plik

Marcin K ró l

Niebezpieczeństwa historii idei

In te re su ją m n ie lcxsy dyscypliny

hum anistyczn ej  określanej  m ian em   h isto rii  idei.
Dzieli  ona  w zlo ty  i  upadk i  n a u k   h u m anisty czny ch
w   ogóle,  choć  tow arzyszy  im   od  k ilk u   zaledw ie  dzie

sięcioleci. J u ż sam fak t odróżniania czegoś takiego

jak histo ria idei — choć rzad k o z n a jd u je p o tw ierdze

nie w s tru k tu rz e ad m inistro w an ia h u m an isty k ą —
m a dw uznaczną wym ow ę. Z jed n ej stro ny , h istoria

idei um ieszcza się ponad g ran icam i dzielącym i po

szczególne h istorie: filozofii, m yśli społecznej, nauki,
lite ra tu ry , sztuki, k u ltu ry i dzięki tem u p o tra fi po

w iedzieć w ięcej niż te szczegółowsze dyscypliny,

z d rug iej jed n ak — lekcew ażąc tra d y c y jn e podziały

ludzkiej aktyw ności k u ltu ro w ej (n ik t przecież nie

tw o rzy ł  idei  po  prostu,  a  ty lk o   idee  filozoficzne,
polityczne,  estetyczn e  itd.)  ry zy k u je,  że  jej  docie
k an ia  m ogą  nad m iern ie  oddalić  się  od  rzeczyw istoś
ci  historycznej.

J e śli  zatem   —   popadając  w  p ew n ą  przesadę  —
uznam y,  że  niezw ykle  d y n am iczn y  rozw ój  h isto rii
id ei  w   ciągu  o statnich   trz y d z ie stu   la t  stan ow i  w y
ró żniającą  cechę  w spółczesnej  h u m an isty k i,  to  w łaś

nie  w zloty   i  upadki,  m ądrość  i  głupota  historyków
idei  będą  m ów iły  w iele  także  o  sta n ie   całej  h u m a
n isty k i,  a  w ięc  i  o  stanie  ludzkiego  ducha.

Ponad czy
wśród

poszczególnych

historii ?

M A R C IN KRÓL

Myśl w

uwikłaniu

Unikanie

zajmowania
stanowisk

Co ciekaw i h isto ry k a idei? (N iekoniecznie m usi on
akceptow ać to m iano, za jm u je m y się pew ny m typem

reflek sji,  a  nie  etykietam i.)  P rz ed e   w szystkim   po
w iązania,  uzależnienia,  s tru k tu ry .  Czy  je s t  zw olen
nikiem   tezy   o  uzależnieniu  ścisłym   kultury]  od  go

spodarki, czy raczej p ró b u je odtw orzyć d e lik a tn ą

sieć rela cji m iędzy fak ta m i z różn ych dom en rze
czywistości

historycznej

— ciekaw ią

go fa k ty

w spółw ystępow ania, genezy, konsekw encji, znacze
nia. Je śli analizow any przezeń m yśliciel zm ienił

poglądy, to pierw sze p y ta n ie brzm i: co się stało?
Jeśli h isto ry k idei stw ierdzi podobieństw o fra g m en

tów m yśli dw óch różnych tw órców , to n a ty c h m ia st

będzie próbow ał zbadać różnice in n y ch ich poglą

dów  i  odnieść  je  do  od m iennych  sy tu a c ji  history cz
nych.  C iekaw i  go  bow iem   głów nie  m yśl  w   k o n tek ś
cie,  w   uw ikłaniu.

In te re su je   go  także  in n a  p ro b lem aty k a,  już  n ie
zew nętrzne  uw ikłanie  m yśli,  ale  jej  uw ikłanie  w e
w nętrzn e.  K ażdą  koncepcję  podda  surow ej  logicznej
analizie,  znajdzie  in n y   języ k  dla  w yłożenia  jej  za

łożeń i dostrzeże sprzeczności, k tó re ra z n azw ie

antynom iam i, kied y indziej opozycjam i. P okaże d la
czego owe sprzeczności b y ły nieunikn io ne, zbad a

stosunki m iędzy poszczególnym i pojęciam i, pow ie,

dlaczego a u to r przyjąw szy określone założenia, m u

siał  dotrzeć  do  tak ich  a  nie  in n y ch   wniosków ,  do
m yśli  się  wreszcie,  dlaczego  to  a u to r  —   w b re w
oczywistości  —   czegoś  nie  pojął  lu b   nie  dostrzegł.
Postępow anie  takie,  śledzenie  zew n ętrzn y ch   i  w e
w n ę trz n y c h   uw ikłań  dan ej  m yśli,  m a  —  ja k   to   się

już w ielekroć okazało — isto tn e zalety. A le te ż

coraz w y raźn iej d ostrzegam y jego jałow ość i zw ią
zaną z n im ucieczkę h istoryków idei od zajm o w an ia

p ry n cy p ialn y ch   stanow isk.  P o  pierw sze,  żaden  z  n ich
nie  odw aży  się  pow iedzieć  (z  w y ją tk ie m   p ry m ity w
n y ch   pochw ał  np.  D em okryta  za  to,  że  w iedział
o  atom istycznej  budow ie  św iata,  pochw ał  w y n ik a ją

cych z płaskiej teorii postępu), że badan y a u to r m ia ł

N IE B E Z P IE C Z E Ń S T W A H IST O R II ID E I

lub nie m iał ra c ji w danej spraw ie, Po d rugie, n ik t

nie zary z y k u je sądu na tem at tego, kto był m ąd rzej

szym   tw ó rcą  spośród  dw u  ro zp atry w an y ch .  H isto
ry k   idei  pow ie  najw yżej,  kto  byj  in teligentniejszy ,
bardziej  sp raw n y .  P o  trzecie,  coraz  w iększym   w zię

ciem cieszą się drug o - i trzeciorzędne postacie, g ru

py, idee, k tó re rzeczywiście m ożna ro zp atry w ać
w b ardziej „ czy stej” form ie. Są one kuszące m eto

dologicznie,  ale  beznadziejnie  błahe  m erytorycznie.
W ym ieńm y  kilka  przyczyn  takiego  sta n u   h istorii
idei,  przyczyn,  k tó ry ch   oddziaływ anie  dostrzegam y

także  w  dziełach  akadem ickich  z  in n y ch   dyscyplin
h u m anistycznych,  przyczyn  zresztą  b analnych.
a.  Ucieczka  od  oczywistości.  U podobanie  do  kom pli

kow ania, n iep rzy jm o w an ie n ajp ro stsz y c h stw ierdzeń
zdrow o-rozsądkow ych. P rzy k ład em pew ne

dzieła

z zakresu psychoanalizy idei.
b. B rak pro p o rcji m iędzy narzędziam i badaw czym i

a badaną tw órczością. Stosow anie teg o sam ego roz

budow anego  a p a ra tu   pojęciowego  do  analizy  prostej
b ro szury  politycznej  i  do  analizy;,  np.  m yśli  Hegla.
c.  B rak   zau fan ia  do  badanego  a u to ra .  N ierespek to-
w anie  jego  in tencji,  a  zwłaszcza  in te n c ji  św iado

m ych  i  e x p licite  w yrażonych.  N ieprzyzw oitością  jest,
jeśli  re z y g n u je   się  z  odtw orzenia  ty ch   in ten cji
i  skontro lo w ania  sto pn ia  ich  realizacji.

d. L ekcew ażenie k o n tek stu kulturow ego. H isto ryk

idei chętnie odnosi badaną tw órczość do k o n tek stu

społecznego, gospodarczego, politycznego, ale n ie

chętnie  —   do  n a jm n ie j  uchw ytnego  k o n tek stu   k u l
turow ego,  do  duchow ej  a tm o sfe ry   danego  czasu,
a  je st  to   przecież  najw ażniejszy   k o n tek st  dla  sam e
go  m yśliciela.
W szystkie  te   m an k a m en ty   są  jakoś  zw iązane z pew
nym i  u podobaniam i  um ysłow ym i  c h a ra k te ry sty c z n y

m i ju ż d la w spółczesnego ducha, a nie tylko dla je d

nej h isto rii idei, k tó ra n ajlep iej może ducha tego
sobie przysposobiła.

Błędy,

błędy...

M A R C IN KRÓL

Historie:

zdarzeń

i refleksji

U podobanie do h isto rii bez po

czucia historyczności

N iesłychany zalew dzieł h isto

rycznych, k tó re tra k tu ją o w szystkim co m inione,

zaskakuje, jeśli zgodzim y się, że nasze czasy są

żywiołowo an ty k o n serw aty w n e, rew o lucy jne, n a

piętnow ane poczuciem zaczynania od nowa, sm a

kiem now ej jakości św iata. G dyby n a w e t było tak
ja k sądzą sceptycy, gdyby n aw et złudna b yła owa

świadom ość odm ienności zasadniczej (pozytyw nej,
n eg aty w n ej lu b nieocenianej) naszych czasów, to

i ta k n iek o n sek w en tn a jest n a pozór te n d e n c ja do

pieczołow itego rek o n stru o w an ia przeszłości. D okona

ła  się  inw azja  historii  jako  nau k i  na  in n e  dyscy
pliny.  W  tra d y c y jn e j  h istorio grafii  niew iele  m iejsca
przeznaczano  n a   zarejestro w an ie  fak tó w   z  zakresu
k u ltu ry   duchow ej,  w  m yśl  przekonania,  że  idee  fi

lozoficzne i literack ie w n ik łym sto pniu zaw ażyły

np. n a epopei napoleońskiej. H istoria zdarzeń nie

u jaw n iła bezpośrednio swego sensu w tak im ro zu

m ieniu, ja k h isto ria filozofii. O dróżniano poziom zda
rzeń i poziom reflek sji, uzależnione, ale i w y raźnie

odrębne.  H istorycy  in te rp re to w a li  zdarzenia nic p rze
kraczając  ra m   pew nych  możliwości  w e ry fik a c ji  h i
potez,  zaś  ogólne  in te rp re ta c je ,  zasadniczo  p rz e k ra

czające ta k nak reślo n e ram y, nazyw ano historiozo-

fią, k tó rą m iano za część filozofii. H isto ry k uw ażał
określone zdarzenie za pew ną w yodrębnioną przezeń

całość i opisywał: Sobór Trydencki, jego genezę

i konsekw encje, św ietn ie rozum iejąc, że Sobór T ry

dencki  odbył  się  ju ż  i  stanow i  zdarzenie  zam k nięte,
choć  m ożna  spierać  się  o  jego  znaczenie  i  różnie  go
oceniać.  Nie  odw ażał  się  jed n ak   analogicznie  tra k to
w ać  Pana  Tadeusza;  co  najw yżej  pisał  o  ty m ,  jak
popularność  M ickiewicza  w pły nęła  na  św iadom ość

ludzi, k tó rz y tw o rzyli zdarzenia historyczne w ści

sły m rozum ieniu.
U podobanie do historii, pragn ienie w iedzy n a te m a t

N IE B E Z P IE C Z E Ń S T W A H IST O R II ID E I

tego, jak było, nie w ym aga in n y ch uzasadnień poza
sam ą ciekawością. U podobanie tak ie jed n a k nie jest

rów noznaczne z poczuciem historyczności, ze św ia

domością  kontynuow ania  k u ltu ry ,  k tó re   m usi  pole
gać  na  stały m   p rze p lata n iu   się  in sp iracji  daw nym i
dziełam i  k u ltu ry   i  polem iki  z  ich  przesłaniem ,
akceptacji  i  odrzucenia.  P olski  p o p u lary zato r  filo
zofii  z  początków   X IX   w iek u  —   Józef  K alasan ty
Szaniaw ski  —  śledził  z  przejęciem   p e ry p e tie   n ie
m ieckiej  filozofii  klasycznej  i  n a   koniec  rozgory
czony  w yznaw ał,  że  filozofia  nic  człow iekow i  nie
daje,  skoro  przez  dw a  tysiąclecia  filozofow ie  nie

p o trafili  uzgodnić  ani  jednego  poglądu  i  n ik t  nie
wie,  ja k   jest  napraw dę.  Rozżalonem u  Szaniaw skie
m u  odpow iadali  jed n a k   p ośrednio  H egel  czy  w   P o l
sce  Cieszkowski,  k tó rzy   nie  bacząc  na  tak ie  w ą t
pliwości  w   dalszym   ciągu  b udow ali  now e  system y.
W ydaje  się,  że  dzisiaj  h isto ry cy   idei  a k c ep tu ją   ja k

by  stanow isko  Szaniaw skiego,  ty lk o   w yzbyw szy  się
rozgoryczenia  uw ażają  tak i  s ta n   rzeczy  za  n o rm a l
ny.  O pisuje  się  różne  h istoryczne  poglądy  uw zględ
niając  ich  fu n k cję  czy.  znaczenie  w   obrębie  h isto
ryczn ych  całości  nie  zw ażając  p rzy   ty m   na  ponad-
historyczne  treści  zaw arte  w   opisyw anej  twórczości.
Takie  postępow anie  zostało  n iew ątp liw ie  ułatw ione

przez uproszczoną ad ap tację m etodologicznych d y

rek tyw .

W iem y  już,  że  rozum ienie  zd arzen ia  historycznego,
k tó re   samo  jako  tak ie  nie  tw o rzy   sensu,  w ym aga
odniesienia  do  w artości  w  każdym ..razie  tra n sc en d e n

ta ln y c h wobec dziejów. K onieczność tak a ty m b a r

dziej stosuje się do rozum ienia zdarzeń historycz-

no-ku ltu ro w ych, k tó re a sp iru ją do w łasnego sensu.

M ożna je — i ta k a jest in te n c ja histo ry k ó w idei —

odnosić do św iata w artości ich epoki. Ale w ten

w łaśnie sposób sens, za w a rty w analizow anych dzie
łach, ulega uśm ierceniu, bow iem w b rew in ten cjom

ich tw órców skazu jem y n a um ieszczony w czasie,
doczesny żyw ot praw dy , k tó re w ich przeko nan iu

Brak

świadomości

kontynuowa

nia kultury

Poszukiwanie

sensu

M A R C IN KRÓL

Mądrość i

lekkomyślność

Zabija

nieśmiertel

ność

Jak

respektujemy

aktualność
myśli?

m iały być w ieczne. Ten rodzaj upodobania do h isto

rii, tak i histo ry zm jest rzeczyjwiście na m iejscu

w naszych czasach, jeśli n a p ra w d ę chcem y zaczy

nać od nowa. T ak oto m ąd ra niezgoda historyków
na try w ia ln e i błędne hasło o h isto rii — nauczy

cielce życia została pow ażnie a lekkom y ślnie rozsze

rzona z dziedziny zdarzeń histo ry czn y ch sensu stri
cto na dziedzinę działalności ideotw órczej. B adając

dzieła d aw n iejszy ch tw órców nie chcem y się niczego
od nich dowiedzieć, in te re su je nas — historyk ów

idei — jed y n ie w iedza o nich.

Taki  historyzm ,  w łaściw y  zw ykle  h isto ry k o m   idei,
jest  oczywiście  —   b an a ln a   to  o bserw acja  —   odno
szony  przez  każdego  z  n ich   do  jego  w łasnego  św iata

w artości czy raczej p ry w a tn y c h p refe re n c ji. Ale

odniesienie to nie m a nic w spólnego z m ery to ry c z

n ym ustosun k ow an iem się do b a d an y ch poglądów ,
czy choćby z docenieniem ich ponadhistoryczności,

z aw artej  p rzy n ajm n iej  w   in te n c ja c h   au to ra.  N on
sensem   przecież  byłoby  dom agać  się  od  h isto ry k a
idei,  by  m iał  w łasn y   pogląd  n a   szczegółowe  kw estie

podnoszone w b ad anej przezeń tw órczości. Także
nonsensem je st jed n ak — nonsensem ju ż choćby

z p u n k tu w idzenia naukow ej przyzw oitości — kied y

h isto ry k idei odbiera analizow anej m yśli jej „n ie

śm iertelno ść”, czyni z niej szczegółowe św iadectw o

psychiczne, społeczne czy gospodarcze. N a jw a ż n ie j
sze bowiem , co m ożna pow iedzieć o ja k ie jś idei,

i pierw sze, co n ależy o niej powiedzieć, to że s ta

now iła fra g m e n t w ysiłków zm ierzających do p raw d y
czy do n ad an ia sensu ludzkiem u św iatu (nie w n i

k am   tu   w  konsekw encje  ty ch   dw u  o dm iennych  s ta
nowisk).
Takie  resp ek tow anie  nieśm ierteln ości  m yśli  m oże
u jaw niać  się  n a  ró żnych  poziom ach  p on adh isto rycz-

ności i n a różne sposoby. N a jp ry m ity w n ie j d o k on u

jem y go w szyscy — h isto ry cy idei także — n ie

zdając  sobie  często  spraw y.  W prow adzam y  m iano
w icie  ideę  postęp u   prostego  i  pow iadam y,  że  pro b lem
dostrzeżony  p rzez  pierw szego  m yśliciela,  d ru g i  roz

N IE B E Z P IE C Z E Ń S T W A H IST O R II ID E I

w inął, a trzeci jakoś rozw iązał. Idea takiego postępu

n ie zawsze m usi być pozbaw iona słuszności, przecież
przyśw ieca o n a niejedn o kro tnie in ten cjom tw órczych

filozofów. N iesłuszna n ato m iast jest w odniesieniu

do h istorii idei m yśl o postępie obiektyw nym , ściśle

um ieszczonym w czasie historycznym . Posługujem y

się  zresztą  in n y m i  także  analogicznym i  k a teg o ria
mi:  o d k ry w an ie  praw dziw ej  ludzkiej  n a tu ry ,  św iad
czenie  ludzkiej  praw dzie,  rozw iązyw anie  przeróżnych
dylem atów .  Je śli  głosim y,  że  isto tą   dziejów   ludz

kiej  m yśli  je st  rozw iązyw anie  d y lem a tu   m iędzy
p rag n ien iem   absolu tnej  wolności  a   koniecznym i  n a
kazam i  n a tu ry ,  to  fo rm u łu je m y   tezę  ściśle  analo
giczną  do  tez y   o  postępie  obiektyw nym ,  ty je   że
e lem entem   najw ażn iejszy m   nie  jest  już  czas  h isto

ryczny.  Teza  tak a   rów nież  uśm ierca  badaną  m yśl,
m im o  pozorów  poczucia  historyczności,  m im o  pozo
rów   ro zp a try w a n ia   dziejów   duch a  z  filozoficznego
już,  a  nie  ty lko  historycystycznego  stanow iska.
Niszczący  cios  jest  może  łagodniejszy,  ale  chaos,  jak i

p ow staje je st nie m niej przy g nęb iający niż zew nę
trz n y porządek w prow adzany przez p ro stą ideę po

stępu. Oto h isto ry k idei pośw ięca dzieło analizie

„ p ra k ty k i i działan ia” (Richard J. B ernstein , P raxis

and A ction, F ilad elfia 1971) w koncepcjach Marksa,

Hegla, K ierk eg aard a, S a r tr e ’a, P e irc e ’a D ew eya i fi

lozofii an alityczn ej. In te lig e n tn ie o d n ajd u je w spólne

elem enty i w sk azu je n a różnice dowodząc, że pojęcie

„ p ra k ty k i” je s t ce n traln e we w spółczesnej filozofii.

P rzeraża nas tak a książka, choćby n a jin te lig e n tn ie j

sza, p rzeraża, bo nic z niej nie w y n ik a prócz tego, że

ludzie czasem m yślą podobnie, a czasem się różnią

i że są pow ody ty ch podobieństw i różnic.

Wiedza i twórczość

Nie m am y zam iaru odm aw iać

znaczenia h u m an isty czn ej w iedzy. O pisanie zarów no

w ew nętrzn y ch, ja k i zew n ętrzn y ch u w ikłań danej

Przerażająca

książka

M A R C IN KRÓL

Problemat

Koźmiana...

...i

Tocqueville’a

m yśli  jest  oczywiście  niezbędne  i  przeprow adzone
bez  n ad m iern y ch   p re te n sji  zawsze  p rzy d atn e.  P e
w ien  rodzaj  takiej  p racy   nie  budzi  żadnych  w ą tp li

wości. W olno uśm iercić nieciekaw ą m yśl, k tó ra

zresztą została już skazana z w y ro k u h istorii. Wolno

więc  ograniczyć  się  do  ściśle  historycznego  opisu
poglądów   K a je ta n a   K oźm iana,  choć  opis  ta k i  doko
n a n y   przez  tw órczy  um ysł  może  zam ienić  się  w  filo

zofię,  a  K oźm ian  —  w   postać  z  żyw ej  tra d y c ji  d u
chowej.  Je d n a k   praca  o  K oźm ianie  sp ełn iająca  za
sadnicze  ry g o ry   w arsztatow e  i  w y zu ta  z  w iększych
p re te n sji  będzie  niew ątpliw ie  dorzecznym   pro d u k
tem   h istorii  idei.  Takie  w łaśnie  uspraw iedliw ienie
oraz  zastosow anie  m ożem y  znaleźć  dla  k o nsekw en t
nego  historyzm u.
Inaczej  w   p rzy pad k u  m yśli  wTażnych,  żyjwych,  k tóre

m ożna zatem w ystęp nie uśm iercić.

Inaczej

np.

w p rzy p ad k u T ocqueville’a. Tu także potrzeba w ie

dzy jest oczywista. A jed n a k jeszcze jedno dzieło

poświęcone analizie w e w n ętrzn y ch i zew n ętrzny ch
u w ik łań tej m yśli będzie n a pew no sm u tn y m owo

cem tw órczej niem ocy, jeśli ta k a analiza okaże się

jedy n ym celem autora. Podobnie niechęć w zbudzi
tak ie dzieło o T ocqueville’u, jeśli n aw et a u to r w po

szukiw aniu gw aran cji słuszności idei D em okracji

w   A m ery c e  sięgnie  po  ideę  postępu,  czy  rozw aży
p ro blem   społeczeństw   d em o kratyczny ch   i  społe
czeństw   ary sto k raty czny ch.  R espekt  dla  rzeczyw is
tej  nieśm iertelności  m yśli  m ożna  zachow ać  po d ej

m ując dw a tylko ty p y postępow ania. P o pierw sze,
co oczyw iste i jest nielicznych jed y n ie m iarą, n a

w iązując m erytory czne porozum ienie z m yślą To-

cq u eville’a n a ty m sam ym in te le k tu a ln y m poziomie.
Tego żądać jed n ak nie możemy, m ożem y mieć tylko

nadzieję, że pow staną takie prace, chociaż epoka
histo rii idei jako h istorii ek spresji tem u nie sprzy ja.

Po drugie, in te resu jąc się w ew n ętrzn y m i i ze

w n ętrzn y m i uw ikłaniam i badanej m yśli ze w zględu
na nasze m ery to ryczn e problem y, k tó re nie są ty lk o

N IE B E Z P IE C Z E Ń ST W A H IST O R II ID E I

odbiciem m glistej ciekawości św iata, ale n ieu sta n

nie rozw ażane — stanow ią oś naszej duchow ej orga

nizacji.  Wówczas  niekoniecznie  na  każdej  stronicy
m u sim y  daw ać  w y raz  ty m   duchow ym   odniesieniom ,
ale  przez  całość  naszej  hum anisty cznej  aktyw ności
w in ien   prześw iecać  ów  prom ień  n ad ający   jej  sens.
W pływ   taki  pow inien  być  w idoczny  i  w   w yborze

tem atu , i w sposobie um ieszczania badanej m yśli

w jej kontekstach. N atom iast w ysiłki m etodologicz
ne (zwłaszcza te, k tó re p rze k ra cz a ją poziom kom en

tarza niezbędnego dla ścisłości pojęć) oraz w szystkie

in n e  zainteresow ania,  skupione  jak o b y   wokół  gene
ra ln y c h   studiów   n a d   tym ,  jak   człow iek  m yśli,  jak
rozw ija  się  jego  k u ltu ro tw ó rcza  aktyw ność  —  albo
p rz y jm u ją   postać  praw dziw ej  filozofii  exp licite  fo r
m ułow anej,  albo  m ogą  być  częścią  naszych  in ty m
n y c h   przem yśleń,  wówczas  jed n a k   w   żadnym   razie
nie  w y starczają  do  k o n stru k c ji  usensow niającej  osi
duchow ej  organizacji.  W ystarczają  jed y n ie  do  stw o
rzen ia  pozorów  i  ty lk o   pozorów  przyzw oitości.
Dziś  jed n a k   w łaśnie  h isto ry cy   idei  celują  w   podsu
m ow aniu  d e lik a tn y c h   sugestii,  jak o b y   poza  ich  jało
w ym i  analizam i  k ry ły   się  taje m n e   w ielkości  ducha.
P oniew aż  w ielu  spośród  nich  d rażn i  tak i  sta n   rze
czy,  chcą  być  uczciwi,  więc  usilnie  podkreślają,  że
u p raw ia n e m u   pustosłow iu  nie  przy św iecają  żadne

u k ry te in ten cje. Szczerość godna pochw ały, ale nic

z niej in te le k tu a ln ie nie w ynika.
Ja k się w y daje, h isto ry cy idei, podobnie ja k zagubi

li się między, historyzm em a poczuciem historycz-
ności, ta k w y obrazili sobie, że istn ieje jakaś pośred

n ia  fo rm a  m iędzy  w iedzą  a  tw órczością.  Tu  m iesz
czą  się  pasjo nujące,  ale  i  głęboko  niepokojące,  m eto
dologiczne  p o stu la ty   h erm en eu ty k i.
W  ty m   sensie  „rozum ieć”  będzie  czym ś  pośrednim

m iędzy „w iedzieć” (opisywać) a „m y śleć” (tworzyć).

M etodologia i rozw ażania m etafilozoficzne m iew ają,

rzecz jasna, pow ażną doniosłość, są czasem w ręcz
niezbędne, ale je st to doniosłość li tylko usługow a

Oświetlić

promieniem

sensu

Wiedza
a twórczość

M A R C IN KROL

i niezbędność ze w zględu na w ażniejsze cele. N igdy

zaś w hum an isty ce re fle k sja nad „znaczeniem ” czy

„rozum ieniem ” nie stw orzy pom ostu m iędzy w ie

dzą a twórczością, chyba że za cenę un icestw ienia

i wiedzy, i twórczości.

Zawód czy punkt widzenia?

O dw rót

m erytoryczności

znalazł jed n ak w h istorii idei ucieleśnienie nie tylk o

teoretyczne, ale in sty tu cjo n a ln e także. N aw et ta k
u g ru nto w an e dyscypliny, jak i h isto ria filozofii czy

h isto ria  lite ra tu ry   zam iast  badać  w e w n ę trz n y   roz
wój  p ro b lem aty k i  filozoficznej  czy  arty sty czn ej  szu
k a ją   p e rsp e k ty w   o tw ieran y ch   przez  historię  idei.

T ak oto pew ien sposób w idzenia św iata m yśli lu dz

kiej,  pew ien  —   pow yżej  opisyw any  —   sty l  ducho
w y   doprow adził  do  p ow stania  zaw odu  h isto ry k a   idei
(czasem  zaw odu  pokrew nego:  socjologa  w iedzy  czy

Oj, czy nie za

socjologa k u ltu ry ) i

m łodzieńczym im petem w y -

ostro?

p a rł daw niejszy św iat zasadniczych py tań .

H isto ryk   idei  jest  now oczesny  i  w   ty m   sensie  róż
n i  się  od  tego,  kogo  daw n iej  n azy w aliśm y   h u m a
nistą,  że  up raw ia  zawód,  co  pozw ala  m u  m niem ać,

iż istn ieje jakościow a różnica m iędzy badanym i tre ś

ciam i  a  narzędziam i  badania.  Zespół  fachow ych  r e
guł  może  z  takiego  p u n k tu   w idzenia  zastąpić  w łas
ne  przem yślenie  odpow iednie do  treści  b adan ej  m y ś
li.  I  przecież  niew iele  przesadzim y,  jeśli  pow iem y,
że  dzisiejsza  h isto ria  idei  to   albo  nuda,  alb o   zb iera

nie lepszych lu b gorszych ciekaw ostek. A ni h isto
ry k idei, an i jego czyteln ik nie w iedzą dlaczego —

z zasadniczych, m ery to ry czn y ch pow odów — pow sta
ło tak ie w łaśnie dzieło n a ta k i w łaśnie tem at. N ie

po trafim y   najczęściej  powiedzieć,  że  podoba  się  n a m
sztu ka  b aro k u   a  nie  podoba  gotyk,  nie  p o tra fim y
przejść  do  p o rząd k u   dziennego  n a d   niczym ,  co  s ta

r e i coraz rzadziej d ostrzegam y różnicę k lasy m ię-

N IE B E Z P IE C Z E Ń S T W A H IST O R II ID E I

dzy  w ielkim i  dziełam i  lite ra tu ry   d aw n y ch   la t  a  ch a
rak te ry sty cz n y m i  dla  danej  epoki  pam iętn ikam i  czy
zespołam i  listów .  Podobnie  dla  h isto ry k a   idei,  k tó ry
przecież  je s t  jed n y m   z  nas,  w y ró w n a ły   się  ostre

w ierzchołki m yśli ludzkiej, ucichł zgiełk polem ik

ideow ych i w tak im obłaskaw ionym świecie ducha

h ula on sobie zaopatrzo ny w zręczne narzędzia r e

du kcji.  J e m u   jest  w szystko  jedno,  co  bada,  byleby
sp ełn iał  re g u ły   swego  fachu.
N iew ątp liw ie  upodobania  um ysłow e  rzesz  h isto ry

ków id ei są u w aru n k o w an e przez duchow y sty l cza
sów, w k tó ry c h żyją. Z tej racji, jeśli tak i stan rze

czy  n am   nie  odpow iada,  w inić  trz e b a   epokę,  a  nie
ludzi  w yk on u jących,  często  w yśm ienicie,  swój  za
wód.  J e d n a k   duchow y  sty l  czasów  o k reślan y   jest

przede w szy stk im przez hu m an istów i jeśli w śród
nich nie zrodzi się tw órczy p ro test, to ty lk o siebie

będą m ogli w inić za to, że skazani zostali na jałow e

zam ienianie słów n a słowa. H isto ria idei do starczy

ła  h u m an isty ce  w iele  now ych  inspiracji,  ale  za
m knięcie  się  w   ra m a c h   jej  —   opisyw anych  pow y
żej  —  upodobań  grozi  znalezieniem   u sp raw iedliw ie
n ia   dla  ta k   n a w e t  pow ażnego  w ystępk u,  jak im   jest

bierność w obec zagrożenia w łasnego posłannictw a.

Styl czasu

i humaniści