Uwagi szczegółowe przygotowania protokołu pomiarów, przebiegu ć wiczenia
i wykonania sprawozdania
Ćwiczenia wykonywane są zgodnie z harmonogramem wywieszonym w gablocie Laboratorium
(r ćwiczenia wykonywane zgodnie z podana data a nie "po kolei").
Przygotowanie do ćwiczenia.
Przed zajęciami, zadość wcześnie, grupa MUSI:
• wyodrębnić spośród swojego składu kierownika ćwiczenia oraz protokolanta.
Funkcjami tymi członkowie grupy powinni być obciąŜeni w miarę równomiernie; za
wykonanie sprawozdania moŜe być więc odpowiedzialny protokolant (zawsze) oraz, w miarę
potrzeby, dodatkowa osoba
• mieć prawidłowo przygotowany protokół pomiarów
• mieć wypełnioną pierwszą stronę sprawozdania (dostępna w laboratorium)
Grupa, która nie będzie miała kierownika
NIE ZOSTANIE W DANYM DNIU DOPUSZCZONA DO ZAJĘĆ
Przed przystąpieniem do ćwiczenia grupa musi pozytywnie zaliczyć sprawdzian z teoretycznego
przygotowania do ćwiczenia. Sprawdzian moŜe być w formie kartkówki lub dyskusji (pytania).
Materiały do przygotowania opisane są w skrypcie w części opisującej ćwiczenie oraz we
wstępie skryptu: Badania ogólne maszyn elektrycznych.
Grupa, której kierownik nie zaliczy części teoretycznej ćwiczenia (a więc grupa bez kierownika)
nie moŜe być dopuszczona do zajęć.
Przygotowanie protokołu pomiarów
Za przygotowanie protokołu, wypełnienie 1-szej strony sprawozdania (dostępna w
Laboratorium) oraz wykonanie sprawozdania bezpośrednio odpowiedzialny jest protokolant
oraz, ewentualnie, osoby wskazane przez kierownika (grupę) przed ćwiczeniem.
Protokół z pomiarów stanowi odrębny dokument (1-sza kartka sprawozdania znajdzie się w
sprawozdaniu) potwierdzający i dokumentujący wykonanie ćwiczenia. Musi być więc kompletny:
mieć tytuł, spis grupy, datę, numerację stron i wypełniony niezmywalnymi pisakami (długopis).
Tym niemniej jest to „brudnopis”, a więc jego „staranność” moŜe być mniejsza niŜ
sprawozdania.
Protokół powinien być zbiorem kartek formatu A-4 zawierającymi:
• tytuł i numer ćwiczenia
• datę wykonania pomiarów
• wszystkie dane identyfikujące grupę
• podpis protokolanta i datę wykonania pomiarów na kaŜdej stronie
• informacje niezbędne do realizacji ćwiczenia takie jak stałe parametry pomiarów,
przedziały pomiarów itp. Powinny być one podkreślone tak, aby były widoczne na „pierwszy
rzut oka” jako informacje podstawowe. UmoŜliwi to nie tylko prawidłowe przygotowanie i
wykonanie pomiarów, ale wymusi interwencję protokolanta w przypadku, gdy parametry
pomiarów nie będą dotrzymywane
• układ połączeń narysowany na podstawie skryptu i posiadanych informacji. Układ ten w
trakcie wykonywania ćwiczenia powinien być modyfikowany na zgodny z realizowanym
podczas ćwiczenia tak, aby w sprawozdaniu nie było problemów z poprawnym
narysowaniem zrealizowanego układu połączeń
1 / 6
• prawidłowo przygotowane tabele pomiarowe. Wszystkie wyniki pomiarów muszą być
wpisywane w postaci stałej przyrządu i jego wychylenia w działkach. Nawet wówczas,
gdy stała wynosi 1. Tabele protokołu nie muszą (nie powinny) zawierać kolumn na wyniki
obliczeń (np przeliczone wartości U, I, cosφ, P, itp.). NaleŜy zwrócić uwagę na moŜliwość
uproszczeń. Np. w układach trójfazowych do pomiaru 3 napięć moŜna zastosować jedną
kolumnę na stałą i trzy kolumny na działki wychyleń przyrządów w poszczególnych fazach.
Wynika to stąd, Ŝe w układach symetrycznych - z jakimi będziemy mieli do czynienia -
róŜnice napięć czy prądów poszczególnych faz nie będą na tyle istotne, Ŝe zapisy wartości
będą wymagały róŜnych stałych. Jednak moc w układzie Arona wymaga stosowania dwóch
stałych przyrządu, bo w pewnych warunkach mogą się one róŜnić.
Tabele powinny być przejrzyste i „klarowne”. Tabele na większą ilość pomiarów dobrze jest
rysować przy poziomym ułozeniu kartki. Pod tabelami warto zostawić wolne miejsce tak, aby
moŜna było zapisać wyniki większej ilości pomiarów - część wykonanych pomiarów moŜe
być błędna i wymagać powtórki.
W tabelach nie powinno być poprawek odczytu. W przypadku pomyłki naleŜy skreślić wiersz
z błędem a prawidłowe wyniki wpisać poniŜej. Jest wtedy pewność, Ŝe poprawa nastąpiła w
trakcie przeprowadzania pomiarów a nie w trakcie ich opracowywania.
NaleŜy zwrócić szczególną uwagę na to, Ŝe w skrypcie tabele pomiarowe
przedstawione są pod kątem sprawozdania. I stąd np. dopuszczalny w sprawozdaniu
zapis w uwagach: U=Un=220 V wymaga udowodnienia w protokole. A więc w protokole
muszą być odczyty wyników pomiaru (c, α) - wymagane są osobne kolumny, których nie ma
w przykładowej tabeli w skrypcie, do notowania napięcia w formie działek i stałej.
• wpisane przed przystąpieniem do łączenia układu dane znamionowe badanej i
współpracującej maszyny oraz aktualizowany na bieŜąco spis przyrządów (typ, rodzaj,
klasa, zakresy, liczba działek, numer - moŜna spisać czterocyfrową końcówkę numeru
inwentarzowego pamiętając, Ŝe powinien to być długi i trudny do odczytania numer
fabryczny). Dane te moŜna wpisać do protokołu, jako brudnopisu, lub bezpośrednio na
posiadaną pierwszą stronę sprawozdania.
Po wykonaniu pomiarów, rozłączeniu układu i posprzątaniu stanowiska protokół z zakreślonymi
miejscami wolnymi w tabelach oraz 1-sza kartka sprawozdania muszą być podpisane przez
prowadzącego. Tak wykonana dokumentacja stanowi jednoznaczne potwierdzenie wykonania
pomiarów i podstawę do wykonania sprawozdania i zaliczenia ćwiczenia.
Protokół jest załącznikiem do sprawozdania.
Przebieg ćwiczenia
Grupa, której kierownik nie zaliczy części teoretycznej ćwiczenia nie moŜe być dopuszczona do
zajęć.
Za pracę grupy zgodną z ustaleniami i poleceniami prowadzącego zajęcia odpowiedzialny jest
kierownik grupy. Kierownik ma obowiązek kaŜdorazowo uzgadniać działania grupy z
prowadzącym zajęcia. Inicjatywa, co do realizacji ćwiczenia powinna być po stronie kierownika.
Prowadzący nadzoruje i koryguje pracę grupy. Tylko kierownik kontaktuje się i ustala zakres
prac z prowadzącym.
Kierownik, ze względu na to, Ŝe nie ma wcześniej wglądu i wpływu na kształt protokołu, ma
prawo mieć przygotowaną „ściągę” z przebiegu ćwiczenia. Nie moŜe to być jednak ksero ze
skryptu albo jakieś odrębne opracowanie wiadomości teoretycznych, itp.
Po podejściu do stanowiska kierownik zbiera sprawozdania grupy, układa je kolejno od
najmłodszego, sprawdza kompletność i prawidłowość protokołu pomiarów oraz kieruje członków
grupy do spisania danych znamionowych badanych i współpracujących urządzeń.
Po omówieniu ćwiczenia przez prowadzącego kierownik pilnuje zgodności łączonego przez
grupę układu z zaproponowanymi rozwiązaniami zasilania urządzeń, nadzoruje dobór
2 / 6
przyrządów pomiarowych, ich rozmieszczenie na stanowisku pomiarowym. Pamiętać przy tym
naleŜy o tym, Ŝe odpowiednie przyrządy powinny znaleźć się w obszarze np. regulacji - przy
wymaganym stałym napięciu woltomierz powinien być w obszarze regulacji napięcia, przy
wymaganym stałym prądzie obciąŜenia amperomierz powinien być w obszarze regulacji
obciąŜenia, itp. Przyrządy powinny być rozmieszczone przejrzyście, logicznie i tak, aby jedna
osoba wyznaczona przez kierownika do odczytywała wychyleń bez Ŝadnych problemów mogła
odczytywać wartości wychyleń (z dokładnością do 0,2 działki!) przyrządów jednego typu.
Podczas łączenia układu naleŜy uŜywać przewodów o odpowiednich długościach i grubościach
proporcjonalnych do przewidywanych wartości natęŜeń prądów. Nie naleŜy łączyć obwodów
prądowych wykorzystując do tego przewodów z końcówkami banankowymi, co np. w przypadku
obwodów wzbudzenia silników prądu stałego stanowiłoby powaŜne zagroŜenie rozbiegania się
silnika w przypadku przypadkowego wyciągnięcia przewodu z zacisku laboratoryjnego.
Po połączeniu układu pomiarowego kierownik zgłasza ten fakt prowadzącemu i proponuje
realizację pierwszego punktu programu ćwiczenia. Prowadzący, po sprawdzeniu i przyjęciu
układu pozwala na podanie napięcia na stanowisko i w zaleŜności od poziomu grupy pozwala
na przeprowadzenie rozruchu urządzeń i rozpoczęcie pomiarów pod nadzorem kierownika
(nadzorując pracę grupy "z boku") lub bezpośrednio nadzoruje rozruch urządzeń.
Samodzielność grupy jest jednym z elementów wpływających na ocenę zarówno całej grupy jak
i w szczególności jej kierownika.
Uwaga ogólna: wszelkie wątpliwości, co do działania przyrządów czy zachowania się źródeł
zasilania lub odbiorników naleŜy bezzwłocznie zgłaszać prowadzącemu. Nie wolno
samodzielnie rozwiązywać problemów tego typu. W przypadku awarii, wypadnięcia przewodu
podczas pomiarów czy innych zagroŜeń naleŜy bezzwłocznie wyłączyć stanowisko spod
napięcia za pomocą wyłącznika bezpieczeństwa. W takim przypadku, lub w przypadku
wyłączenia napięcia w całym laboratorium naleŜy, w zaleŜności od sytuacji, ustawić wszystkie
regulatory w pozycji rozruchowej albo opuścić laboratorium w kolejności podanej przez
prowadzącego.
Pomiary przeprowadza się w zakresie zgodnym z instrukcją (zapisanym w protokole) w
kolejności uzgodnionej z prowadzącym (parametry pomiaru rosną lub maleją). Przyrządy
powinny być tak dobrane, aby pomiar przeprowadzany był z wymaganą dokładnością:
wychylenie przyrządu conajmniej powyŜej połowy (najlepiej powyŜej 2/3) skali przyrządu;
odczyty muszą być podawane z dokładnością do 0,2 działki (+0,5 działki). Ilość punktów
pomiarowych na gałęzi charakterystyki: conajmniej 6 równomiernie rozłoŜonych. PoniewaŜ j
równomierne rozłoŜenie punktów pomiarowych jest kłopotliwe w realizacji bezpieczniej jest robić
8–10 pomiarów. Niektóre z nich moŜna pominąć przy opracowywaniu sprawozdania. Istotne
jest, aby wykonać pomiary na początku zakresu pomiarów, na jego końcu a takŜe, jeŜeli jest to
tylko moŜliwe, dla punktu pracy znamionowej lub parametru znamionowego (np. przy ch-ce
biegu jałowego – zaleŜność od napięcia – wykonać pomiar przy napięciu znamionowym).
W trakcie przeprowadzania przez grupę pomiarów kierownik, oprócz bieŜącego kontrolowania
pracy grupy, zastanawia się nad następnym punktem ćwiczenia.
Po zakończeniu kaŜdego zadania Kierownik przedstawia prowadzącemu wyniki pomiarów i
proponuje dalsze działania (pomiary) grupy. Następnie uzgodnienia przeprowadzone z
prowadzącym przekazuje grupie i kontroluje prawidłowość ich wykonania.
Po wykonaniu pomiarów i uzgodnieniu tego z prowadzącym grupa na polecenie swojego
kierownika zatrzymuje badane maszyny (najczęściej pod bezpośrednim nadzorem
prowadzącego), wyłącza stanowisko spod napięcia, rozłącza układ i sprząta stanowisko
pomiarowe. Po tych czynnościach kierownik z protokolantem przedstawiają protokół (z
zakreślonymi wolnymi miejscami w tabelach pomiarowych) oraz 1-szą stronę sprawozdania do
podpisu przez prowadzącego. Tak skompletowana dokumentacja stanowi jednoznaczne
potwierdzenie wykonania pomiarów. Nie jest jednak dowodem na ich poprawność, poniewaŜ
prowadzący moŜe nie zauwaŜyć nieprawidłowości w przeprowadzonych pomiarach.
3 / 6
Za wykonanie sprawozdania bezpośrednio odpowiedzialny jest protokolant oraz, ewentualnie,
osoby wskazane przez kierownika (grupę) przed ćwiczeniem. Jednak, zwłaszcza w zakresie
wniosków i znajomości wyników badań, za sprawozdanie odpowiada cała grupa.
Forma wykonania sprawozdania jest dowolna: komputer, „odręczna” czy teŜ mieszana:
komputer uzupełniany wpisami odręcznymi. NiezaleŜnie od techniki wykonania sprawozdanie
ma być wykonane prawidłowo.
Pierwszą kartkę sprawozdania stanowi druk kupiony w Laboratorium. Druk przed wejściem
grupy do laboratorium musi być wypełniony w zakresie moŜliwym do wypełnienia (łącznie z datą
wykonania ćwiczenia) a po ćwiczeniu podpisany przez prowadzącego.
Kolejność punktów sprawozdania znajduje się na stronie tytułowej 1-szej kartki
sprawozdania.
Dane znamionowe badanej i współpracującej maszyny przepisywane są przed przystąpieniem
do łączenia układu z tabliczek znamionowych. Na tej podstawie dobierane są przyrządy i
zakresy pomiarowe.
Spis przyrządów: typ, rodzaj, klasa, zakresy, liczba działek, numer - tutaj moŜna spisać jedynie
czterocyfrową końcówkę numeru inwentarzowego przyrządu pamiętając, Ŝe powinien to być
długi i trudny do odczytania numer fabryczny. Dane przyrządu powinny jednoznacznie
identyfikować przyrząd (moŜliwość uŜycia przyrządu uszkodzonego, co np. tłumaczyć moŜe
nieprawidłowość wyników lub teŜ dowodzić tego, która grupa przyrząd uszkodziła) i udowadniać
prawidłowość jego uŜycia.
W sprawozdaniu powinny być umieszczone schematy pomiarowe w pełni odpowiadające
układom rzeczywiście połączonym w trakcie ćwiczenia. W skryptach podane są przykładowe
(bazowe) układy połączeń, często bez układów połączeń maszyn współpracujących.
W tabelach pomiarowych w czytelny sposób naleŜy przedstawić wyniki pomiarów. Tabele w
sprawozdaniu (w odróŜnieniu od tych z protokołu) nie zawierają działek ani wychyleń (nie
naleŜy teŜ tych przeliczeń umieszczać w przykładach obliczeń). Wartości stałe (udowodnione co
do wartości przy kaŜdym pomiarze w protokole) naleŜy wpisać odpowiednio w uwagach, np.
U=Un=230V. Najkorzystniej jest wyraźnie oddzielić wielkości zmierzone od obliczonych.
Przykłady obliczeń muszą być wyraźnie zaadresowane (tabela, lp.). Przedstawiony ma być
przykład obliczeń dla jednego z punktów pomiarowych, najlepiej tego najbliŜszego wielkościom
znamionowym. Bez sensu jest przedstawianie obliczeń punktu, w którym występują wartości
równe zeru. Przykład obliczeń musi przedstawiać:
wielkość liczona = wzór = dokładne podstawienie wielkości do wzoru = wynik [jednostka].
Nie moŜna przykładu pisać w innej kolejności lub podawać wartości pośrednich. Przykłady
obliczeń mogą być przedstawione bezpośrednio po tabeli której dotyczą lub zbiorczo, po
wszystkich tabelach.
Charakterystyki. NaleŜy rysować zgodnie z wzorcami w skrypcie. W maszynach układ
współrzędnych zaczyna się od 0 bez Ŝadnych przesunięć. Wszystkie charakterystyki powinny
mieć format kwadratu (te rysowane na komputerze - dokładnie kwadratu).
Na opracowywanych charakterystykach ma być tyle krzywych ile we wzorcach. Nie moŜna robić
większej ilości ch-k z jedną lub paroma krzywymi. Krzywe muszą być wyraźnie opisane (np. I,
U, n, cosφ). Mają być rysowane według wyznaczonych i wyraźnie zaznaczonych punktów
pomiarowych (według, co nie znaczy „po punktach”). Osie charakterystyk muszą być
jednoznacznie opisane (z jednostkami) tak, aby moŜna było bez problemu odczytać
współrzędne dowolnego punktu. Niedopuszczalne jest oczywiście umieszczanie na osiach
współrzędnych wartości punktów pomiarowych! Tym niemniej poŜądane jest z kolei
umieszczanie punktów charakterystycznych, np. prostej mocy znamionowej z opisem jej
wartości na osi, napięcia znamionowego itp. Osie nie mogą być opisywane na obszarze
4 / 6
charakterystyki. MoŜna rysować większą liczbę osi, jeŜeli jest to potrzebne lub opisać jedną oś
w skali np. 0-1 a na krzywych wpisać odpowiednie mnoŜniki zastosowane przy wyznaczaniu
wartości punktów pomiarowych. Na obszarze charakterystyki musi się znaleźć wyraźny opis
poszczególnych krzywych za pomocą symboli (np. I, U, n, cosφ, koniecznie z zastosowanymi
podczas wykreślania mnoŜnikami jeŜeli takie były) jak i całej charakterystyki (np. I, U, n, cosφ =
f(P2)). Muszą być równieŜ wyraźnie wpisane parametry stałe pomiaru (np. U=Un=230V,
P=Pn=1,5kW). Charakterystyka powinna być podpisana swoją nazwą.
Uwagi i wnioski powinny być pisane w punktach. Muszą dotyczyć przeprowadzonych
pomiarów a nie wiadomości teoretycznych, posiadanych przed przystąpieniem do ćwiczenia.
Np. błędny jest wniosek: "Badany silnik synchroniczny moŜe pracować jako kompensator mocy
biernej". O tym wiadomo przecieŜ przed ćwiczeniem. MoŜna jednak napisać, Ŝe "Moc bierna
pojemnościowa - kompensacyjna - badanego silnika moŜe wynosić maksymalnie 95% jego
mocy znamionowej”. To przed ćwiczeniem nie było wiadome.
Wnioski nie powinny zawierać konkretnych wyników pomiarów a jedynie odnosić się do nich w
sposób porównawczy. Np. błędem jest napisanie, Ŝe moc znamionowa badanej maszyny
wynosi 1 kW, bo to nic nie mówi. Prawidłowy wniosek: "Silnik jest dobrze zaprojektowany; jego
moc przy znamionowym prądzie obciąŜenia jest o 10% wyŜsza od podanej przez producenta".
Itp.
Korzystne jest zestawienie: wyników badań z danymi podanymi przez producenta na tabliczce
znamionowej z tymi z pomiarów, ale koniecznie przed wnioskami a nie we wnioskach. Nie moŜe
być ono Ŝadnym z punktów wniosków, bo to nie wniosek.
Załącznikiem do sprawozdania jest protokół pomiarów.
Poprawa sprawozdania
Błędnie wykonane sprawozdanie będzie oddane do poprawy. Poprawić naleŜy tylko podane
błędy. W Ŝadnym wypadku nie naleŜy przedstawiać w poprawie więcej niŜ to, co naleŜy
poprawić. KaŜda poprawa ma być umieszczana na końcu oddanego sprawozdania (a więc
sprawozdanie, protokół i poprawa).
Zaliczenie ćwiczenia
Za wykonanie sprawozdania bezpośrednio odpowiedzialny jest protokolant. Jednak, zwłaszcza
w zakresie wniosków i znajomości wyników badań, za sprawozdanie odpowiada cała grupa.
Ćwiczenie moŜe być zaliczone dopiero po przyjęciu prawidłowo wykonanego sprawozdania.
Nieprzyjęcie któregokolwiek ze sprawozdań skutkuje niezaliczeniem zajęć przez całą grupę - a
więc w zakresie zaliczenia sprawozdania obowiązuje odpowiedzialność grupowa. Stąd interes
wszystkich członków grupy, aby sprawozdanie było terminowo oddane i prawidłowo wykonane.
W sytuacjach szczególnych moŜna uniknąć odpowiedzialności grupowej, jeŜeli grupa wskaŜe
osoby, które ze względu na ich nierzetelność, powinny zaliczać laboratorium indywidualnie. W
takim wypadku osoby te podlegać będą wymaganiom określonym indywidualnie przez
prowadzącego.
W przypadku rezygnacji z zajęć któregoś z członków grupy pozostali członkowie zobowiązani są
do odbioru od niego protokołu z pomiarów i wykonania sprawozdania z ćwiczenia.
Odrabianie ćwiczenia
Nie ma terminu dodatkowego na odrabianie ćwiczeń!!
Studenci, którzy byli nieobecni na ćwiczeniu lub nie zostali dopuszczeni do ćwiczenia mogą, za
zgodą swojego prowadzącego, odrobić ćwiczenie z inną grupą laboratoryjną.
Odrabiane ćwiczenie wymaga przygotowania indywidualnego protokołu pomiarów i zaliczone
moŜe być na podstawie prawidłowo wykonanego sprawozdania.
5 / 6
Przygotowanie do ćwiczenia (teoria oraz dokumentacja) sprawdzane są przez prowadzącego
zajęcia i po jego zgodzie na odrobienie ćwiczenia (pisemnie na 1-szej stronie sprawozdania)
student moŜe udać się do innej grupy z prośbą o dołączenie do grupy w celu odrobienia
ćwiczenia. Zgoda na odrabianie ćwiczenia z inną grupą nie jest obligatoryjna i uzaleŜniona jest
od liczebności grupy oraz jej poziomu. Sprawozdanie wykonane przez odrabiającego oddawane
jest do prowadzącego grupę.
Grupa, która nie zostanie dopuszczona do ćwiczenia odrabia to ćwiczenie indywidualnie z
róŜnymi grupami.
Grupa, która popełniła błąd podczas pomiarów moŜe, za zgodą prowadzącego, uzupełnić bądź
poprawić pomiary w terminie uzgodnionym z prowadzącym podczas zajęć i innymi grupami.
Zaliczenie Laboratorium
Do zaliczenia laboratorium absolutnie niezbędne jest zaliczenie wszystkich ćwiczeń - a więc
wykonanie wszystkich ćwiczeń, zaliczenie wszystkich "teorii" oraz przyjęcie przez
prowadzącego wszystkich sprawozdań.
6 / 6