2. Lateralizacja i jej zaburzenia.
Lateralizacja - przewaga jednej strony podczas ruchowych czynności.
Lateralizacja czynnościowa - inaczej asymetria funkcjonalna.
Proces lateralizacji podczas rozwoju ruchowego ma charakter postępujący.
Asymetria ciała anatomiczna:
- różnica np. w budowie i umiejscowieniu między sobą parzystych organów ciała - nerki, płuca.
- jedna z półkul mózgu jest nieco większa od drugiej.
- asymetria funkcjonalna kończyn (praworęczność),
- asymetria funkcjonalna narządów zmysłów (dominuje jedno z oczu, uszu).
PRZYKŁAD ASYMETRII CIAŁA: MOJA TWARZ!!!
Asymetryczność jest powiązana ze specjalizacją funkcji:
- kończyny dolne wykonują inne zadania niż kończyny górne,
- lewa ręka wykonuje inne funkcje niż ręka prawa,
Specjalizacja i koordynacja ruchów rąk.
Ruchy obu rąk są odmienne:
- ręka wiodąca, np. prawa, wykonuje główną czynność,
- ręka podporządkowana - lewa - zapewnia lepsze warunki pracy ręki wiodącej - ruchowe tło.
Co warunkuje tzw. wysoki stopień precyzji i ekonomii ruchu?
Osiąga się go wówczas gdy JEDNA Z KOŃCZYN DOMINUJE, DRUGA ZAŚ Z NIĄ WSPÓŁPRACUJE ORAZ GDY OKO I RĘKA DOMINUJĄ PO TEJ SAMEJ STRONIE.
Powoduje to wytworzenie się układu RĘKA-OKO - jest podstawą koordynacji wzrokowo-ruchowej.
Lateralizacja - funkcjonalna dominacja jednej ze stron ciała związana jest z dominowaniem jednej z półkul mózgowych.
U osoby praworęcznej półkulą dominującą jest półkula lewa. Jest to spowodowane skrzyżowaniem dróg nerwowych.
Lateralizacja jednorodna prawostronna:
- dominacja prawego oka,
- dominacja prawej ręki,
- dominacja prawej nogi.
Jest to cecha charakteryzująca większość społeczeństwa.
Praworęczność sięga czasów prehistorycznych i jest cechą typowo ludzką.
Półkula lewa - tu mieszczą się ośrodki mowy i praksji - spotykane tylko u człowieka.
Często spotyka się sytuację, gdzie osoby ze skłonnością do leworęczności, uczą się obsługi prawą ręka i w konsekwencji w wieku dorosłym stają się osobami praworęcznymi.
Po urodzeniu tyle samo osób przejawia skłonności do prawo i lewo ręczności. Proporcje są równe. Jednak proceder przystosowywania osób do prawo ręczności, sprawia, że w życiu dorosłym osób praworęcznych jest w społeczeństwie 75%.
Czynniki sprzyjające rozwojowi praworęczności:
- umieszczenie pokrętła od telewizora po prawej stronie,
- układanie sztućców po prawej stronie,
- witanie się przez podanie prawej ręki,
- w kościele żegnamy się prawą ręką,
- w społeczeństwie - wyśmiewanie dzieci leworęcznych: lewus, mieć dwie lewe ręce, wstać lewą nogą, wziąć na lewo,
- przekonanie, że leworęczność jest złą cechą.
Procent osób leworęcznych zależy od postawy społeczeństwa do tego zjawiska. Jest inny w różnych krajach i na przestrzeni historycznej. Najczęściej podawana wartość - 7%.
Rozwój lateralizacji w ciągu życia dziecka.
- do 3 m.ż. - asymetria ułożeniowa - nie świadczy o dominacji jednej z półkul,
- od 3 do 6 m.ż. - symetria zwierciadlana ruchów - dziecko wyciąga obie rączki po przedmiot,
- po 6 m.ż. - moment rozwoju chwytu jedną rączką - pierwsze przejawy preferowania jednej z rąk.
- 1-2 r.ż. osłabienie przejawów lateralizacji - powód - rozwój chodu, który jest symetryczny - angażuje obydwie półkule.
- od 2 r.ż. - ponowny rozwój lateralizacji (chód jest już czynnością automatyczną):
> praworęczność ok. 2-3 r.ż.,
> leworęczność 3-4 r.ż.
- Ostateczna dominacja czynności ruchowych - do 6 r.ż.
- ostateczny rozwój lewej półkuli - od 7 r.ż. -kończy się w okresie szkolnym. Jeżeli się opóźnia - dziecko może mieć problemy w nauce.
OBJAWY ZABURZEŃ LATERALIZACJI.
Leworęczność - najczęściej uwarunkowana genetycznie.
Lateralizację jednorodną lewostronną (leworęczność potocznie) traktujemy jako odchylenie od normy w sensie statystycznym a nie klinicznym!!!
Konflikt dominacji - uaktywnienie ośrodków w półkuli niedominującej na skutek zmuszania dzieci leworęcznych (genetycznie) do posługiwania się prawą ręką.
Dzieci leworęczne nie różnią się intelektualnie od praworęcznych. Często mają kłopoty z powodu często mniejszej sprawności ruchowej rąk.
Trudności z opanowaniem techniki pisania lewą ręką:
- zamazywanie tekstu,
- zasłanianie napisanego tekstu - niemożność kontrolowania w sposób ciągły tego co się pisze,
- wzmożone napięcie mięśniowe z powodu innego ułożenia ręki w stawie nadgarstkowym:
- kurczowe zaciskanie palców,
- nadmierny nacisk pióra,
- łamanie grafitu ołówka i wyginanie stalówek,
Powoduje to:
- ograniczenie precyzji i zakresu ruchu,
- zwolnienie tempa czynności graficznych,
- większy wysiłek - szybsze zmęczenie.
- nienadążanie za grupą z pisaniem i niski poziom graficzny rysunku i pisma.
Dzieci takie zazwyczaj nie lubią zajęć graficznych, często przyjmują niewłaściwe ułożenie ciała, co sprzyja powstawaniem wad postawy.
U tych dzieci powstają wtórne zaburzenia nerwicowe i motywacyjne.
Pozostawienie dzieci leworęcznych przy ręce lewej nie rozwiązuje problemu, ponieważ sama technika pisania sprawia duży kłopot. Dzieci takie potrzebują pomocy specjalisty.
Zaburzeniom lateralizacji towarzyszy trudność w czytaniu i pisaniu. Specyficzne błędy dzieci leworęcznych:
- odwracanie liter, mylenie ich w ułożeniu pionowym, np. p i b, oraz poziomym p i d,
- przestawianie, zmiany kolejności liter,
- opuszczanie i dodawanie liter, sylab, wyrazów,
- niedokładne odczytywanie i zapisywanie liter,
- rysunki i pismo lustrzane - zwierciadlane odbicie przedmiotów, liter i cyfr,
- rozpoczęcie pisania i rysunku od prawej strony kartki do lewej (piszemy od lewej do prawej),
- odczytują wyrazy w kierunku od prawej do lewej, np. kos - sok, do - od,
- odczytywanie cyfr w sposób zwierciadlany, np. 21 - 12, 6 jako 9. Może to być w przyszłości powodem błędów w liczeniu.
TUTAJ POKAŻ RYSUNKI DZIECI W KOLEJNOŚCI:
6 - rysunek dowolny. Dziewczynka lat 7. Tu widać:
- zwierciadlane odtwarzanie liter oraz usytuowanie schodów i firanek. Pismo od prawej strony do lewej.
7 - dziewczynka z prawidłowym rozwojem umysłowym, lewooczność i oburęczność. Nieutrwalona orientacja w schemacie ciała i przestrzeni. Tu duże trudności w nauce czytania w przedszkolu.
8 - ta sama dziewczynka z trudnościami pisania w klasie pierwszej.
Zaburzenia osobowości u dzieci leworęcznych przestawianych „na siłę”:
- zaburzenia emocjonalne: płaczliwość, lękliwość, ataki złości, agresja,
- zaburzenia nerwicowe: jąkanie, moczenie nocne,
- poczucie mniejszej wartości,
- lękowa postawa wobec otoczenia,
- unikanie kontaktów społecznych,
- nadpobudliwość psychomotoryczna,
- niechęć do przedszkola, szkoły i wszelkich zajęć dydaktycznych.
Do zaburzeń lateralizacji zalicza się:
- brak dominacji jednej strony ciała - LATERALIZACJA SŁABA NIE USTALONA - jako stan przejściowy, po 6 r.ż. świadczy o opóźnieniu lateralizacji.
Stan trwały - oburęczność utrzymuje się do końca życia.
U dzieci słabo zlateralizowanych występują zaburzenia:
- trudności w nauce (dzieci obuoczne przeskakują literki w trakcie czytania),
- utrudnienie wytworzenia się orientacji w lewej i prawej stronie własnego ciała (dziecko nie umie wskazać gdzie jest prawa ręka (wymagane na poziomie 6 r.ż.), jest powodem trudności wykształcenia się orientacji w przestrzeni - trudność ze wskazaniem kierunku prawo, lewo,
- trudności z odwzorowaniem figur geometrycznych,
- trudności z odwzorowaniem liter i cyfr podobnego kształtu lecz inaczej ułożonych w przestrzeni (p,b,d,g) - niepowodzenie w nauce czytania i pisania.
- lateralizacja jednorodna - SKRZYŻOWANA - dominują narządy znajdujące się po obu stronach ciała (dziecko praworęczne, lewooczne, prawonożne) posiadają podobne trudności do lateralizacji słabej nieustalonej - zaburzenia współdziałania oka i ręki - zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej - ujawniają się podczas rysowania, czytania, pisania.
Nieprawidłowa lateralizacja nie musi być powodem do niepokoju, dopóki nie towarzyszą jej nieprawidłowe zaburzenia:
- motoryczne,
- percepcji wzrokowej,
- orientacji w przestrzeni,
- wtórne zaburzenia emocjonalne.
METODY BADANIA LATERALIZACJI
- wywiad z rodzicami - kiedy zauważono pierwsze przejawy lateralizacji, czy w rodzinie dziecka były osoby leworęczne,
- obserwacja zachowania się w różnych sytuacjach życiowych (TU WEŹ KOGOŚ DO POKAZANIA):
> którą ręką dziecko je, kroi, rysuje, myje się, rzuca piłkę, - POPROŚ ABY COŚ NAPISAŁ
> którą nogą kopie piłkę, - POPROŚ ABY KOPNĄŁ PAPIEREK
> którym okiem zagląda przez dziurkę od klucza, lunetę - ZWIŃ RULON I KAŻ SPOJRZEĆ.
> kazanie dziecku, aby pokazało jak się czesze, myje zęby,
>EKSPERYMENT - na podzieleniu kartki papieru każemy mu na każdej stronie narysować domek inną ręką. Porównujemy graficzny poziom rysunków. rys. 9
- próba obwodzenia kredką dwóch kół koncentrycznych - porównujemy obie ręce: czas wykonania, poziom graficzny rysunku, siłę nacisku kredki. KAŻ KOMUŚ NARYSOWAĆ!!!
- ocena dominacji nogi: polecenie wejścia na krzesło - obserwacja która noga jest pierwsza, podskoki na jednej nodze, gra w klasy. POPROŚ O ZROBIENIE TYCH RZECZY.
- dominacja ucha - sprawdzenie czy zegarek tyka - obserwujemy do którego ucha zbliży zegarek,
- dominacja oka - zaglądanie przez lunetę. Próba z testu R. Zazzo- polecenie aby dziecko popatrzyła na nas przez rulonik zwinięty z kartonu obydwoma oczyma od strony szerokiej. Z drugiej strony widać dominację któregoś z oczu. Jest bardziej widoczne. ZRÓB RULON
W przypadku wady wzroku lub niepełnej sprawności kończyn (niedawno przebyte złamanie) nie należy oceniać lateralizacji.
Wynik badania:
Określenie modelu lateralizacji:
Lateralizacja jednorodna prawostronna lub lewostronna,
Lateralizacja niejednorodna skrzyżowana,
Lateralizacja nie ustalona - słaba.
Ocena siły lateralizacji: np. wskaźnik siły dominacji ręki może być wskaźnik przewagi manualnej w teście lateralizacji R. Zazzo, oraz dane z wywiadu, określające którą kończynę dziecko preferuje.
Tempo procesu lateralizacji - również określane z wywiadu.
POSTĘPOWANIE KOREKCYJNO - WYCHOWAWCZE.
Okres niemowlęcy - swoboda wyboru ręki w czynnościach ruchowych.
Okres późniejszy - utrwalanie praworęczności u oburęcznych dzieci szczególnie gdy dominuje prawe oko (ze względu na to, iż wszystkie prawie urządzenia są przystosowane dla ludzi praworęcznych.
W wieku przedszkolnym wspieramy aktywność lewej ręki w przypadku dziecka lewostronnego i usprawniać ją motorycznie. Naleganie aby dziecko uruchomiło prawą rękę, często powoduje, że dziecko takie nie chce brać udziału w tych zajęciach, odczuwa niechęć. Dbamy aby dziecko przyswoiło sobie prawidłowe nawyki ruchowe:
- właściwy sposób trzymania ołówka (w 3 palcach),
- właściwy kierunek rysowania linii pionowych (z góry w dół),
- właściwy kierunek rysowania linii poziomych (od lewej do prawej),
- właściwy kierunek rysowania okręgów (niezgodnie z ruchem wskazówek zegara).
Usprawnianie kończyny górnej:
- trenować precyzję i szybkość ruchów,
- kształcić zdolność kontrolowania napięcia mięśni (co prze to rozumiecie? np. łamanie rysika w ołówkach)
- umiejętność rozluźniania mięśni i uruchamiania stawu nadgarstkowego,
- eliminować niepotrzebne ruchy.
Dziecko z nieprawidłową lateralizacją oraz leworęczne chronić przez wtórnymi zaburzeniami emocjonalnymi w skutek niewłaściwej postawy otoczenia.
Uspokoić rodziców:
- leworęczność to nic złego,
- nie podkreślać inności dziecka publicznie zwłaszcza przy rówieśnikach.
Koniec okresu przedszkolnego - konieczne badanie psychologiczne, aby u progu szkoły podjąć decyzję, którą ręką dziecko powinno pisać. Przy tej decyzji bierze się pod uwagę:
- dotychczasowy przebieg procesu lateralizacji,
- model i siłę lateralizacji,
- dominację oka,
- sprawność motoryczną obu rąk,
- sprawność intelektualną i postawę dziecka wobec swojej leworęczności,
Przeciwwskazania do przyuczania dziecka na prawą rękę:
- lateralizacja lewostronna,
- wczesna i silna dominacja lewej ręki,
- lewooczni,
- mała sprawność ruchowa prawej ręki,
- akceptujących swoją leworęczność,
- jąkających się.
Postulaty Sovaka dotyczące zajęć dzieci leworęcznych w specjalnych poradniach (dawna Czechosłowacja):
- dziecko leworęczne powinno siedzieć w ławce po lewej stronie od swojego kolegi,
- ćwiczenia powinno rozpoczynać od przyjęcia prawidłowej postawy i oparcia obu stóp o podłogę, kontrolowany prawidłowy sposób uchwycenia ołówka (3 palce, koniec górny ustalony w kierunku ramienia),
- gdy pisze w zeszycie z liniami - palce umieszcza pod liniami aby ich nie zasłaniać,
- zdj. 10 - ułożenie zeszytu w sposób zwierciadlany jak u praworęcznych (lewy górny róg po ukosie i do góry, prawy ku dołowi), nie dopuszczamy do przechylania głowy i tułowia - unikanie wad postawy.
- zajęcia poprzedzające ćwiczenia graficzne - cykl ćwiczeń w pozycji stojącej i rysowanie linii prostych, kręgów, spirali i innych różnie ułożonych w przestrzeni. Tablice zawieszone w płaszczyźnie pionowej. Cel - lewa ręka w sposób automatyczny w tej pozycji przyjmuje prawidłowe ułożenie, rozluźnienie napięcia mięśniowego rąk.
Wprowadzamy przerwy w zajęciach na odpoczynek i zajęcia relaksacyjne gównie dla kończyn górnych.
Motorykę rąk usprawniamy różnorodnymi zajęciami graficznymi z zastosowaniem rozmaitych narzędzi do rysowania.
1