemi; był zatem wyliczany 

od potencjału produkcyjnego, miał stałą wartość, a ewentualny zysk pozostawał w kieszeni właściciela. Podatki 

od właścicieli pobierały kurie, jeśli kwota była niższa niż obliczenia (potrzeby państwa) kurie musiały uzupełnić z 

własnego skarbca. Walcząc z inflacją Dioklecjan ustalił maksymalne ceny produktów (edykt cesarski w 301 r.), w 

dłuższej perspektywie pogorszyło to jednak sytuację gospodarczą. Próbował też Dioklecjan przywrócić wartość 

monecie bijąc 

aureus

, ze złota wysokiej próby 1/60 funta. Dopiero jednak 

solid

 Konstantyna o próbie 1/72 funta 

stał się stabilną monetą Cesarstwa. 

2

background image

BIZANCJUM POWSTAJE:

Panowanie Konstantyna I Wielkiego (324-337) uważa się często za cezurę między Cesarstwem Rzymskim, 

a nowym Cesarstwem Bizantyńskim. Jest to uzasadnione w odniesieniu do dwóch spektakularnych zmian: 

awansu chrześcijaństwa do pozycji religii państwowej i „przeniesienie” stolicy nad Bosfor – stworzenie 

Konstantynopola. Konstantyn, syn cezara Konstancjusza Chlorusa, zgodnie z zasadami tetrarchii został pominięty 

przez ojca w przekazywaniu władzy. W wyniku jednak przedwczesnej śmierci ojca i walk pomiędzy pozostałymi 

cesarzami Konstantyn szybko doszedł do samodzielnej władzy. Swego cezara, Maksencjusza wyeliminował w 

bitwie przy Moście Mulwijskim w 312 r. Świetlisty krzyż, który miał mu się ukazać na niebie przed bitwą, 

spowodował faworyzowanie przez Konstantyna kościoła chrześcijańskiego, choć nadal używał pogańskich 

symboli na monetach, a chrzest przyjął dopiero na łożu śmierci w 377 r. W 313 roku, w Mediolanie, razem z 

Licyniuszem  wydał tzw. edykt mediolański kończący prześladowanie chrześcijan, zapewniający swobodę 

wyznania, swobodę działania Kościoła chrześcijańskiego oraz jego ochronę w ramach prawa rzymskiego. 

Ówczesny podział cesarstwa między Konstantyna i Licyniusza doprowadzał do licznych konfliktów, ostatecznie 

broniąc chrześcijan przed wznowionym prześladowaniem przez Licyniusza Konstantyn zjednoczył całe Cesarstwo 

w 324 roku. Konstantyn, który ujrzał świetlisty krzyż, czuł się zobowiązany bronić kościół chrześcijański również 

przed herezjami. Pierwszym sporem w łonie kościoła był donatyzm i problem chrześcijan, którzy w czasie 

prześladowań dioklecjańskich zdradzili wiarę. Kościół im wybaczył, mogli też zostać duchownymi. Tak stało się w 

Kartaginie, gdzie publicznie sprzeciwił się temu kapłan Donat. Jego zwolennicy odrzucili zwierzchność Rzymu i 

powołali Donata na nowego biskupa, w miejsce Cecyliana. Konstantyn próbował odzyskać majątek kościoła w 

313 r, zwołał też dwa synody, które potępiły donatyzm. Nie powiodła się też interwencja zbrojna, donatyzm 

przetrwał. W Aleksandrii natomiast Ariusz odrzucił boskość Chrystusa (został on „stworzony” w czasie). Zwołany 

sobór w Nicei w 325 r, potępił arianizm, uznał Chrystusa za 

współistotę

 Ojcu: został zrodzony, a nie stworzony 

(tzw. credo nicejskie). Sobór nicejski ustalił też datę Wielkanocy (pierwsza niedziela po pierwszej pełni Księżyca 

po równonocy wiosennej) i uchwalił 20 kanonów – zasad zarządzania Kościołem. 

W zakresie gospodarczym konfiskata skarbców świątyń pogańskich poprawiła finanse państwa, Konstantyn 

wprowadził solida o wadze 1/72 funta, opodatkował kupców (

collatio lustralis

). W 312 roku rozwiązał gwardię 

pretorianów (stanęli po stronie Maksencjusza) i zastąpił ich doborową jednostką Germanów, tzw. 

scholae

. Pod 

bezpośrednim dowództwem znajdowały się też formacje 

comitatenses

 i elitarny korpus 

palatinae

. Rzym i Italia 

utraciły swą wyższość, wciąż powoływano dwóch konsulów, zwierzchnikiem politycznym miasta był jednak 

prefekt miasta (

prefectus urbi

), urzędnik cesarski, który też przewodniczył senatowi. 

W 330 roku poświęcono nową wschodnią stolicę, Konstantynopol, założoną w miejscu dawnego polis Byzantion, 

oblaną wodami z trzech stron, leżącą na skrzyżowaniu szlaków między północą i południem oraz między 

wschodem a zachodem (niemal dokładnie w połowie drogi między granicami). Konstantyn i jego następcy 

spędzali coraz więcej czasu nad Bosforem kosztem Rzymu. 

Od Konstancjusza do Teodozjusza I: 

Konstancjusz (337-361), młodszy syn Konstantyna, jako jeden z 5 cezarów, musiał toczyć wojny o władzę. 

Formalnie objął całe cesarstwo dopiero w 353 r. Na swego cezara mianował kuzyna Juliana, który zrobił karierę 

w wojsku. O ile Konstantyn II i Konstans byli zwolennikami doktryny nicejskiej, Konstancjusz był umiarkowanym 

arianinem i pozwalał na prześladowania wyznawców Nicei. Szukając kompromisu wielokrotnie wyganiał i 

3

background image

przywracał na stanowisko Atanazego, zwołał też kilka soborów, które również nie przyniosły sukcesu. 

Największym osiągnięciem Konstancjusza obok zrównania senatorów Konstantynopola z rzymskimi pozostaje 

więc budowa Hagii Sophii. 

Julian Apostata (361-363) był prawdopodobnie wyświęcony na kapłana, jednakże studiował i fascynował się 

filozofią klasyczną, tj. pogańską. Krótko po śmierci Konstancjusza zniósł zakazy praktyk pogańskich. W jego 

najbliższym otoczeniu byli sofiści, teurgowie, toteż „religia” Juliana była zlepkiem pogaństwa, chrześcijaństwa, 

magii oraz zabobonów. Zmarł w trakcie wyprawy na Persję, tajemniczo ugodzony strzałą. Julian był ostatnim 

pogańskim cesarzem i ostatnim krewnym Konstantyna na tronie. Jego następca, Jowian (363-364) przywrócił 

faworyzowanie chrześcijan, ale pozostawił swobodę kultu poganom. Pierwszą jego czynnością było jednak 

zawarcie pokoju z Persami, Szapur odzyskał wszystkie ziemie zdobyte w kampanii i latach poprzednich, uzyskał 

też duże subsydium w złocie. Jowian zmarł nagle, po 8 miesiącach rządów. Dowódcy zebrali się zatem ponownie, 

tym razem w Nicei i wybrali wodza z Panonii, Flawiusza Walentyniana I (364-375). Zasłużony wojownik był 

słabo wykształcony i skupiał się niemal wyłącznie na wojnach, zmuszony przez armię dobrał sobie zastępcę, 

swego brata Walensa. Walentynian rządził na zachodzie, Walens na wschodzie odzyskał Armenię, w 365 zdławił 

rebelię Prokopiusza i gockiego wodza Atanaryka.  Walentynian i Walens faworyzowali wojskowych, wielu z nich 

za zasługi bojowe uzyskali stanowisko senatora. Ponownie odebrali dobra pogańskie zwrócone przez Juliana, 

ograniczyli wydatki (i podatki) państwa o połowę. Walentynian zmarł w czasie rokowań pokojowych w Ilirii, 

koronując na augustów obu swych małoletnich synów Gracjana i Walentyniana II. Tymczasem nad Dunajem 

pojawili się Hunowie. Przerażeni Goci uciekli za granicę rzymską i zaproponowali służbę w armii cesarskiej w 

zamian za prawo do osiedlenia się. Obiecana im żywność nie dotarła, a lokalni urzędnicy prawdopodobnie 

sprzedali ją Germanom. Goci powstali przeciw Cesarstwu i złupili Trację. Walens szybko przybył nad Adrianopol i 

wydał bitwę. Goci zamknęli armie cesarstwa w okrąg za pomocą wozów, których wozili rodziny, a atak konnicy 

dokonał masakry. Walens zginął, pozostawiając pusty tron w Konstantynopolu i otwartą granicę z Persami. 

Gracjan pozostał jedynym cesarzem, na swego pomocnika powołał wodza Walensa, Teodozjusza (379-395)

Sytuację w Tracji uspokoił dopiero w 382 roku, powołując znaczne siły Gotów do armii i dając im gockich 

dowódców. Podpisał też porozumienie z Persami dzieląc Armenię, ale zachował strategiczny, górny Eufrat i 

Tygrys. W 380 r wydał edykt nakazujący przestrzegania nakazów biskupów Rzymu i Aleksandrii (doktryny 

nicejskiej). By położyć kres kontrowersji ariańskiej Teodozjusz powołał sobór ekumeniczny w Konstantynopolu w 

381r. Nieznacznie poszerzono credo nicejskie, kładąc fundament dzisiejszego chrześcijaństwa. Teodozjusz 

zwalczał pogaństwo wydając serię edyktów (spisanych potem w 438r. jako 

Kodeks Teodozjusza

), pozwolił 

zamienić świątynię Serapisa w Aleksandrii, Serapejon, na twierdzę, a potem kościół. Teodozjusz zmarł w wieku 

48 lat, pozostawiając cesarstwo swym nieletnim synom Honoriuszowi i Arkadiuszowi.

V stulecie:

Arkadiuszem (395-408) na Zachodzie opiekował się prefekt pretorium Rufin, a czteroletnim zaledwie 

Honoriuszem na wschodzie patrycjusz Stylichon. Tymczasem na północy od Konstantynopola osiedlili się 

Wizygoci, jeszcze za zgodą Teodozjusza. Ich przywódca, Alaryk zawiedziony brakiem nominacji na magistra 

militum wzniecił bunt i spustoszył przedpola stolicy. Intrygi obu opiekunów uniemożliwiały skuteczną walkę 

przeciw Alarykowi. Wizygoci zajęli więc Grecję, Bałkany i pojawili się w Italii w 402r. Słabość Arkadiusza objawiła 

się częstymi zmianami na dworze, po Rufinie rządzili eunuch Eutropiusz, żona Arkadiusza Eudoksja i prefekt 

4

background image

pretorium Anteniusz (był on również opiekunem małoletniego Teodozjusza II). Anteniuszowi do swej śmierci w 

414 lub 416r. udawało się utrzymać pokój na północy i wschodzie. Szybko zawiązał się też spisek przeciw 

Stylichonowi i został zgładzony w 408r. Siedmioletni w chwili śmierci ojca Teodozjusz II (408-450), znajdował 

się pod wpływem swej siostry Pulcherii, w 414r. koronował ją na augustę i miała dominującą pozycję na dworze. 

Tymczasem spór chrystologiczny (o istocie Trójcy Świętej) pozostawał nierozstrzygnięty. Cesarze czuli się 

zobowiązani do zaangażowania w dyskusję, podobnie Teodozjusz. W 428r. powołał Nestoriusza na biskupa 

Konstantynopola. Już w mowie początkowej potępił on igrzyska i teatr, naraził się też Pulcherii (zakazał używania 

określenia „Bogurodzica” wobec Matki Bożej). Nestoriusz zgadzał się, że Chrystus miał naturę boską i ludzką, nie 

zgadzał się na samo „urodzenie”. Teodozjusz popierał swego biskupa, ale ostatecznie zgodził się na zwołanie 

soboru ekumenicznego w Efezie, 431r. Nestoriusz został potępiony i przegnany z Konstantynopola. Odłam 

nestoriański przetrwał i obawa przed jego rozwojem zrodziła ruch Eutychesa, który nauczał o jednej, boskiej 

naturze Chrystusa. Po jego stronie wystąpił biskup Aleksandrii Dioskur, potępił go biskup Konstantynopola, 

Flawian. Spór ten miał rozstrzygnąć „zbójecki synod Efezu” w 449r. (z uwagi na przemoc i zastraszanie ze strony 

Dioskura, Flawian zmarł z wycieńczenia). W 450r. nagle zmarł Teodozjusz (wypadek na polowaniu), władzę 

przejęła Pulcheria, wydana szybko za mąż za Marcjana (450-457), sędziwego wodza, który karierę zrobił 

dzięki Asparowi. Pulcheria oburzona zbójeckim synodem przekonała papieża Leona I oraz Marcjana do zwołania 

soboru w Chalcedonie w 451r. Synod efeski został potępiony, biskupi uznali, że zostali zastraszeni przez Egipcjan. 

Papież przysłał legatów z „Listem dogmatycznym do Flawiana”, który to został uznany przez sobór za właściwą 

wykładnię prawowiernego chrześcijaństwa. Chrystus ma dwie nierozerwalne natury: boska i ludzką. Sobór 

chalcedoński nie zlikwidował problemu monofizytów, którzy stanowili coraz liczniejszą grupę w Egipcie i Syrii. 

Dlatego też sobór podniósł rangę biskupstwa Konstantynopola i podkreślił pierwszeństwo Rzymu. 

Podporządkował też klasztory biskupom. Marcjan po objęciu władzy odmówił płacenia trybutu Hunom, Atylla 

jednak nie zaatakował Konstantynopola. Marcjan nie wspomógł Rzymu w walce z Wandalami, obniżył podatki i 

niektóre opłaty, pozostawiając skarbiec pełnym. W chwili śmierci Marcjana Aspar był najpotężniejszą osobistością 

Konstantynopola, udało mu się wynieść na tron Leona, wojskowego. Aspar nie mógł objąć tronu z powodu 

swego ariańskiego wyznania. Leon I (457-474) w pierwszych latach zapewne był marionetką Aspara, co 

pozwoliło zwyciężyć Hunów, ale spowodowało porażkę w Afryce w 468r. (Wandalowie i Bazylisk, szwagier 

Leona). Ostatecznie Leon wykorzystał Izauryjczyków (pd-wsch Azja) do zmniejszenia wpływów Aspara i jego 

germańskich oddziałów, wydał swą córkę Ariadnę za wodza Zenona (Tarasis). W 471r. Aspar i jego syn zostali 

zamordowani. Ponieważ Leon nie miał syna wyniósł do tytułu augusta swego wnuka, Leona II (474). Małoletni 

cesarz wyniósł do godności augusta swego ojca. Zenon (474-475) wobec rychłej śmierci dziecka został 

oskarżony o zabicie syna, Ariadna zawiązała przeciw niemu spisek, który wyniósł na cesarza jej wuja, 

Bazyliskosa (475-476). Dzięki pomocy najpotężniejszego wodza Ostrogotów, Teodoryka, do Konstantynopola 

na tron powrócił Zenon (476-491). W 488r. namówił Teodoryka do wyprawy na Italię w celu usunięcia Odoakra, 

dzięki czemu Teodoryk usadowił się w Rawennie. Zenon w porozumieniu z patriarchą Konstantynopola 

Akacjuszem, uznając rozłam w Kościele za szkodliwy dla państwa wydał w 482r. tzw. edykt unijny, 

Henotikon

potępiał Nestoriusza i Eutychesa i uznawał 3 sobory (przedchalcedońskie) za wiążące. Edykt jedynie pogorszył 

sytuację – powstało nowe stronnictwo – zwolennicy Akacjusza i samego edyktu. Papiestwo potępiło 

Henotikon

co doprowadziło do zerwania stosunków i tzw. schizmy akacjańskiej. Edykt formalnie pozostawał w mocy do 

519r, ale nie był egzekwowany. Zenon zmarł pozostawiając władzę żonie Ariadnie, wbrew woli męża Ariadna 

5

background image

wybrała na cesarza jednego z mniej znaczących dowódców. Anastazjusz (491-519) okazał się władcą 

prężnym, jego długie panowanie utorowało drogę „złotemu wiekowi” Justyniana. Anastazjusz ograniczył wpływy 

Izauryjczyków, był zarządcą ostrożnym i oszczędnym, znał się na finansach, sprzyjał handlowi (zlikwidował 

chrysargyron), ustabilizował monetę brązową. Odebrał kuriom obowiązek pobierania podatków i utworzył 

specjalne stanowiska 

vindices

. Budował kościoły i umocnienia przy granicach. Anastazjusz był monofizytą, 

odrzucił Henotikon, ale próbował mianować monofizyckich biskupów, co skłóciło go z Witalianem. Po konflikcie 

uznał ostatecznie Teodoryka w Italii. Długotrwały pokój na wschodzie zakłóciła wojna z Persami w 502r., po 

początkowych trudnościach wojska cesarstwa odniosły zwycięstwo i w 506r. podpisano pokój. Ta wojna i 

pojawienie się Bułgarów na północy i przekroczenie przez nich Dunaju w 493r. spowodowały budowę umocnień 

na wschodzie oraz tzw. Długiego Muru w Tracji. 

Epoka Justyniana:

Panowanie Justyniana powszechnie uważa się za złoty wiek Cesarstwa, Justynian i jego żona Teodora są 

najbardziej znanymi bizantyńskimi władcami. Anastazjusz umarł bezdzietnie, władzę przejął dowódca gwardii 

(eskubitów), sędziwy Justyn I (518-527). Prawdopodobnie od początku panowania był pod wpływem swego 

siostrzeńca, Justyniana, którego już w 521r. mianował konsulem. Najważniejszym wydarzeniem panowania 

Justyna było zwołanie lokalnego synodu potwierdzającego stanowisko chalcedońskie i sojusz cesarza z 

papieżem, co pogorszyło stosunki z Teodorykiem, zmarł on w 526r zostawiając Rawennę małoletniemu 

Atalarykowi. Justynian (527-565) od początku swego panowania zwalczał pogan, samarytan (postrzeganych 

jako żydów), nie prześladował jednak monofizytów z woli Teodory. Justynian reformując państwo usprawnił 

biurokrację i system poboru podatków, zwalczał korupcję. Przeprowadził reformę i standaryzację prawa, 

powołana przez niego komisja opracowała na wzór 

Kodeksu Teodozjusza

 z 438r nowy, uporządkowany 

tematycznie spis wszystkich ustaw od czasów Hadriana, 

Kodeks Justyniana

 (529)

Powstanie Nika!: 10 stycznia 532r prefekt miasta aresztował przywódców fakcji cyrkowych za dopuszczenia się 

przemocy i skazał prowodyrów na karę śmierci przez powieszenie. Egzekucja została przeprowadzona nieudolnie 

i dwóch skazanych przeżyło (jeden z fakcji niebieskich, drugi z zielonych). Oczekiwali na ponowną egzekucję, 

gdy w mieście odbyła się kolejna gonitwa fakcji, w trakcie której proszono cesarza o łaskę. Justynian nie 

odpowiedział, fakcje niebieskich i zielonych wspólnie zbuntowały się. Zamieszki rozniosły się na całe miasto, 

podpalono siedzibę policji i więzienie (praetorion), spalono wiele kościołów, m.in. Hagię Sophię. Arystokracja 

przyłączyła się do buntu chcąc obalić cesarza. Justynian zgodził się na odwołanie prefekta, Jana z Kapadocji 

(CBA) i Tryboniana (komisja prawa), niewiele to jednak pomogło. Powstańcy domagali się abdykacji i wyniesienia 

na tron siostrzeńca Anastazjusza, przeciętnego żołnierza Hypacjusza. Justyniana gotowego do ucieczki 

zatrzymała Teodora, wysłane ponownie wojsko Belisariusza przeciw buntownikom dokonał masakry ok. 35 tys. 

ludzi. Hypacjusz i przywódcy powstania zostali natychmiast straceni, Justynian wykorzystał sytuacja do przejęcia 

wielu majątków, gonitwy na hipodromie zostały zawieszone. Powstanie Nika! było typowe dla zamieszek 

cyrkowych, ale było też odpowiedzią na autorytaryzm Justyniana. 

W V wieku większa część zachodu padła łupem barbarzyńców. W Afryce Północnej od 429r rządzili Wandalowie, 

zagrażając wyspom na Morzu Śródziemnym, Italii oraz Grecji. Afryka nadal jednak wysyłała ziarno do Italii i 

sprzedawała swą ceramikę. W Italii panowali Ostrogoci, choć papież liczył na odzyskanie Rawenny przez cesarza. 

W  Tuluzie powstało królestwo Wizygotów, a w północnej Galii królestwo Franków, jednak konwersja Chlodwiga 

6

background image

(481-511) na ortodoksyjne chrześcijaństwo pozwoliła uważać Franków za sojuszników. Justynian był pewnym 

siebie władcą (lub rzeczywiście wszystko kontrolował), bowiem już rok po powstaniu Nika! wysłał Belisariusza 

(10 tys.) do Afryki w celu obalenia króla Hilderyka, jednak tron znajdował się już w rękach Gelimera. W chwili 

dotarcia floty cesarskiej Gelimera nie było w Kartaginie, toteż Belisariusz wylądował. Wandalowie wydali im bitwę 

na przedpolach Kartaginy, przegrali tą i następną, lecz miasto nie zostało zdobyte. Na początku 534r Gelimer 

skapitulował. Błyskotliwe zwycięstwo Justyniana przywróciło władanie w Afryce i problem Berberów (Maurów). 

Justynian tymczasem pracował już nad odbiciem Italii, chcąc wykorzystać zamęt po śmierci Teodoryka. Jego 

siostrzeniec i nowy król, Teodahad, nie oparł się siłom Belisariusza (5 tys.), armia cesarska bez problemu zdobyła 

Sycylię, Neapol i weszła do Rzymu. Kontrofensywa gocka zatrzymała Belisariusza na niemal rok, a kiedy podeszli 

wreszcie pod Rawennę, Ostrogoci zwrócili się po pomoc do Persów i Chosroesa I, mimo to miasto zostało 

zdobyte (540r.). Wobec plotek o przejęciu władzy w Rawennie Justynian wezwał Belisariusza do 

Konstantynopola, a nowym wodzem Ostrogotów został utalentowany Totila (Baduila). W 540 roku Persowie 

zaatakowali i zdobyli Antiochię, wysłany Belisariusz powstrzymał pochód Persów (541 r.), ale ponownie został 

wezwany do stolicy. W 542r Konstantynopol i inne duże miasta nawiedziła zaraza morowa czyniąc spustoszenie 

demograficzne oraz psychologiczne. Justynian znalazł się w sytuacji konieczności prowadzenia wojny na dwa 

fronty, z mniejsza bazą demograficzną i zapewne podatkową. Ostrogoci odzyskiwali utracone ziemie, Persowie 

podążali na zachód. Justynianowi udało się wynegocjować z nimi pięcioletni pokój i niewysoki trybut (545r.), w 

561r. przedłużono rozejm prawdopodobnie na 50 lat i obniżono trybut. Tymczasem w Italii wojna przedłużała się. 

Belisariusz nie obronił Rzymu w 546r., miasto przeszło z rąk do rąk jeszcze dwukrotnie, ale wojna nie kończyła 

się. Justyn po wykorzystaniu innych koncepcji odwołał Belisariusza i do Italii wysłał Narsesa. Ten eunuch z 

Armenii ruszył do Italii w 551r na czele ogromnej liczby 30 tys żołnierzy. Latem 552r Ostrogoci doznali dotkliwej 

porażki, a Totila zmarła w wyniku odniesionych ran. Narses dobił resztki Ostrogotów pod Neapolem, a w latach 

553-554 odparł jeszcze atak Franków. Stolicą bizantyńskiej Italii pozostała Rawenna i władzę sprawował tu 

egzarcha, dowódca wojskowy o uprawnieniach wojskowych i cywilnych. Jeszcze w 551r Justynian wysłał wojska 

do Hiszpanii by wspomóc rebelię przeciw królowi. Opanowana Hiszpania zamknęła listę terytorialnych zdobyczy 

cesarza. 

Po spacyfikowaniu powstańców Justynian wrócił do działalności prawodawczej. Najpierw opublikowano 

Institutiones

, podręcznik dla studentów prawa, następnie 

Digesta

, orzecznictwo i zasady prawne – był więc 

komentarzem i wykładnią prawa; oba wydane w 533 roku. Czwartą częścią zbioru prawnego Justyniana był 

konstytucje wydane pod tytułem 

Novellae

Kiedy w 548 roku zmarła Teodora, Justynian zaczął gasnąć. Samopoczucia jego nie poprawiały spory teologiczne, 

nie rozumiał dlaczego monofizyci rosną w siłę (dlaczego Bóg im sprzyja, skoro byli herezją). W 558r zawaliła się 

kopuła Hagii Sophii, a rok później Hunowie przekroczyli Dunaj i doszli aż pod Termopile. Justynian znowu wezwał 

na pomoc Belisariusza, który przegonił Hunów. Justynian wzmocnił flotę, Hunowie wycofali się. 

Justynian zmarł w 565 roku, pozostawiając cesarstwo wzmocnione i powiększone. Skodyfikował prawo, 

usprawnił biurokrację, odbudował Hagię Sophię i inne budynki, wzniósł wiele nowych. Sytuacja na granicach była 

opanowana. Wrogowie zostali odparci lub opłaceni. Skarbiec cesarski pozostawił jednak Justynian pusty.

Niestety cesarz nie miał dzieci, nie wskazał też swego następcy. 

7

background image

Bizantyńskie „wieki ciemne” - schyłek wieku VI i wiek VII:

Po śmierci cesarza władzę przejął jeden z jego siostrzeńców, Justyn II (565-578), mianowany wcześniej na 

wysoki urząd przez Justyniana. Przez całe swe panowanie wspierał się radą żony, Zofii, siostrzenicy Teodory. 

Justyn zerwał z polityką opłacania trybutów, tymczasem Hunowie wracali na północna granicę, a w 568r 

Longobardowie zaatakowali Italię. Udało się utrzymać Rawennę, ale Longobardowie postępowali na południe. 

Ponieważ byli arianami cesarstwo często usiłowało rozstrzygać spory między heretyckimi władzami a 

chrześcijańską ludnością (ortodoksami). Czasami powstawał w ten sposób konflikt z papiestwem, choć Rzym 

liczył na obronę wojsk cesarstwa przed Longobardami. Na granicy dunajskiej tymczasem pojawili się Słowianie, a 

w Afryce powrócił problem Berberów. Brak trybutu spowodował wojnę z Persami, tym razem o Armenię. Również 

w kwestiach religijnych przekreślił osiągnięcia poprzednika, powracając do negocjacji z monofizytami i 

przywracając ustalenia przedchalcedońskie oraz 

Henotikon

. Justyn II prawdopodobnie cierpiał na jakąś chorobę 

psychiczną, Zofii udało się namówić go, by mianował cezarem jednego z dworzan, Tyberiusza i od 574 roku to on 

sprawował władzę. Justyn II zmarł cztery late później. Owdowiała Zofia chcąc utrzymać wpływy wezwała 

Tyberiusza do rozwiedzenia się i poślubienia jej.  

Tyberiusz II Konstantyn (578-582) zmienił wiele kierunków polityki Justyna jeszcze za jego życia. Kupił 

poparcie Awarów, obniżył podatki, finansował różne budowle. Próbując prowadzić trzy wojny równocześnie, 

ostatecznie musiał uciec się do intrygi politycznej wobec Longobardów. Najbardziej utalentowanym dowódcą 

Tyberiusza był Maurycjusz i to on pokonał Persów. Skupiony na wschodzie, Tyberiusz zaniedbał Bałkany, gdzie 

Awarowie wznieśli potężne imperium. Zawiązali sojusz ze Słowianami i prawdopodobnie zaczęli atakować ziemie 

cesarstwa jeszcze za panowania Tyberiusza. 

Maurycjusz (582-602) został wyniesiony do godności cezara przez Tyberiusza w 582r., a po jego śmierci 

poślubił jego córkę. Maurycjusz jako wytrawny żołnierz dowodził wojskami osobiście. Ostrożnie dobierał sobie 

współpracowników, przystąpił do decentralizacji aparatu państwowego, zdając sobie sprawę ze stałego 

zagrożenia militarnego Afryki i Italii, przyznał ich namiestnikom władzę cywilną i wojskową, dał też tym regionom 

większą autonomię. Wojna z Persją toczyła się po jego myśli, a w 591r gdy rozgorzał spór o tron perski, wnuk 

Chosroesa I, Chosroes II zwrócił się o pomoc właśnie do Maurycjusza. Schronił się na terytorium cesarstwa, a 

może nawet poślubił jego córkę. Maurycjusz użyczył swych najlepszych dowódców, dzięki czemu Chosroes 

przejął władzę i w 591r podpisano traktat oddający Armenię cesarstwu. Maurycjusz uzyskał też wpływy na 

Kaukazie, a wcześniej rozbił arabskich Ghassanidów (dawniej najważniejszych sojuszników przeciwko Persom i 

pustynnym Beduinom). Natomiast na zachodzie Wizygoci opanowali Hiszpanię (do 584r), a Berberowie 

spustoszyli ziemie afrykańskie (w połączeniu ze zmianami klimatu ziemie uległy pustynnieniu i Afryka przestała 

być spichlerzem cesarstwa). Longobardowie opanowali wewnętrzne spory i ustabilizowali swe terytorium, co 

zmusiło papieża Grzegorza I do podpisania z nimi traktatu, przy pośrednictwie egzarchy Rawenny, w 598r. 

Maurycjusz obłożnie chory podzielił w 597r. cesarstwo między dwóch synów, Teodozjusz miał władać wschodem 

z Konstantynopola, a drugi syn zachodem, z Rzymu, nie z Rawenny. W samym Konstantynopolu fakcje cyrkowe 

odzyskały już siłę sprzed powstania Nika i powodowały zamieszki, morderstwa i niszczenie mienia. Maurycjusz 

pozostawił po sobie 

Strategikon

, podręcznik wojskowości (namawiał do zastąpienia wojsk najemnych milicjami 

chłopskimi). Armia cesarska znajdywała się w defensywie w walkach z Awarami i Słowianami. Awarowie byli 

potęgą militarną, ale byli niestabilni politycznie. Mieli silną konnicę, ale potrzebowali piechoty Słowian do walki z 

cesarstwem. Jeszcze w 580r Awarowie zażądali oddania im miasta Sirmium, najważniejszego miasta Bałkanów. 

8

background image

Tyberiusz, a właściwie już Maurycjusz odmówił, nie możliwe było jednak wysłanie wojsk do obrony miasta, 

dlatego w 582r cesarstwo zgodziło się je oddać Awarom pod warunkiem opuszczenia miasta przez ludność. 

Cesarstwo utraciło wtedy większość Bałkanów. Maurycjusz jednak wytrwale próbował odzyskać region i w 593r 

wyparł Awarów za linię Dunaju. W państwie awarskim pojawiły się podziały, dlatego Maurycjusz przedłużał pobyt 

wojsk na Bałkanach. Rozkaz spędzenia tam zimy w 602r wywołała bunt, który szybko znalazł poparcie w 

Konstantynopolu, zwłaszcza wśród fakcji cyrkowych, ale i senatorów. Na czele buntu żołnierzy stanął Fokas, 

dowódca niskiej rangi, chcąc osadzić na tronie syna Maurycjusza, Teodozjusza, jednak nim dotarł do stolicy, cała 

rodzina cesarska została wymordowana.

Fokas (602-610) okazał się raczej krwawym dyktatorem, mordował w majestacie prawa, prześladował 

monofizytów. Kiedy papież Grzegorz zakazał biskupowi Konstantynopola używać tytułu patriarchy 

ekumenicznego (czyli patriarchy całego Cesarstwa), Maurycjusz zignorował ten zatarg, ale Fokas poparł papieża 

zrażając do siebie kolejnych poddanych, którzy cenili sobie wyższą pozycję Konstantynopola. Chosroes II uznał 

obalenie jego sojusznika za 

casus belli

, ogłaszając, że w jego wyprawie na Konstantynopol bierze udział 

Teodozjusz (nieżyjący przecież). Persowie opanowali Darę, Cezareę i właściwie całą Azję Mniejszą. Część 

dowódców wciąż lojalnych wobec Maurycjusza nie podejmowała walki, podobno pomogli też koronować 

„Teodozjusza” na cesarza. Fokas usilnie próbował przekupić kagana Awarów, wojska cesarskie wycofały się z 

Bałkanów niemal całkowicie pozwalając Awarom i Słowianom na bezkarne łupienie regionu. Fatalna sytuacja 

wojskowa i państwowa zwiększyły tylko liczbę egzekucji dowódców i przedstawicieli arystokracji, co zachęcało do 

kolejnych rewolt przeciw Fokasowi. W 608r zbuntował się egzarcha Kartaginy, Herakliusz i wyruszył na 

Konstantynopol na czele swej floty. Fokas nie dysponował w tym momencie armią. Miejscowa ludność 

przyłączyła się do buntu, podobnie Egipt – zaprzestał przesyłać ziarno do stolicy. Kierownictwo buntu przejął syn 

egzarchy, także Herakliusz, i 3 października buntownicy stanęli pod Konstantynopolem. Cesarz został ścięty, a 

Herakliusza koronowano na cesarza 5 października (patriarcha Sergiusz). 

Herakliusz (610-641) był władcą energicznym, zapisał się jako jeden z prawdziwych bohaterów w dziejach 

Bizancjum. W chwili śmierci Fokasa Persowie parli na zachód, armii cesarskiej udało się jednak zachować 

zwartość, jednak już po intronizacji Herakliusza zajęli Antiochię, Damaszek i niemal całą Azję Mniejszą, a w 614r 

Jerozolimę, niszcząc kościół Grobu Pańskiego i zabierając relikwie krzyża świętego. Herakliusz zyskał trochę 

czasu przekupując kagana Awarów, wspomagał go w tym patriarcha Sergiusz przetapiając skarby kościelne. 

Prawdopodobnie wtedy Herakliusz rozpoczął reorganizację państwa (temy), na pewno rozpoczął intensywne 

szkolenie armii wprowadzając nową taktykę (lekkozbrojnych konnych łuczników). W 622r Herakliusz uznał, że 

jest gotowy do walki z Persami. Zaatakował w Armenii wypierając wroga z Azji Mniejszej. Doszedł na wschód aż 

do Ganzaku, gdzie w odwecie za Jerozolimę zniszczył świątynię ognia Zaratustry. Persowie weszli w sojusz z 

Awarami i w 626r podeszli pod Konstantynopol. Ponieważ cesarz walczył wtedy na Kaukazie, obroną kierował 

patriarcha Sergiusz. Persowie rozbili obóz pod Chalcedonem czekając na Słowian, którzy mieli łodzie. 

Konstantynopol obronił dwa uderzenia lądowe Awarów, a kiedy Persowie przypływali Bosfor, flota cesarska 

zatopiła łodzie słowiańskie. Również trzeci atak Awarów nie powiódł się, zatem odstąpiono od oblężenia. 

Herakliusz tymczasem opanował Kaukaz (627r), a w grudniu wkroczył do Mezopotamii zaskakując Persów. Bitwa 

pod Niniwą dała zdecydowane zwycięstwo Herakliuszowi, Chosroesa ścigał przez północny Irak. W następnym 

roku Chosroes został obalony i zabity. Następca, Szahrbaraz szybko podpisał pokój (gotowy przyjąć 

chrześcijaństwo, Herakliusza za protektora jego syna?). W 628r Persja została pokonana, a Herakliusz powrócił 

9

background image

triumfalnie do Jerozolimy przywożąc relikwie świętego krzyża (630r.). 

W sprawach religijnych Herakliusz i patriarcha Sergiusz podjęli próbę kompromisu wykorzystując nową doktrynę, 

monoenergetyzmu, o jednej „energii” Chrystusa. Początkowo sprzyjał temu nawet papież, ale pierwszy 

wyłamał się patriarcha Jerozolimy, Sofroniusz, zwolennik Chalcedonu, a potem stanowisko usztywnili monofizyci. 

W takiej sytuacji Sergiusz zaproponował teorię o jednej woli Chrystusa, monoteletyzm. Herakliusz poparł ją i w 

638r. edyktem 

Ekthesis

 nadał jej status religii państwowej (tekst został wywieszony na drzwiach Hagia Sophia). 

Monoteletyzm został odrzucony, na głównego przeciwnika wyrósł wybitny teolog, Maksym Wyznawca, sekretarz 

dworu Herakliusza, po jednoznacznym sprzeciwie uciekł do Afryki i stamtąd krytykował monoteletyzm i mieszanie 

się cesarza do religii. 

Niemal natychmiast po zakończeniu wyczerpującej walki z Persami, cesarstwo zostało zaatakowane przez 

Arabów. Zaledwie 6 lat po zwycięstwie nad Persami i w 2 lata po śmierci proroka Mahometa, Arabowie opanowali 

Palestynę i Syrię (634r.). Następca Mahometa, Abu Bakr, pierwszy 

kalif

 (dosłownie: następca Proroka) panował 

już nad większą częścią Półwyspu Arabskiego, a religią panującą na niemal całym Półwyspie był już islam. 

Następny kalif, Omar (643-644) rozpoczął wyprawy wojenne, co błyskawicznie rozprzestrzeniło islam i 

powiększył kalifat. Kiedy Omar najechał Syrię i podbił Damaszek (634r), cesarstwo zignorowało zagrożenie. 

Dopiero cztery lata później Herakliusz wysłał poważne siły (100 tys.), po początkowych sukcesach, przegrał bitwę 

nad rzeką Jarmuk (konflikty w dowództwie, burza piaskowa i skuteczność arabskich jeźdźców). W 638r poddała 

się Jerozolima (Omar uszanował chrześcijańskie miejsca kultu). Arabowie szybko podbili Persję, następnie 

Armenię (640r.) i Egipt (641r.). Tworząc swe państwo, Omar skorzystał z tradycji bizantyńskich oraz urzędników 

Cesarstwa. Stolicę ustanowił w Damaszku. Możliwe, że ekspansja Arabów była częścią 

razzia

, tradycyjnych 

wypadów, będących źródłem utrzymania. Nowa religia zakazywała napadów na współwyznawców, co skierowało 

uwagę Arabów na Persję i Bizancjum. Przy nikłym oporze (obie strony wyczerpane długa wojną) ekspansja była 

już tylko kwestią czasu. Inną przyczyną może być teoria pustynnienia Półwyspu i konieczności migracji Arabów. 

Upadek cesarstwa pogrążył Herakliusza w rozpaczy, a może nawet chorobach psychicznych, zmarł w 641 roku. 

Po jego śmierci władzę przejął pierworodny syn, z pierwszego małżeństwa (z Fabią – Eudokią), Herakliusz 

Konstantyn, zmarł jednak w kilka miesięcy później. Zgodnie z wolą ojca Herakliusz Konstantyn miał dzielić 

władzę ze swym bratem przyrodnim, Herakleonasem, synem Martyny. Małżeństwo Martyny i Herakliusza 

spotkało się z głębokim sprzeciwem społecznym, ponieważ była ona siostrzenicą cesarza. Związek był uważny za 

kazirodczy, większość dzieci była ułomna, podobnie Herakleonas. Kiedy zmarł Herakliusz Konstantyn, Martyna 

została uznana za winną tej śmierci. Nie udały się jej próby przejęcia władzy w imieniu syna, ani koronacja 

jedenastoletniego wówczas syna Herakliusza Konstantyna, Konstansa. Martyna i jej syn zostali wyrokiem sądu 

odsunięci od władzy i okaleczeni, zesłano ich na wyspę Rodos. 

Flawiusz Konstantyn, a właściwie Konstans II (641-668) skoncentrował się na najważniejszym zagrożeniu czyli 

Arabach. Podnosił on morale żołnierzy wspominając im największe sukcesy Konstantyna Wielkiego. Niestety w 

tym czasie Arabowie usprawniali swą armię, a za dowódcę mieli wielkiego stratega Moawiję, namiestnika Syrii, a 

później pierwszego kalifa Omajadów (661-680). W 647r rozpoczął coroczne ataki na cesarstwo, jednak przede 

wszystkim wybudował pierwszą arabską flotę. Zdobył w ten sposób Cypr (649), Rodos (654) i Kos (654). 

Konstans zdawał sobie sprawę z problemu powstania floty arabskiej i wyruszył na morską „bitwę pod masztami” 

w 655r w pobliżu miasta Fenikus (pd Azja Mniejsza). Arabowie odnieśli druzgocące zwycięstwo, a cesarz przeżył 

dzięki przebraniu za zwykłego marynarza. Jednak z powodu sporów wewnętrznych w kalifacie (Ali i Fatima) 

10

background image

Moawija zgodził się na układ pokojowy, cesarstwo zmuszone zostało do wypłacania ogromnego trybutu. 

Uwolniony od zaangażowania na wschodzie, Konstans zwrócił się na zachód, urządził pierwszą od lat zbrojna 

demonstrację na Bałkanach. Dotarł aż do Syrakuz, zajmując Grecję i Ateny. Jednakże jego polityka fiskalna i 

nagły zwrot ku zachodowi przysporzyły mu licznych wrogów, co więcej w 661r Moawija objął kalifat i powrócił do 

ataków na cesarstwo. Konstans został zamordowany podczas kąpieli. W kwestiach religijnych dążył do 

kompromisu, ale nie tolerował opozycji. Zmuszony do współpracy z papiestwem w zakresie Italii, uchylił 

Ekthesis. Swe przekonania wyłożył w dokumencie 

Typos

, powracając do zakazu wszelkich dyskusji (Henotikon). 

Papież Marcin I wcześniej wysłannik papieski do Konstantynopola (poparł Maksyma Wyznawcę) zwołał do Rzymu 

synod laterański i potępił 

Typos

 i nałożył ekskomunikę na cesarza (649). Cesarz w odpowiedzi doprowadził do 

aresztowania papieża i skazania go na karę śmierci za zdradę. Karę ostatecznie złagodzono i papież Marcin I 

zmarł w Chersonezie w 655 roku. Podobny los spotkał Maksyma. Konstansowi udało się ostatecznie narzucić 

Kościołowi swoją wolę. 

Konstantyn IV (668-685), syn Konstansa, koronowany został jeszcze w 654r. Panowanie rozpoczął od 

zdławienia buntu na Sycylii rozprawiając się z mordercami ojca. Rosło tymczasem zagrożenie arabskie. Moawija 

zdawał sobie sprawę, że kluczowe jest zdobycie Konstantynopola, dlatego dążył do zdobycia terenów wokół 

stolicy. W 670r zdobył miasto Kyzyk, a w 672 Smyrnę. W 674r przystąpił do oblężenia Konstantynopola. Po 

początkowych sukcesach Arabowie musieli dokonać odwrotu (678r). Konstantynopol uratował użyty wówczas po 

raz pierwszy „ogień grecki”. Moawija miał świadomość, że była to jedyna szansa podbicia Bizancjum i podpisał 

30-letni układ pokojowy na korzystnych dla cesarstwa warunkach. Na zachodzie podpisał Konstantyn IV rozejm z 

Longobardami, na Bałkanach musiał pogodzić się z osadnictwem bułgarskim. W sprawach religijnych zwołał 

cesarz do Konstantynopola szósty sobór powszechny w 680r, potępiając monoteletyzm, nałożono więc klątwę na 

jego wyznawców (w tym papieża i kilku biskupów), ogłoszono, że Chrystus miał dwie wole i dwie energie 9ale 

nierozerwalnie ze sobą złączone) i rehabilitowano Maksyma Wyznawcę, Sofroniusza z Jerozolimy i papieża 

Marcina I. 

Justynian II (685-695) objął tron w wieku lat 16, ale jego sukcesja po ojcu nie była kwestionowana. 

Początkowo odnosił sukcesy militarne, mimo utraty Armenii. Odzyskał Bałkany, kontynuując ojcowską politykę 

przesiedlania ludności (Azja Mn-Bałkany). Również w zakresie religijnym powrócił do potępienia monoteletyzmu. 

W zwołanym tzw. soborze „piąto-szóstym” (synod w Trullo) w pałacu cesarskim w stolicy, na przełomie 691/692 

roku, zajęto się przede wszystkim moralnością i kierowaniem Kościołem. Justynian był niezwykle bogobojny i na 

monetach kazał umieścić wizerunek Chrystusa, natomiast swoje oblicze na rewersie. Polityka fiskalna przyniosła 

mu najwięcej wrogów i już w 695r został odsunięty od władzy, purpurę przywdział najbardziej zasłużony wódz 

cesarza, Leoncjusz Izauryjczyk, który wszczął rewoltę, gdy popadł w niełaskę u Justyniana. Justynianowi obcięto 

nos i zesłano do Chersonezu (na pn brzeg Morza Czarnego). Leoncjusz (695-698) nie rządził długo, podczas 

zarazy wysłał do Afryki flotę pod dowództwem Apsimara by odbić ziemie od Arabów, a gdy to się nie powiodło, 

Apsimar obwołany cesarzem, przy pomocy fakcji zielonych przejął władzę w Konstantynopolu. Rządził jako 

Tyberiusz II (698-705), odbudował nadmorskie mury Konstantynopola, walczył na Cyprze i w Syrii. 

Tymczasem Justynian II zawarł sojusz z kaganem Chazarów, poślubiając jego siostrę. Chazarowie zamieszkiwali 

Kaukaz i północne wybrzeża czarnomorskie i byli sojusznikiem cesarstwa w walkach z Persami i Arabami. 

Powrócił więc Justynian II (705-711) na tron konstantynopolitański, kontynuując swą politykę kontaktów z 

Longobardami, papiestwem, Bułgarami oraz odpierał ataki Arabów. Podczas jednej z wypraw na Chersonez 

11

background image

doszło do buntu żołnierzy i cesarzem obwołał się Filipikos (711r). Przy wsparciu Chazarów opanował 

Konstantynopol, a Justynian uciekł ze stolicy. Filipikos (711-713) zwołał synod, w którym przywrócił 

monoteletyzm. Prawdopodobnie sromotne klęski w walce z Arabami były przyczyną kolejnego buntu wojska i 

oślepienia Filipikosa. Władzę przejął Anastazjusz II (713-715), dworski dygnitarz Artemiusz. Panowanie 

rozpoczął od potępienia Filipikosa i monoteletyzmu, a w 715 roku powołał Germanosa na patriarchę 

Konstantynopola. Przygotował też miasto do oblężenia, zanim stracił władzę. Kolejny bunt wyniósł na tron 

Teodozjusza III (715-717). Zdając sobie sprawę z zagrożenia arabskiego zawarł sojusz z bułgarskim chanem 

Terwelem, nim został zmuszony do abdykacji i opuścił miasto. 

Spory o ikony:

Żołnierze koronowali Leona III Teodozjusza (717-741), najpierw musiał uporać się z atakiem Arabów na 

miasto, jeszcze raz o zwycięstwie przesądził „ogień grecki” (718r.). Działający już system temów okazał się 

skuteczny w zwalczaniu napadów arabskich, Leon dzięki temu odniósł wspaniałe  zwycięstwo pod Niceą w 726 i 

pod Akroinon w 740r. W walkach pomogli też Chazarowie, Leon wzmocnił ten sojusz żeniąc swego syna z 

chazarską księżniczką. Ponieważ duże temy sprzyjały buntom i próbom przewrotów, Leon podzielił je na 

mniejsze. Opracował też praktyczny podręcznik prawa, Eklogę (726 lub 741).

Ikony były materialnymi przedstawieniami Boga i świętych. Jednym z postanowień synodu in Trullo był nakaz 

przedstawiania Chrystusa w ludzkiej postaci, a nie jako symbolu (np. baranka). Ikony stały się też wyrazem 

osobistej pobożności, każda rodzina miała swoje ikony. Ikony były też postrzegane jako obrazy „cudowne”, 

dające bezpośrednią styczność z boskością. Jednakże ikony łamały Prawo Mojżeszowe i zakaz sporządzania 

obrazów. W 726 roku Leon nakazał usunięcie wielkiej ikony Chrystusa z Bramy Chalke, wywołując ostre 

sprzeciwy społeczeństwa. Dlatego w 730r zwołał radę cesarską 

silention

 i ogłosił nielegalność kultu ikon. 

Protestujący Germanos został odwołany ze stanowiska. Jedna z teorii głosi, że jako poważny grzech kult ikon był 

przyczyną ciągłych najazdów Arabów („kara boska”), a także erupcji wulkanu na Morzu Egejskim (725r?). 

Konstantyn V (741-775), syn Leona, jawnie już prześladował ikonofilów (ikonodulów). Na cesarza został 

koronowany w 720 r, mając 2 lata, a w 732 roku poślubił Irenę, chazarską księżniczkę. Kontynuując politykę 

ojca, zdołał przejść do ofensywy w Azji Mniejszej. Arabowie byli osłabieni walkami wewnętrznymi, dynastię 

Omajadów zastąpili Abbasydzi w 750, przenieśli stolicę z Damaszku do Bagdadu i niejako, stracili 

zainteresowanie zachodnią granicą. Tymczasem pojawiło się zagrożenie bułgarskie. Konstantyn prowadził 

aktywną politykę na północy i w 763r udało mu się zadać Bułgarom druzgocącą klęskę pod Anchialos. 

Równocześnie walka z ikonofilami uniemożliwiała sojusz z papiestwem w Italii, toteż Konstantyn ignorował ten 

region. Dla papiestwa nie było większej różnicy między heretyckimi Longobardami a „schizmatyckimi” Grekami. 

W 751 Rawenna została zdobyta, a egzarchat przestał istnieć. Papież Stefan znalazł nowego obrońcę w osobie 

frankijskiego władcy Pepina, chrześcijanina katolika. 

Konstantyn V, który był myślicielem i teologiem, doprowadził do powstania teologii ikonoklastycznej, łączącej 

ikonoklazm ze sporami chrystologicznymi. Ikony zatem jednoznacznie albo przedstawiały Boga (zlewając w jedno 

boskość i ludzki pierwiastek), albo akcentowały jego ludzką postać (odrywając od boskości). Konstantyn zwołał 

synod potwierdzający jego przekonania. Obrady w 754r w pałacu cesarskim w Hiereia podkreśliły wyższość 

teologii ikonoklastycznej. Cesarz przystąpił do prześladowań ikonodulów, w urzędach, armii oraz klasztorach. 

Oprócz obrazoburstwa Konstantyn zapamiętany został przede wszystkim jako utalentowany wódz, poprawił też 

12

background image

jakość życia w stolicy i zapewnił jej dostawy niedrogiej żywności. 

Syn Konstantyna, Leon IV Chazar (775-780) również był ikonoklastą, ale nie prześladował ikonodulów, 

częściowo z powodu swej żony (wyłonionej w „castingu na żonę”, również Ireny), która czciła ikony. Wiadomo, 

że prowadził działania przeciw Arabom, w trakcie wyprawy przeciw Bułgarom zmarł na gorączkę. Zaraz po swojej 

koronacji, koronował też swego syna, przedłużając panowanie dynastii izauryjskiej. 

Nagła śmierć Leona spowodowała przejęcie władzy przez wdowę, Irenę, jako regentkę dziewięcioletniego 

Konstantyna VI (780-797). Była kobietą, nie miała wykształcenia wojskowego i była ikonofilką. Jako jedyna z 

władczyń bizantyńskich przyjęła tytuł cesarza – 

basileus

. Jej panowanie zaczęło się od sukcesu militarnego 

przeciw Słowianom i Arabom, w 784r cesarzowa mianowała swego byłego sekretarza Tarazjusza na patriarchę 

Konstantynopola. Irena zwołała sobór powszechny w Konstantynopolu w 786r w Kościele Świętych Apostołów w 

celu przywrócenia kultu ikon. Armia w większości była wierna Irenie, jednak oddziały tagmata popierały 

ikonoklazm i doprowadziły do zamieszek w trakcie soboru. Irena odesłała ich do Azji Mniejszej, w ramach 

przygotowań do kampanii na wschodzie i gdy znaleźli się już daleko, usunęła ich z armii. W 787r wznowiono 

obrady, tym razem w Nicei, II Sobór Nicejski potępił ikonoklazm, darując ikonoklastom „grzechy” i stanowiska. 

Chcąc zabezpieczyć sytuację na zachodzie zaaranżowała małżeństwo swego syna z Rotrudą, córką Karola 

Wielkiego, jednak później zerwała zaręczyny. Dziewiętnastoletni Konstantyn próbował się usamodzielnić (790r), 

ale okazał się władcą tak nieudolnym, że w 797r. przywrócił matkę na tron. Kiedy w 795 Konstantyn się rozwiódł 

i ponownie ożenił, dwaj mnisi, Platon i Teodor oskarżyli go o cudzołóstwo, twierdząc, że rozwód jest nieważny. 

Dało to początek schizmie meochiańskiej, duchowieństwo bowiem chcąc narzucić cesarzowi wzorce 

zachowania dążyło przede wszystkim do surowszego karania ikonoklastów. Walcząc z Arabami (nieudolnie) syn i 

matka walczyli też ze sobą. W 797r Konstantyn został oślepiony i wskutek tego zmarł. Rozpoczęły się 

samodzielne rządy Ireny (797-802), nadal musiała opierać się krytyce Platona, walki z Arabami przynosiły 

klęskę za klęską (osłabienie armii, pusty skarbiec, utalentowany kalif Harun al-Raszyd). Tymczasem w Rzymie w 

800 roku, w Boże Narodzenie papież Leon III koronował na cesarza Karola Wielkiego. Ponieważ dotąd istniał 

tylko jeden cesarz i tylko jedno cesarstwo, koronacja Karola stanowiła nie lada wyzwanie dla Ireny. Świadom 

trudności Karol zaproponował Irenie małżeństwo, a jej gotowość rozważenia tej oferty oburzył Konstantynopol. 

W 802r, gdy ambasadorowie Karola wciąż jeszcze byli w Konstantynopolu, Irena został odsunięta od władzy. 

Cesarzem ogłoszono urzędnika Nicefora (802-811). Podobnie, jak Irena powołał na stanowisko duchowne 

osobę świecką, co spowodowało gwałtowny sprzeciw zelotów. Nicefor próbował usprawnić działanie państwa, 

zwłaszcza zaniedbane ściąganie podatków. Udało mu się odzyskać Bałkany, przesiedlał na tereny przygraniczne 

lojalne grupy, usuwał „zagrożenia”. Zmasowany atak na wschodzie zmusił Nicefora do negocjacji z Arabami, ale 

jednocześnie zajął Dalmację, Peloponez i dzisiejszą Sofię, niepokojąc bułgarskiego chana Kruma. Nicefor bez 

trudu pokonał Bułgarów i zrównał z ziemia ich stolicę w Plisce. W 811r Nicefor ponownie zajął Pliskę i zmusił 

Kruma do podpisania pokoju, kontynuował jednak walkę chcąc pokonać Bułgarów całkowicie. Niestety cesarz i 

jego wojska wpadli w zasadzkę, Nicefor został zabity, a z jego czaszki Krum zrobił sobie puchar do wznoszenia 

toastów. Nicefor był pierwszym cesarzem od bitwy pod Adrianopolem w 378r, który zginał na polu walki. 

Michał I Rangabeusz (811-813), zięć Nicefora, musiał przed koronacją podpisać oświadczenie, że będzie 

strzec ortodoksji. Prowadził on politykę pojednawczą wobec zelotów (odwołał „świeckich” duchownych, 

obdarowywał hojnie kościoły i klasztory), papiestwa i Franków. Zgodził się stosować niższy tytuł cesarza 

Rzymian, a cesarze zachodni byli odtąd tolerowani w Konstantynopolu. Krum tymczasem postępował na 

13

background image

Bałkanach. Gdy w 813r. Michał wyruszył na wyprawę przeciw Bułgarom jeden z jego dowódców wrócił i zajął 

Konstantynopol. Cesarzem obwołano Leona V Armeńczyka (813-820). Naśladował on Leona III w zwalczaniu 

ikonodulów, ogłaszając klęski militarne karą za czczenie ikon, ochrzcił swego syna imieniem Konstantyn, by 

bardziej się upodobnić do Leona III. Nie miał sukcesów militarnych, ale wkrótce zmarł Krum (814), a syn jego 

dał się namówić na podpisanie 30-letniego pokoju. Granica wróciła do kształtu z roku 780, Leon poczynił kroki w 

stronę odbudowy miast bałkańskich, próbował nawet schrystianizować Bułgarów. Wrócił też do ikonoklazmu, ale 

nie zyskał poparcia patriarchy Nicefora, którego szybko przegnał z Konstantynopola. Na synodzie w kościele 

Hagia Sophia przywrócił postanowienia ikonoklastycznego synodu w Hiereia. W 820r wykrył spisek jednego ze 

swych najwierniejszych towarzyszy broni, Michała. Został on skazany na śmierć przez przywiązanie do małpy i 

wrzucenie do pieców ogrzewających łaźnie cesarskie. Jednak wykonanie wyroku przesunięto na okres po Bożym 

Narodzeniu i zwolennicy Michała uwolnili go i obalili Leona. 

Michał II (820-829) z Amorion był wojskowym, natomiast władcą okazał się praktycznym. Prawdopodobnie 

był ikonoklastą, ale dążył do zakończenia sporów, nie prześladował ikonoduli, przywrócił Nicefora i Teodora. 

Najbardziej wytrwałym buntownikiem był Tomasz, wszedł nawet w sojusz z arabskim kalifem al-Mamunem. 

Arabowie zdobyli Antiochię i jej patriarcha koronował Tomasza. Na stronę buntowników przeszła część armii i 

miejscowa ludność o poglądach dualnych. Tomasz kontrolował Azję Mniejszą przez dwa lata, 821-823, a w 821r 

oblegał Konstantynopol. Nie udało mu się przełamać obrony miasta, a sojusznik Michała, bułgarski chagan 

Omurtag rozbił jego siły. Bunt Tomasza miał fundamenty religijne, cele jednak polityczne, nigdy natomiast nie 

miał prawdziwego programu społecznego. Po klęsce pod Konstantynopolem bunt szybko załamał się, Tomasz 

został złapany i stracony. Bunt osłabił cesarstwo i choć kalif nie potrafił tego wykorzystać, wyręczyły go inne 

grupy Arabów. Cesarstwo straciło więc Kretę (828r), a w 827 pojawili się na Sycylii. Rozpoczęła się rywalizacja o 

panowanie nad pd Italią, Sycylią oraz napady arabskich piratów na Morzu Egejskim. Michał II, nie prześladował 

ikonoklastów, ale też ich nie wyklął, tak jak chcieli zeloci Teodora Studyty. Wezwali oni na pomoc papieża, ale 

wysłannik z Rzymu został pobity na polecenie cesarza i wtrącony do więzienia. Michał II za to próbował pozyskać 

poparcie cesarza Ludwika Pobożnego.

Koronowany na współcesarza, syn Michała, Teofil (829-842), był erudytą, ale fatalnym dowódcą. Stracił 

zachodnią Sycylię, południową Italię. O pomoc w walkach z hiszpańskimi Arabami prosił cesarza Ludwika 

Pobożnego i kalifa Abd al-Rahmana. Udało mu się odbudować mury Konstantynopola, stworzył trzy nowe temy 

oraz trzy okręgi obronne na wschodzie (tzw. 

kleisury

). Teofil powrócił do ikonoklazmu, powołał Jana Gramatyka 

na patriarchę w 837r. Prześladował ikonodulów, skupiając się na mnichach: do Konstantynopola sprowadzono 

dwóch znanych mnichów Teodora i Teofanesa i wypalono im ikonoklastyczne wersety na czole. Teofil został 

zapamiętany, jako ten, który dbał o sprawiedliwość, miał chodzić po ulicach i namawiać ludzi, by powierzali mu 

swe problemy, zwłaszcza skargi na niesprawiedliwych urzędników i sędziów. Powrócił do bicia brązowej monety, 

używanej w lokalnych handlu, co prawdopodobnie walnie przyczyniło się do odrodzenia gospodarki bizantyńskiej. 

Teofil miał pięć córek i dopiero, jako szósty urodził się syn. Matką była wyłoniona w konkursie na żonę Teodora, 

córka lokalnego dowódcy wojskowego, prawdopodobnie czcicielka ikon. Teofil zmarł pozostawiając trzyletniego 

syna i cesarza, Michała III (842-867). Jako regentka, Teodora pragnęła jak najszybciej przywrócić kult ikon, 

ale nie mogła odciąć się od męża, po którym przejęła władze. Ogłosiła zatem, że Teofil na łożu śmierci kazał 

przywrócić kult ikon. Zebrała grono dostojników kościelnych, którzy ogłosili akceptację nauki drugiego Soboru 

Nicejskiego z 787r i odwołali ze stanowiska Jana Gramatyka. To wydarzenie jest przez kościół prawosławny 

14

background image

czczone jako „Triumf Ortodoksji” (843). Nastoletni Michał tymczasem wszedł w konflikt z matką na tle 

wyboru żony i w 855r nakazał zabić eunucha Teoktysta (prawą rękę cesarzowej), a w 856r przejął władzę i zesłał 

Teodorę do klasztoru. W 858r patriarcha Ignacjusz stracił stanowisko za krytykowanie moralności dynastii 

cesarskiej, na jego miejsce powołano Focjusza. Początkowo papież Mikołaj I uznał go, ale w 863r zmienił zdanie i 

zwołał do Rzymu synod odwołujący Focjusza (tzw. schizma focjańska). Po zniknięciu kaganatu awarskiego na 

północy wyłoniło się państwo morawskie. Jego władca, Rościsław chcąc uniknąć wpływów frankijskich wysłał do 

Konstantynopola prośbę o misję chrystianizacyjną, w języku słowiańskim. Wyklęty przez papieża Focjusz chętnie 

podjął misję – na Morawy pojechał Konstantyn Filozof (Cyryl) i Metody (863r). Sukces misji zachęcił Michała do 

chrystianizacji Bułgarów. Borys, pod delikatną perswazją armii bizantyńskiej, przyjął chrzest, prawdopodobnie w 

864, przyjmując imię Michał (odtąd: Borys I Michał). Morawy ostatecznie dostały się pod „opiekę” Franków.

BIZANCJUM POWRACA:

Michał stracił władzę u szczytu akcji misjonarskiej na Bałkanach. Na tronie konstantynopolitańskim zasiadła nowa 

dynastia macedońska. Bazyli I Macedończyk (867-886) przybył do Konstantynopola z Tracji lub Macedonii, 

dzięki tężyźnie i pokonaniu kilku zapaśników przypodobał się cesarzowi, wkrótce poślubił byłą kochankę cesarza 

(tą, którą Michał pokłócił się z matką) i zajął miejsce cezara Bardasa, którego własnoręcznie uśmiercił (865). Rok 

później został mianowany współcesarzem, a w 867r kazał zamordować cesarza podczas snu i przejął władzę. 

Najistotniejszą kwestią było więc zabezpieczenie sukcesji tronu. Miał dwóch synów: Konstantyna z 

wcześniejszego małżeństwa i Leona, syna Eudoksji Ingeriny (ojcem był raczej Michał III, a nie Bazyli), na 

cesarza koronował obu, Konstantyna w 869 i Leona w 870r. Napotkał wtedy opór armii, która za poprzedniej 

dynastii przeżywała rozkwit. Bazyli znalazł jednak stronników wśród przeciwników patriarchy Focjusza, zelotów. 

Bazyli odwołał więc Focjusza i przywrócił Ignacjusza (867). Do celów polityki na zachodzie potrzebował Bazyli 

pomocy papiestwa, dlatego na przełomie 869 i 870r obradował w Konstantynopolu sobór z udziałem 

przedstawicieli Hadriana II i ponownie ekskomunikowano Focjusza. Sobór miał rozstrzygnąć też problem 

zwierzchnictwa nad kościołem bułgarskim. Bułgarski władca Borys-Michał chciał się uniezależnić od cesarstwa, 

ale Ignacjusz przeforsował zwierzchność Konstantynopola, mimo sprzeciwu papieskich legatów. W Italii próbował 

Bazyli odzyskać wpływy, ale jego plany opierały się na sojuszu z Ludwikiem II przeciw Arabom hiszpańskim, 

który to sojusz nie doszedł do skutku. Mimo pewnych sukcesów Nicefora Fokasa, miasto Syrakuzy pozostało w 

rękach arabskich (878r.). W Azji Mniejszej zagrożenie stanowili paulicjanie, pokonał ich szwagier Bazylego, 

Krzysztof (872r), Bazyli wzmocnił granicę nad Eufratem, w Armenii powstała uznana przez niego władza, 

zawładnął na kilka lat Cyprem. Ponieważ Bazyli od początku popierał politykę Focjusza, przywrócił go na 

stanowisko po śmierci Ignacjusza. Papież poparł jego konsekrację, a zwołany w 879r synod formalnie zakończył 

spór i tzw. schizmę focjańską. Bazyli był zafascynowany kwestiami prawnymi, był najbardziej płodnym 

prawodawcą od czasów Justyniana. Opracował nowy podręcznik do prawa dla prawników i sędziów 

Procheiron

oraz 

Epanagogę

, objaśniającą relację między cesarzem a patriarchą. 

Konstantyn, pierworodny i ulubiony syn Bazylego zmarł w 879r, zatem cesarz, niechętnie przekazał sukcesję 

Leonowi. Pierwszą decyzją cesarza Leona VI (886-912) było cofnięcie niektórych decyzji ojca oraz powtórny 

pochówek Michała III, tym razem z honorami. Co wznieciło plotki pochodzeniu Leona z dynastii izauryjskiej, a nie 

macedońskiej. Odwołał też Focjusza, powołał na patriarchę 16-letniego Stefana. Na głównego doradcę mianował 

Styliana Zautzesa, ojca swojej kochanki (a później żony, Zoe). Stylian otrzymał nowy tytuł basileopatora. 

15

background image

Tymczasem w Konstantynopolu kształcił się młodszy syn Borysa, Symeon, który miał zostać duchownym. Jednak 

w 893r został wezwany do Bułgarii i ogłoszony carem (rzymsko-bizantyńska wersja słowa cesarz). Wojna 

rozgorzała z powodu polityki handlowej cesarstwa – wzrosły podatki na towary z Bułgarii, również stołeczne 

targowisko zostało przeniesione do Tesaloniki. Symeon zaatakował w 894r, jednak równocześnie na Bułgarię 

najechali Madziarowie. Symeon zawarł rozejm z Bizancjum i zawarł sojusz z Pieczyngami (przeciw Madziarom). 

Zaatakowani z dwóch stron Madziarowie uciekli na tereny dzisiejszych Węgier. Symeon mógł znów skupić się na 

Bizancjum i wymóc wypłacanie znacznego trybutu w 896r. W zaistniałej na wschodzie sytuacji cesarstwo utraciło 

ostatni punkt na Sycylii, w 902r Taormina dostała się w ręce Arabów. W 904r Arabowie zdobyli Tesalonikę, 

wzmacniając panowanie na Sycylii i Krecie. W 907r w Konstantynopolu pojawił się książę ruski, Oleg Mądry i 

uzyskał dogodne warunki handlu z cesarstwem. Niezwykle skomplikowanym problemem okazało się uzyskanie 

potomka. Pierwsza żona zmarła w 897r, Leon ożenił się zatem ponownie, ale i druga żona (Zoe, córka Styliana) 

zmarła bezdzietnie (899). Kościół pozwalał na ponowne małżeństwo tylko wdowcom i tylko raz. Leon wykorzystał 

więc wszystkie możliwości i nadal nie miał dziedzica. Zdecydował się zatem na kochankę, Zoe Karbonopsinę, 

która powiła syna w 905r. Leon zawarł umowę z patriarchą Mikołajem Mistykiem, że odejdzie od Zoe, jeśli 

dziecko zostanie ochrzczone. Chrzest Konstantyna odbył się w 906r, i niemal natychmiast Leon i Zoe wzięli ślub. 

Leon mianował Zoe augustą. Cesarz dostał zakaz wstępowania do kościołów. Odwołując się do Rzymu cesarz 

uznał niejako wyższość papieża nad patriarchą, toteż papież Sergiusz III nie mógł odmówić zajęcia stanowiska. 

Patriarcha Mikołaj został przegnany, a Konstantyn VII koronowany na współcesarza (908). 

Kiedy w 912 roku zmarł Leon, Konstantyn miał 7 lat. Z powodu jego małoletności władzę przejął brat Leona, 

Aleksander (912-913). Pierwszą jego czynnością było wydalenie Zoe i przywrócenie patriarchy Mikołaja 

Mistyka. Odmówił też płacenia trybutu Bułgarom, a kiedy Symeon wyruszył na Konstantynopol, Aleksander 

niespodziewanie zmarł. Państwo zostało w rekach rady regencyjnej kierowanej przez Mikołaja, który nie uznawał 

przecież Konstantyna. W tej skomplikowanej sytuacji doszło do rewolty i władzę niemal przejął Konstantyn 

Dukas, dowódcy 

scholae

, jednak został zabity. W tym czasie Symeon stanął u bram Konstantynopola. Rada 

regencyjna przystała na wszystkie żądania Symeona, łącznie z małżeństwem Konstantyna z córką Symeona. Po 

odejściu Bułgarów w Konstantynopolu doszło do kolejnego przewrotu, do władzy wróciła Zoe i anulowała 

obietnicę małżeństwa oraz nadanie Symeonowi tytułu cesarza. Symeon zawrócił więc wojska, a władzę w 

Konstantynopolu przejął tym razem Roman Lekapen. Zoe osadził w klasztorze, Konstantyna ożenił ze swoja 

córką Heleną (919), a w 920r koronował się na współcesarza i odtąd faktycznie rządził. Lekapen radził sobie z 

Bułgarami sposobem, unikał walki na otwartym polu, rozmawiał z nim z Konstantynopola, z pozycji wyższej, ale 

uznając jego tytuł cesarza. Odrzucił natomiast jakiekolwiek roszczenia Symeona do władzy w Bizancjum, 

wspomagał się też dyplomacją. Zablokował jego próby sojuszu z Arabami na Morzu Egejskim. Lekapen przegrał 

jednak wojnę o Serbię w 924r. Symeon zmarł niespodziewanie w 927r, a jego syn Piotr I dążył do pokoju z 

Bizancjum. Zaaranżowano małżeństwo Piotra z wnuczką Lekapena i uznano patriarchat Bułgarii.

Tymczasem w Bułgarii pojawiło się nowe ugrupowanie religijna, bogomili. Byli oni dualistami, wyznawali pogląd, 

że świat materialny jest dziełem szatana; nie występowali oni zbrojnie przeciw państwu, mimo wielu prób 

nawrócenia na chrześcijaństwo. W sprawach wewnętrznych na czoło wysunął się problem drobnych rolników, 

wielkie rodziny możnych przejmowały ich ziemie. Lekapen po wielu nieudanych próbach zablokowania tego 

procederu, wprowadził prawo pierwokupu dla rodzin i sąsiadów. Cesarstwo próbowało pokonać Arabów na 

wschodzie, bezskutecznie. Wprawdzie w 934r zdobyto Melitenę, ale utracono Armenię. W 941r niespodziewanie 

16

background image

zaatakowali Rusowie, zostali pobici zarówno na lądzie (dow. Kurkuas), jak i na morzu („ogień grecki”). W 944r 

podpisano nowy traktat, ale powtórzono założenia z 911r. Kurkuas udał się natomiast na wschód, by opanować 

Eufrat i Edessę (944). W 931r zmarł pierworodny syn Lekapena Krzysztof i władza miała wrócić do Konstantyna. 

Odrzuceni synowie Lekapena obalili ojca i przejęli władzę, jednak Konstantyn szybko sięgnął po władzę. 

Konstantyn VII Porfirogeneta (913-959) objął faktyczna władzę dopiero w 945r. Po 32 latach na bocznym torze, 

był osobą zamkniętą w sobie i nieco oderwaną od rzeczywistości. Interesował się poezją i sztuką, podobno był 

dobrym malarzem. Znał się jednak na polityce. Od razu koronował swego syna Romana, który był wnukiem 

Lekapena. Ogólnie Konstantyn kontynuował politykę Lekapena, na wschodzie karta zaczęła sprzyjać cesarstwu 

po 957r, kiedy Nicefor Fokas został nowym domestykiem. Zabiegi dyplomatyczne Konstantyna obejmowały 

zarówno hiszpańskich Arabów, dwór Ottona, największym osiągnięciem był konwersja kijowskiej księżnej Olgi i 

jej wizyta w Konstantynopolu (957r). Olga była regentka swego syna Światosława. Konstantyn VII zmarł nagle i 

tron objął Roman II (959-963), niezbyt zainteresowany władzą. Wszystkie decyzje podejmował za niego 

doradca, eunuch Józef Bringas. Tymczasem Nicefor Fokas dokonał niemożliwego: odbił Kretę (961), wracając 

triumfalnie na wschód zdobył jeszcze Aleppo. Oznaczało to koniec dominacji Arabów na Morzu Egejskim i 

możliwość swobodnego handlu oraz rekolonizacji regionu. 

W 963r Roman II niespodziewanie zmarł. Regentką została wdowa, Teofano. Ponieważ jednak wcześniej wojsko 

okrzyknęło Nicefora („blada śmierć Saracenom”) nowym cesarzem, Teofano zaproponowała mu swą rękę i w ten 

sposób Nicefor II Fokas (963-969) został pełnoprawnym władcą. Bringasa zastąpił Bazylim, nieprawym 

synem Romana Lekapena, siły bizantyńskie na wschodzie powierzył Janowi Tzymiskesowi, a na zachodzie bratu 

Leonowi Fokasowi. Ograniczył prawo pierwokupu, ponieważ wywodził się z bogatej arystokracji. Nicefor nadal 

osobiście dowodził, zwalczył Arabów w Cylicji i w Syrii, w 965 opanowano Cypr, a w 968 Aleppo i Antiochię. Syrię 

podzielono na dwie części, północ weszła w skład cesarstwa, południe było pod jego kontrolą. Na zachodzie 

natomiast Otton I koronował się na cesarza i zaproponował Niceforowi małżeństwo między niemieckim następcą 

tronu a jedną z sióstr Nicefora, ale ten odmówił. Na Bałkanach natomiast odmówił płacenia trybutu i wezwał na 

pomoc dorosłego już Światosława. Pokonawszy właśnie Chazarów, Światosław bez trudu pokonał Bułgarów w 

968 i 969r i obalił cara Bułgarów, opanował niemal całe państwo. Cesarstwo zaczęło więc graniczyć z Rusami. 

Tymczasem Teofano znudziło się małżeństwo i kazała Tzymiskesowi zamordować cesarza (969). 

Jan I Tzymiskes (969-976) został cesarzem dopiero gdy odpokutował za zbrodnię i odesłał Teofano do 

klasztoru. Poślubił Teodorę, córkę Konstantyna VII i został opiekunem małoletnich cesarzy. Na północy cesarz 

pokonał Światosława i zmusił do wycofania się. Kijowski książę niedługo potem zmarł i Jan przejął władzę nad 

Bułgarią. Przyjął starą propozycję Ottona i wydał za jego syna swoją krewną Teofano (972). Wywarła ona istotny 

wpływ na Ottona II, który w 983 objął tron. Na wschodzie chciał skonsolidować zdobycze Nicefora, ale napotkał 

bunty w Egipcie i Syrii. Podbił je jeszcze raz i w chwale wrócił do Konstantynopola w 976r, gdzie nagle zmarł. 

I dopiero wtedy, osiemnastoletni Bazyli II (976-1025), prawowity cesarz przejął władzę. Sprzeciwił się temu 

Bazyli eunuch, domestyk Skleros próbował się temu przeciwstawić, ale eunuch pozostawał przy władzy przez 

kilka lat. Bazyli II objął więc władzę w 985r. Wykorzystując sytuację synowie zarządcy z Macedonii wywołali bunt 

na Bałkanach. Władzę przejął Samuel, natychmiast przywrócił patriarchat Bułgarii. Samuel uderzył na południe 

już w 985 lub 986 i opanował Tesalonikę, Larysę i Serres. Bazyli podjął nieudaną ofensywę. Arystokracja 

podniosła bunt, z wygnania wrócił Skleros, ale pokonał go ponownie Bardas Fokas, bo... sam chciał ogłosić się 

cesarzem (987). Bazyli II wezwał na pomoc księcia Włodzimierza (syna Światosława). 6000 ruskich Wikingów 

17

background image

pokonało Fokasa, Bazyli II poradził sobie też z drugim buntem Sklerosa i umocnił swoją władzę. Włodzimierz 

otrzymał rękę Anny, siostry Bazylego, pod warunkiem otrzymania chrztu z Konstantynopola. Chrzest i wesele 

odbyły się w 989 roku. W polityce gospodarczej Bazyli stanął po stronie chłopów, to możni musieli pokryć 

brakujące sumy w kwotach podatkowych. W 995 musiał przywrócić spokój na wschodzie, gdzie burzyli się 

Fatymidzi. Wykorzystał to Samuel i zajął niemal całą Grecję. Bazyli podjął wojną w 1001r, najechał na Bułgarię i 

oderwał jej połowę. Potem wrócił do Macedonii i po 4 latach odzyskał Bałkany. Wreszcie wielka bitwa pod 

Kleidionem (rzeka Strum) w 1014r przyniosła zwycięstwo. Bazyli podobno wziął do niewoli 14 tys jeńców, oślepił 

ich i wysyłał do domu w 100-osobowych grupach prowadzonych przez jednookiego przewodnika. Podobno, gdy 

Samuelowi ukazał się taki widok, doznał udaru i zmarł. Stąd przydomek Bazyli Bułgarobójca. Bułgaria 

ostatecznie skapitulowała w 1018r. Bazyli zdążył jeszcze opanować Armenię i negocjować sojusz z Ottonem 

przed śmiercią w 1025r. 

Bazyli nigdy się nie ożenił, ale władzę cesarską dzielił z bratem, toteż po jego śmierci cesarzem został 

Konstantyn VIII (1025-1028). Kontynuował, mimo nacisków, politykę brata w obronie chłopów. W 1028r 

zapadł na poważną chorobę i dopiero wtedy zajął się kwestią sukcesji. Miał 3 córki, najstarsza złożyła śluby 

zakonne, pozostały więc Zoe i Teodora. W listopadzie 1028r Konstantyn zaaranżował małżeństwo Zoe z 

Romanem Argyrosem, prefektem stolicy, a w grudniu zmarł. 

Roman III Argyros (1028-1034) należał do klasy urzędniczej, nie odniósł sukcesu jako cesarz. Jego wielka 

wyprawę wojenną na wschód przed katastrofą uratował wódz Jerzy Maniakes. Roman ugiął się też pod 

naciskami możnych i przepisy chroniące chłopów przestały być przestrzegane. Największym błędem Romana 

było jednak ignorowanie żony („urodzonej w purpurze”). Zoe nawiązała romans z chłopem, Michałem, którego 

brat był eunuchem. Roman został zamordowany w kąpieli, a Zoe i Michał rychło wzięli ślub. 

Michał IV Paflagończyk (1034-1041) był cesarzem, ale praktyczną władzę sprawował jego brat, eunuch Jan 

Orfanotrof. Był władcą sprawnym, ale zachłannym, jego polityka fiskalna był bezwzględna, zwłaszcza wobec 

biednych i chłopstwa. Przyczyniło się to przy słabości militarnej cesarstwa do buntów na Bałkanach. Ponieważ 

Michał podupadał na zdrowiu, Jan dobrał sobie młodszego krewniaka i po śmierci Paflagończyka mianował go na 

cesarza, co było niezgodne z literą sukcesji. Michał V Kalafates (1041-1042) odesłał Zoe do klasztoru, co 

było bezpośrednią przyczyną buntu Konstantynopola. 

Michał V został obalony i oślepiony, a siostry, Zoe i Teodora (1042) objęły wspólne rządy. 64-letnia Zoe po raz 

trzeci wyszła za mąż. 

Cesarzem został przedstawiciel arystokracji urzędniczej, Konstantyn IX Monomach (1042-1055)

Najpoważniejszym zagrożeniem w czasie jego panowania okazali się Normanowie na Sycylii, a najważniejszą 

konsekwencją schizma wschodnia. Kiedy wybuchł kolejny spór teologiczny między Rzymem a 

Konstantynopolem, po obu stronach znalazły się jednostki uparte. Zarówno papież Leon IX i jego wysłannik 

Hubert, jak i patriarcha Michał Cerulariusz. Teoretycznie spór dotyczył rozumienia relacji Trójcy Świętej, ale w 

praktyce była to kwestia nierozstrzygniętego sporu o supremację nad światem. Kiedy w 1054r Hubert przybył do 

Konstantynopola, stronnictwo papieskie potępiło Bizantyńczyków. Michał Cerulariusz przywołał jednak 

Konstantyna IX do porządku i zwołał synod potępiający praktyki Kościoła rzymskiego i ekskomunikował legatów 

papieskich. 

Po jego śmierci przez niemal rok Teodora (1055-1056) rządziła samodzielnie. Na łożu śmierci powołała na 

tron Michała VI (1056-1057), innego urzędnika – arystokraty. Kontynuował on politykę Konstantyna IX. 

18

background image

Szybko jednak wybuchł bunt, Cerulariusz stanął po stronie powstańców i cesarzem ogłoszono wodza z Azji 

Mniejszej, Izaaka Komnenosa (1057-1059). Jako wódz skupił się głównie na wzmocnieniu militarnym 

cesarstwa, brakujące fundusze zdobył konfiskując majątki kościelne. Cerulariusz początkowo popierał Izaaka, 

sprzeciwił się konfiskacie, ale prawdziwy problem pojawił się przy podziale władzy. Patriarcha upierał się przy 

niezależności kościoła, a nawet zwierzchności nad cesarzem. W 1058r cesarz wykorzystał nieobecność 

Cerulariusza, kazał go aresztować, a w Konstantynopolu zwołał synod, który odsunął go ze stanowiska. Lud mu 

jednak tego nie wybaczył i Izaak rozgoryczony abdykował w 1059r. Przywódcy kościelni wynieśli na tron 

Konstantyna X Dukasa (1059-1067), który przywrócił politykę fiskalną Konstantyna IX, ale łożył na potrzeby 

Konstantynopola, a nie armii. Spowodowało to rozrost biurokracji i zaniedbanie armii. W tym momencie 

zagrożeniem dla cesarstwa byli Normanowie we Włoszech, plemiona tureckie na Bałkanach (Madziarowie, 

Uzowie i Kumanowie). Natomiast na wschodzie rosło imperium Turków Seldżuckich. Opanowali Persję, Irak, 

niemal cały Bliski Wschód aż po cesarstwo na zachodzie i kalifat Fatymidów w Egipcie na południu. Pod 

przewodnictwem sułtana Alp Arslana Seldżucy wdarli się do Armenii oraz Azji Mniejszej i zdobyli Cezareę (1067). 

Wtedy też zmarł Konstantyn, początkowo wdowa Eudoksja sama sprawował regencję na małoletnimi synami, ale 

zagrożenie tureckie przyspieszyło jej zgodę na ślub z Romanem IV Diogenesem (1067-1071)

Najważniejsze było zatem odbudowanie armii. Roman wyprawił się na Turków już w latach 1067-68, ale utracił 

środkową Anatolię. W 1071r wyruszył z 200 tys żołnierzy, głównie normańskich najemników. Gdy rozpoczęła się 

walna bitwa w Armenii, koło Madzikert, Normanowie uciekli. Drugiego dnia walk, gdy cesarz odzyskał inicjatywę, 

jego rywal, Andronik Dukas rozpuścił pogłoskę, że cesarz został zabity. Armię ogarnęła panika, Turcy 

wykorzystali swych konnych, lekkozbrojnych łuczników i wzięli Romana do niewoli. Roman odzyskał wolność 

zrzekłszy się Armenii na rzecz Turków. Niestety, wielu dowódców porzuciło swe posterunki w Azji i udało się do 

Konstantynopola walczyć o władzę. Azja stanęła więc otworem dla Turków. Po bitwie, cezar Jan Dukas ogłosił 

syna Konstantyna X, Michała Dukasa jedynowładcą. Roman próbował odzyskać pozycję, ale został oślepiony. 

Michał VII Dukas (1071-1078) był władcą nieudolnym, Turkowie usadowili się już na dobre w Anatolii. Około 

1074r zawarto sojusz z Normanami (małżeństwo dzieci). Głównym urzędnikiem był Nikeforytzes, któremu udało 

się nieco ustabilizować finanse państwa. Po licznych rewoltach przeciw cesarzowi obalił go, przy pomocy Turków, 

dopiero Nicefor Botaniates (1078-1081). Był on sprawnym wodzem, ale był już posunięty w latach, musiał 

też spłacać swych stronników. Sytuacja gospodarcza zmusiła go do dalszej dewaluacji monety. Rychło został 

obalony przez Aleksego I Komnenosa (1081-1118). Sytuacja była co najmniej niekorzystna. Aby zebrać 

armię zaciężną, Aleksy musiał zastawić naczynia liturgiczne. Poszukując sojusznika przeciw Normanom, nawiązał 

rozmowy z Wenecjanami. Ich największą zaletą była potęga na morzu. Kiedy w 1081r Normanowie zdobyli 

Dyrrachium i Larysę (i mogli stamtąd grabić ziemie cesarstwa) Aleksy podpisał traktat z Wenecjanami w 1082r, 

na mocy którego otrzymał obietnicę wsparcia wojskowego w zamian za zaszczyty, wypłaty w gotówce oraz 

swobodny handel na terenie cesarstwa (bez podatku). Ten ostatni warunek przyczynił się do potęgi Wenecji oraz 

wyrugowania Cesarstwa z handlu morskiego. Tymczasem w 1090r. Pod murami Konstantynopola stanęli 

Pieczyngowie. Niestety zimą przyłączyli się do nich Turcy, od strony morza. Coraz cięższa sytuacja zmusiła 

Aleksego do sojuszu z Kumanami i 29 kwietnia pod górą Lebunion Pieczyngowie zostali zdarci w puch (1091). 

Pojawiły się szanse na odzyskanie Azji Mniejszej wobec kłopotów wewnętrznych sułtanatu Rumu, Aleksy 

przeprowadził też demonstrację siły w Serbii, ale Bałkany były opanowane prze Kumanów. 

Tymczasem do Konstantynopola zbliżała się pierwsza krucjata. Jeśli Aleksy w ogóle prosił zachód i papieża o 

19

background image

pomoc, miał raczej na myśli wojska zaciężne, które mógłby wynająć do pomocy przy zwalczaniu Turków. Papież 

Urban II wykorzystał to do swoich celów i na synodzie w Clermont w 1095r. wezwał do zainicjowania 

powszechnego ruchu pod egidą Rzymu oraz odbicia utraconej w 1077r Jerozolimy. Apel spotkał się z 

entuzjastycznym przyjęciem i do Ziemi Świętej ruszyli wszyscy. Przewodził im Piotr Pustelnik (z Amiens). 

Pozbawieni sprawnego kierownictwa i zapasów w ogóle, grabili ziemie, które mijali. Przez Węgry i Bałkany, w 

sierpniu 1096r dotarli do Konstantynopola. Aleksy próbował nad nimi zapanować, ale ostatecznie przeprawił ich 

do Azji Mniejszej, gdzie zostali wybici przez Turków. Jeszcze w tym samym roku do Konstantynopola przybyli 

rycerze znanych rodów. Aleksy zmusił ich do hołdu lennego na zasadach zachodnich, próbował ograniczyć ich 

swobodę i zagwarantować przynależność do cesarstwa wszystkich zdobytych przez nich ziem. Cesarz obiecał im 

wsparcie wysyłając ich do Antiochii, ale w kluczowym momencie odwołał wojska. Boemund, który zdobył miasto 

odmówił oddania go cesarstwu. Większość rycerzy zdobywając porty i miasta Azji ogłaszała natychmiast 

założenie własnego księstwa, podobnie było po odzyskaniu Jerozolimy – obrońcą Grobu Pańskiego okrzyknięto 

Godfryda z Bouillon (15 lipca 1099). Ponieważ Aleksy usiłował odzyskać Antiochię, Boemund zwrócił się po 

pomoc do papieża Paschalisa, wykorzystał też stereotypy i ogólną niechęć zachodu do schizmatyckiego 

cesarstwa i przygotował najazd na Albanię. Ostatecznie doszło do (remisu) podpisania traktatu uznającego 

Antiochię Boemunda, ale jako lenno Aleksego i jego następców (1108). Aleksy ustabilizował nieco gospodarkę, 

zaczął wybijać hyperperon, zreformował też tytuły, obniżył rangę

 cezara

, dowódcą armii został 

megas 

domestikos

, floty 

megas duks

. Pod koniec panowania musiał Aleksy zmagać się ze spiskiem żony i córki, 

mającym wynieść na tron zięcia, Nicefora. Mąż Anny nie przyłączył się do buntu i władzę przejął Jan Komnenos. 

Jan II Komnenos (118-1143) przez całe swe panowanie zwalczał spiski rodów lojalnych wobec Aleksego. W 

latach 1119 i 1120 prowadził z sukcesem działania militarne w Azji, ale jego priorytetem był Bałkany. Kiedy w 

1122r wdarli się tam Pieczyngowie Jan uraczył ich podarunkami i równocześnie zaatakował ich obóz. Dzięki 

śmiałości Waregów zwycięstwo odniosło cesarstwo. Mimo sojuszu z Węgrami (i ślubu z węgierska księżniczką) 

Jan wielokrotnie z nimi walczył. Udał się utrzymać Serbię w bizantyńskiej sferze wpływów. Jan pozwolił sobie na 

ignorowanie Wenecjan, jednak po ich ataku na wybrzeże Azji Mniejszej w 1126r powrócił do układów 

handlowych. Jan mógł się skupić na Azji po 1130r. Azja Mniejsza była teraz podzielona między sułtanat Rumu i 

Daniszmendów, których nie udało się pokonać. Jan skupił się więc na Cylicji, którą szybko odebrał Armeńczykom 

i krzyżowcom. Kiedy podszedł do Antiochii, nowy hrabia miasta, Rajmund z Poitiers złożył hołd Janowi. Podjął 

kampanię w Syrii, która przywróciła Bizancjum szacunek zachodu, jednak Antiochii nie odzyskał. Wrócił do 

Konstantynopola zwycięzcą, ale nie przywiózł żadnych realnych korzyści. Z uwagi na wzrost potęgi Normanów 

Jan zabiegał o sojusz z cesarzem niemieckim (1140; małżeństwo Berty z Manuelem Komnenosem). Próbował 

jeszcze raz zdobyć Antiochię, ale bezskutecznie. 

Manuel I Komnenos (1143-1180) był utalentowanym wodzem, ale i młodszym synem Jana, mimo to został 

wyznaczony na następcę tronu. Spiski przeciw niemu podsycał fakt, iż w chwili proklamacji przebywał w Cylicji, 

podczas gdy jego starszy brat był w stolicy. Po opanowaniu buntów wyruszył na podbicie Antiochii, co przyniosło 

względne powodzenie. Kiedy pojawiły się informacje o drugiej krucjacie, Manuel podjął kroki dyplomatyczne 

by krzyżowcy złożyli hołd cesarzowi Konstantynopola, a zdobyte ziemie oddali cesarstwu. Udało mu się 

zneutralizować króla Sycylii, Rogera, ale w krucjacie niespodziewanie wziął udział Konrad III, a po nim Ludwik 

VII. Cesarz niemiecki, szwagier cesarzowej bizantyńskiej bezskutecznie próbował przebić się przez Azję Mniejszą. 

Pokonanym Niemcom na pomoc przyszli Francuzi, jednak krucjata nie powiodła się. Manuel gładko pozbył się 

20

background image

krzyżowców, wykorzystując animozje między Niemcami i Francuzami. Na zachodzie zostało to jednak uznane za 

zdradę. Roger tymczasem w zemście za wykluczenie z krucjaty najechał Grecję, zabierając żydowskich tkaczy 

jedwabiu (

know-how

). Manuel zbudował koalicję z Niemcami i Wenecjanami przeciw Normanom, natomiast 

Roger podburzył Węgrów i Serbów do ataku na cesarstwo i wyprawiając normańska flotę na bizantyńskie wyspy. 

Manuel zdobył jednak Korkirię w 1149r oraz pokonał Węgrów i Serbów. Mimo obietnic Konrad nie pomógł 

odzyskać Italii. Nie wykorzystano też szansy, gdy zmarł Roger i Sycylia przeżywała trudności, a wojska wystawił 

Fryderyk Barbarossa. W 1159r Manuel objechał wszystkie państewka krzyżowców, ponieważ uznały jego 

zwierzchność. Ingerował w spory wewnętrzne Węgrów i w 1164r zawarł traktat przy asyście króla Czech. Dzięki 

temu w 1167r mógł podporządkować sobie Chorwację, Bośnię i część Serbii. W 1172r zdławił bunt w Serbii. W 

1176 Manuel wyruszył przeciw Turkom, bitwa pod Miriokefalon okazała się katastrofą. Nie lepiej było w kwestii 

gospodarki, zagraniczne awantury Manuela opróżniły skarbiec, a nie przyniosły właściwie żadnych korzyści. 

Manuel wielkim mecenasem sztuki był. Po jego śmierci władzę przejęła wdowa, czyli dwunastoletni wówczas 

Aleksy II Komnenos (1180-1183). Spiski przeciwko jego matce nie miały końca. 

Andronik Komnenos (1183-1185), kuzyn Manuela przejął władzę od regentki-wdowy. Bunt, który wyniósł go 

do władzy doprowadził do rzezi łacinników (maj 1182). Cesarz (65l.) brutalnie rozprawił się z rywalami, ale też ze 

skorumpowanymi urzędnikami. O tych ostatnich miał powiedzieć „albo skończą z bezeceństwami, albo z życiem”. 

Rozpadły się tymczasem bizantyńskie sojusze. Węgrzy w sojuszu z Serbami zaatakowali cesarstwo w 1183r, 

Serbia uniezależniła się, a cesarstwo najechali Normanowie, zajmując Tesalonikę. Lud Konstantynopola 

rozwścieczony obalił cesarza (tłum rozerwał go na strzępy). 

Izaak II Angelos (1185-1195) pochodził z rodu spowinowaconego z Komnenosami. Poślubił córkę króla 

węgierskiego, zatrzymał Normanów na Bałkanach. Był w trakcie wojny z Bułgarią, kiedy pojawiła się trzecia 

krucjata. Izaak zabiegał o wsparcie u Saladyna, za co Fryderyk Barbarossa zagroził atakiem na Konstantynopol. 

Izaak został zmuszony do pomocy Niemcom, jednak kiedy Fryderyk zmarł, odzyskał inicjatywę na Bałkanach. W 

1190r cesarz uznał autonomię Serbii, ale pozostała w strefie wpływów Konstantynopola. W 1191r Ryszard Lwie 

Serce zdobył Cypr. Kiedy Izaak przygotowywał wyprawę przeciw Bułgarom w 1195r, jego brat obalił go i oślepił. 

Aleksy III (1195-1203) mianował swymi współpracownikami ludżmi co najmniej do tego nie 

przygotowanymi, administracja znalazła się w stanie postępującego rozkładu. Aleksy nie potrafił wykorzystać 

kilku korzystnych sytuacji na Bałkanach, jego położenie pogorszyło się, kiedy cesarz niemiecki zażądał Sycylii (ze 

względu na  pochodzenie normańskie swojej żony), jednak w 1197r nagle zmarł. 

Czwarta krucjata (1202) koncentrowała się bardziej na Konstantynopolu, niż na Ziemi Świętej. Było to 

spowodowane niechęcią zachodu do Bizancjum, wrogością Wenecjan i Normanów. Swoje cele mieli też papież 

oraz doża wenecki Enrico Dandolo. Innocenty III ogłosił czwartą krucjatę w 1202r, a krzyżowcy zebrali się w 

Wenecji pod przywództwem Bonifacego z Montferrat. Ponieważ jednak nie mieli pieniędzy na opłatę za 

przetransportowanie ich przez wodę dla Wenecjan zawarto porozumienie wspólnym opanowaniu miasta Zary. 

Tymczasem młody Aleksy Angelos dołączył do krucjaty by w ten sposób przejąć władzę w Konstantynopolu. 

Miasto zostało zdobyte, a Aleksy IV objął tron, Próbował on spłacić krzyżowców, uznał też zwierzchność papieża, 

ale cesarstwo nie dysponowało takimi sumami. Oburzony lud Konstantynopola zamordował Aleksego,  władzę 

przejął Aleksy V nawołując do ataków na krzyżowców. Przygotowali oni wtedy plan przejęcia miasta oraz traktat 

dzielący Cesarstwo (

Partitio Romaniae

, marzec 1204) i ustanowienie cesarstwa łacińskiego. 12 kwietnia 

krzyżowcy wtargnęli do Złotego Rogu i przedarli się przez sławne nadmorskie mury. 

21