Ćwiczenia rachunkowe z chemii fizycznej
Semestr zimowy 2006/2007 Kierunek studiów: Technologia Chemiczna
Problemy na kolokwium z termodynamiki, grupa 1.
(można dołączyć dodatkowe kartki z rozwiązaniem: dołączam kartek.........)
Nazwisko i imię: ............................................................................................................................. Data: 07/11/2006
Zad.1 Zad.2 Zad.3 Zad.4
Σ
/5 /5 /7 /7
24/24
POWODZENIA!
1. 2 mole jednoatomowego gazu doskonałego, znajdującego się początkowo w warunkach P
p
=10
5
Pa, T
p
=298K,
podczas nieodwracalnego izotermicznego rozprężania osiągają ciśnienie końcowe P
k
=5·10
4
Pa, wykonując przy
tym pracę 836J. Wyznacz dla tej przemiany ∆u, ∆h, ∆g, q i ∆s. Oblicz także pracę przy założeniu, że opisana
przemiana jest odwracalna.
Rozwiązanie (zadanie jest zmodyfikowaną wersją zadania nr 22 z 7. rozdziału zbioru zadań Adamsona):
1. Ponieważ przemiana jest izotermiczna, T=const., zatem ∆u=0 i ∆h=0; w= –836 J (jest to rozprężanie, i słowa
„wykonuje pracę” oznaczają znak „–”). Z I zasady q= –w= +836 J.
2.
∆s=q
odwr
/T
p
= –w
odwr
/T
p
. Oznacza to konieczność uprzedniego wyliczenia pracy przy założeniu odwracalności
przemiany (przy tych zamych warunkach początkowych i końcowych oraz sposobie przejścia – izoterma).
w
odwr
= –nRTln(V
k
/V
p
) = nRTln(P
k
/P
p
) = 2·8,314·298·ln0,5 = –3435 J. Zauważmy, że obliczanie objętości jest zbęd-
ne, potrzebny jest tylko odpowiedni stosunek, a widać, że wynosi on 2 (lub ½). Stąd ∆s=q
odwr
/T
p
= 3435/298
= +11,52 J/K.
3. Ostatecznie
∆g= ∆h
A
–T
p
∆s = 0 –298·(11,52) = –3435 J (nawet liczyć nie trzeba!). Tę ostatnią funkcję można też
wyliczyć z różniczki dg=VdP – sdT. Wyjdzie to samo.
2. Ciepło tworzenia HBr(g) z H
2
(g) i Br
2
(g) wynosi w temperaturze 298,15 K –37,7 kJ/mol. Przyjmując, że ciepła
molowe C
p
wszystkich gazów dwuatomowych wynoszą 29,3 J/(K·mol) i są w omawianych warunkach niezależne
od temperatury, oblicz molowe ciepło tworzenia HBr w temperaturze 175
o
C. Oblicz także temperaturę końcową
gazów powstałych w bombie kalorymetrycznej (stała objętość), zawierającej początkowo 1 mol Br
2
(g) i 99 moli
H
2
(g) w temperaturze 25
o
C, i w której zainicjowano reakcję syntezy HBr(g). Reakcja syntezy zaszła do końca, po-
jemność cieplną bomby można pominąć.
Rozwiązanie (zadanie jest nieco zmodyfikowaną wersją zadania nr 8 z 6. rozdziału zbioru zadań Adamsona):
Rozpocznijmy od zapisania reakcji: ½H
2
(g) + ½Br
2
(g) = HBr(g).
Do przeliczenia entalpii na inną temperaturę stosuje się wzór Kirchoffa: ∆H
0
473
= ∆H
0
298
+ ∆C
p
(473,15 – 298,15).
Widzimy, że do potrzebna jest wartość ∆C
p
reakcji:
∑
∑
−
=
∆
i
s
i
s
p
i
s
i
pr
i
pr
p
i
pr
p
C
n
C
n
C
,
,
,
,
,
,
,
,
. Dla warunków zadania (przed
i po reakcji mamy 1 mol gazu dwuatomowego – takie same C
p
) ∆C
p
= 0, a ∆H
0
473
= ∆H
0
298
= –37,7kJ/mol
W bombie kalorymetrycznej (rodzaj kalorymetru, służący głównie do wyznaczania ciepeł spalania) reakcje biegną
izochorycznie. W naszym przypadku „spaliliśmy w nadmiarze wodoru” 1 mol bromu. Wydzielone ciepło reakcji (nieza-
leżne, jak już ustaliliśmy, od temperatury) zostanie zużyte na ogrzanie produktów reakcji i nieprzereagowanego nad-
miaru wodoru. Ciepło reakcji zużywane jednak będzie w warunkach izochorycznych, a także sama reakcja biegnie w
takich warunkach, ilość wydzielonego ciepła odpowiada zatem ∆u a nie ∆h. Wiemy, że ∆U
r
= ∆H
r
– ∆n
g
RT. Zauważa-
my, że liczba moli reagentów gazowych w rozpatrywanej reakcji nie ulega zmianie, zatem ∆U
r
= ∆H
r
.
Możemy już zapisać bilans cieplny:
∆u = ∆u
reakcji
+ ∆u
ogrzania gazów poreakcyjnych
= ∆u
r
+ ∆u
ogp
= 0
∆u
r
= 2∆U
r
; spaliliśmy cały mol bromu, a nie ½, jak w reakcji tworzenia HBr(g).
∆u
ogp
= nC
v
(T
k
–T
p
) = 100(C
p
– R)∆T; zauważamy, iż przed reakcją było 100 moli gazu (1 mol Br
2
i 99 moli H
2
), a
po reakcji również 100 moli (2 mole HBr i 98 moli H
2
) zawsze gazu dwuatomowego, o jednakowych C
p
, które
w obliczeniach zmniejszamy do C
v
poprzez odjęcie stałej gazowej. Z bilansu znajdujemy ∆T:
2∆U
r
+ 100(C
p
– R)∆T = 0 => ∆T = –2∆U
r
/100/C
v
= –2·(–37700)/[100·(29,3 – 8,314)] =35,93 K (lub
o
C).
t
k
= 60,93
o
C; T
k
= 334,08K
3. Posiadając dane termochemiczne (wszystkie dla 298,15K) o następujących reakcjach:
molowe
ciepło spalania CH
2
CHCN(g)
∆H
0
1
= –2044,6 kJ
molowe
ciepło spalania C(grafit)
∆H
0
2
= –393,5 kJ
molowe
ciepło spalania H
2
(g)
∆H
0
3
= –285,9 kJ
molowe
ciepło tworzenia HCN(g)
∆H
0
4
= +129,7 kJ
molowe
ciepło tworzenia C
2
H
2
(g) ∆H
0
5
= +226,7 kJ
Oblicz
∆H
0
(w temp. 298,15K) dla reakcji: HCN(g) + C
2
H
2
(g) = CH
2
CHCN(g) oraz różnicę ∆H
0
– ∆U
0
w tej tem-
peraturze.
Rozwiązanie (jest to zadanie nr 13 z 6. rozdziału zbioru zadań Adamsona):
Proponuję użyć reakcję spalania akrylonitrylu (CH
2
CHCN) w kierunku odwrotnym –R1 (co wprowadzi na właści-
we miejsce – po prawej stronie znaku równości w reakcji docelowej – 1 mol akrylonitrylu), następnie odjąć reakcje
tworzenia cyjanowodoru –R4 (co umieści, gdzie trzeba, po lewej stronie znaku równości w reakcji docelowej 1 mol
HCN) i podobnie – w tym samym celu – skorzystać z reakcji tworzenia etenu –R5. Zobaczmy efekt tych działań:
–R1: 3CO
2
(g) + 1½H
2
O(c) + ½N
2
(g)
= CH
2
CHCN(g) + 3¾O
2
(g)
–R4:
HCN(g)
=
½H
2
(g) + C(grafit) + ½N
2
(g)
–R5: C
2
H
2
(g)
=
2C(grafit)
+
H
2
(g)
3CO
2
(g) + 1½H
2
O(c) + HCN(g) + C
2
H
2
(g) = CH
2
CHCN(g) + 3¾O
2
(g) + 3C(grafit) + 1½H
2
(g)
reakcja docelowa
Jak
widać, wszystko było całkowicie poprawnie (niejako „sam” wyeliminował też się azot). Widać też, że potrzeb-
ne są jeszcze dwa kroki – eliminacja wody i dwutlenku węgla. Aby zrealizować to pierwsze, musimy dodać reakcję R2
pomnożoną przez trzy, oraz dodać 1½ reakcji R3, aby wyeliminować wodę i otrzymać reakcję docelową. Sprawdzamy:
3CO
2
(g) + 1½H
2
O(c) + HCN(g) + C
2
H
2
(g) = CH
2
CHCN(g) + 3¾O
2
(g) + 3C(grafit) + 1½H
2
(g)
+3R2 3C(grafit) + 3O
2
(g)
= 3CO
2
(g)
+1½R3 1½H
2
(g) + ¾O
2
(g)
= 1½H
2
O(c)
Jak widać wszystko wykonane zostało poprawnie i ostatecznie:
∆H
0
X
= –∆H
0
1
– ∆H
0
4
– ∆H
0
5
+ 3∆H
0
2
+ 1½∆H
0
3
= –(–2044,6) – 129,7 – 226,7 + 3(–393,5) + 1½(–285,9) = 2044,6 –
129,7 – 226,7 – 1180,5 – 428,25 = 79,45 kJ (lub kJ/mol, bo chodzi o wytworzenie 1 mola akrylonitrylu).
∆U
0
=∆H
0
– ∆n
g
RT
⇒ ∆H
0
– ∆U
0
= ∆n
g
RT
Ponieważ ∆n
g
= –1, to ∆H
0
– ∆U
0
= –1·8,314·298,15= –2479 J ≈ –2,48 kJ
4. 1 mol jednoatomowego gazu doskonałego, znajdujący się początkowo w stanie (1) opisanym parametrami
V
1
=5 dm
3
, T
1
=298K i P
1
, ulega dwom kolejnym przemianom odwracalnym. Pierwsza z nich (A) polega na izoter-
micznym sprężeniu gazu do objętości V
2
równej połowie objętości początkowej i ciśnienia P
2
. Druga przemiana
(B) polega na izochorycznym schłodzeniu gazu do ciśnienia P
3
równego ciśnieniu początkowemu (P
1
). Od stanu
(1) do stanu (3) można również przejść w procesie (C) będącym odwracalnym sprężaniem izobarycznym od V
1
do
V
3
, który to proces (przemiana) jest równoważny sumie przemian A i B. Oblicz: P
1
, P
2
, T
3
, a także q
A
, w
A
, ∆U
A
,
∆H
A
, ∆S
A
, ∆G
A
, q
B
, w
B
, ∆U
B
, ∆H
B
, ∆S
B
. Naszkicuj wszystkie trzy przemiany w układzie współrzędnych P=f(V).
Odpowiedz także (z uzasadnieniem) czy wartości q
C
, w
C
i ∆U
C
są większe, mniejsze, czy równe analogicznym
wartościom w równoważnej przemianie dwuetapowej q
A+B
, w
A+B
, ∆U
A+B
.
Rozwiązanie (jest to zmodyfikowana wersja zadania nr 15 z 7. rozdziału zbioru zadań Adamsona):
Najlepiej rozpocząć od wykonania szkicu →
Teraz liczymy żądane wartości parametrów stanu:
P
1
= RT
1
/V
1
= 8,314·298/0,005 = 495514,4 Pa
P
2
= 2P
1
, boć przecież w izotermie P
1
V
1
=P
2
V
2
, a V
2
=½V
1
, zatem
P
2
= 991028,8 Pa (wartości ciśnień można zaokrąglić, pamiętając jednak, że
ich stosunek wynosi dokładnie 2).
T
2
= T
1
(izoterma A), a potem w izochorze B P
2
/T
2
=P
3
/T
3
, co daje
T
3
=T
2
·P
3
/P
2
. Ponieważ P
3
= P
1
(przemiana C jest izobarą), a P
2
=2P
1
, to
T
3
= ½T
1
= 149K.
Przemiana A:
Ponieważ T=const. ∆U
A
=0 i ∆H
A
=0; w
A
= –RT
1
ln(V
2
/V
1
)= –8,314·298ln0,5= +1717J (znak + bo sprężanie gazu); z I
zasady q
A
= –w
A
= –1717J; ponieważ przemiana jest odwracalna i izotermiczna, ∆S
A
=q
A
/T
1
= –1717/298= –5,76 J/K;
∆G
A
= ∆H
A
–T
1
∆S
A
= 0 –298·(–5,76) = +1717 J (nawet liczyć nie trzeba). Tę ostatnią funkcję można też wyliczyć
z różniczki dG=VdP –SdT. Wyjdzie to samo.
Przemiana B:
∆U
B
= q
B
= C
v
(T
3
–T
2
)=1,5R·(149 – 298)= –1858,2 J; ∆H
B
= C
p
(T
3
–T
2
)=κ·∆U
B
=5/3·(–1852,8)= –3087 J; w izochorze
praca objętościowa w
B
= 0; zmiana entropii ∆S
B
= C
v
ln(T
3
/T
2
) = 1,5Rln½ = –8,64 J/K; ∆G
B
nie liczymy, ponieważ tego
od nas nie żądają. Przy dostępnych w zadaniu danych byłoby to jednak dla izochory niemożliwe bez znajomości abso-
lutnych wartości entropii przynajmniej w jednym ze stanów (2 lub 3).
Aby odpowiedzieć na pytanie dodatkowe, nie trzeba już wykonywać żadnych obliczeń.
Energia wewnętrzna:
Proces A+B prowadzi od takiego samego stanu początkowego 1 do końcowego 3, jak proces C, zatem zmiana funkcji
stanu, jaką jest energia wewnętrzna, musi być taka sama w obu procesach, jest bowiem niezależna od drogi przejścia
ze stanu 1 do stanu 3. ∆U
C
= ∆U
A+B
= ∆U
A
+ ∆U
B
Praca:
Praca nie jest funkcją stanu, wiemy jednak, że jest całką z –PdV od stanu początkowego do końcowego, czyli na wykre-
sie P–V polem pod krzywą P=f(V). Znak pracy kompresji jest dodatni (układ zyskuje energię na sposób pracy). Widać
zatem z wykresu że w
C
<w
A+B
lub w
C
<w
A
+ w
B
a właściwie to w
C
<w
A
, bo przecież w
B
=0.
Ciepło:
Ciepło też nie jest funkcja stanu. Jeśli jednak ∆U
C
= ∆U
A+B
i w
C
<w
A+B
, to ponieważ (I zasada) ∆U
C
= q
C
+ w
C
oraz
∆U
A+B
= q
A+B
+ w
A+B
, to musi być q
C
>q
A+B
. Jednak jeśli uwzględnimy wartości bezwzględne, to |q
C
|<|q
A+B
|.
Komentarze do zadań © W. Chrzanowski, Gdańsk 2006