Pryncypat (od łac. princeps civium Romanorum) - forma władzy w okresie Cesarstwa Rzymskiego wprowadzona po 27 r. p.n.e. przez Oktawiana Augusta. Skupiała władzę w rękach jednostki, przy pozorach zachowania instytucji republikańskich.

Ustrój ten został wprowadzony przez Oktawiana Augusta. Opierając się na ideologii republiki i zachowując większość dawnych instytucji państwowych, skupił on w swoich rękach całą władzę wojskową i cywilną. Pryncypat był formą sprawowania władzy przez pierwszego obywatela republiki princepsa (cesarza), skupiającego władzę jako imperator, princeps senatus, prokonsul zarządzający 18 prowincjami, najwyższy kapłan, trybun ludowy i cenzor ustalający listy senatorów. Pryncypat nie był dziedziczny, ale władca miał możliwość wyznaczenia swego następcy. Pryncypat trwał w Rzymie aż do rządów Dioklecjana.

Pełna władza, zarówno wykonawcza, jak i ustawodawcza, przeszła w ręce cesarza (uprawnienia najważniejszych urzędników, nadzwyczajne pełnomocnictwa, dowództwo armii, zarząd nad ważniejszymi prowincjami). Cesarz występował nie jako władca-król, ale jako pierwszy z senatorów (princeps senatus) i uchodził jedynie za pierwszego obywatela państwa (stąd nazwa pryncypatu).

---