2009-11-13
1
Fizjologia pracy
Ocena obciążenia fizycznego podczas pracy:
- wysiłek dynamiczny
- wysiłek statyczny
- monotypowość ruchów
Wydolność fizyczna jako wskaźnik zdolności do
pracy
dr hab. n. med. Teresa Makowiec-Dąbrowska
1
Ocena obciążenia wysiłkiem dynamicznym
Intensywność wysiłku fizycznego można określić poprzez
pomiar pracy (w znaczeniu fizycznym, zgodnie ze wzorem
praca=siła * droga), jaka została wykonana albo poprzez
określenie rozwijanej mocy (praca w jednostce czasu), lub też
poprzez pomiar energii, jaka została zużyta przez organizm na
wykonanie tej pracy (rozwinięcie mocy).
2
Miarą intensywności wysiłku jest nasilenie przemian metabolicznych
umożliwiających jego wykonywanie. Ponieważ nie możemy bezpośrednio
zmierzyć energii jaka jest wytwarzana w celu wykonania wysiłku określamy
jej ilość pośrednio poprzez pomiar zużycia tlenu, ponieważ ilość energii
wytwarzanej w procesach biochemicznych jest proporcjonalna do ilości
tlenu zużytego podczas tych przemian. Ilość zużytego tlenu można
przeliczyć na energię (wydatek energetyczny) uwzględniając jego wartość
kaloryczna zależną od ilorazu oddechowego RQ. Iloraz ten zależy od diety
i intensywności wysiłku.
Wartość RQ wynosi 1, gdy metabolizowane są węglowodany, a wówczas
wartość energetyczna 1 l tlenu wynosi 5,05 kcal/l (21,1 kJ/l). Gdy
metabolizowane są tłuszcze RQ wynosi 0,7, a wartość energetyczna tlenu –
4,69 kcal/l (19,6 kJ/l). U osoby na standardowej diecie, przy
umiarkowanym wysiłku fizycznym RQ wynosi ok. 0,82 a wówczas
zużycie
1 l tlenu wyzwala przeciętnie ok. 4,82 kcal (20,18 kJ).
Dla uproszczenia przyjmuje się, ze 1 l tlenu = 5 kcal (21 kJ).
3
Wydatek energetyczny
jest wyrażany
w kilokaloriach (kcal), a obecnie, zgodnie z układem SI
w kilodżulach (kJ) w jednostce czasu.
Wydatek energetyczny dla celów obliczania bilansu
cieplnego organizmu niezbędnego w ocenie obciążenia
termicznego i mikroklimatu wyrażany jest w watach (W)
na jednostkę powierzchni ciała (m
2
).
Wielkości wydatku energetycznego wyrażoną
w poszczególnych jednostkach można przeliczyć
na inne posługując się następującymi wzorami:
[kcal] • 4,1868 = [kJ]
[kJ] • 0,2388 = [kcal]
[kcal/min] • 69,78 = [W]
[W] • 0,01433 = [kcal/min]
[W] = J/sek
4
Jeżeli mamy wyrazić wydatek energetyczny w stosunku do
powierzchni ciała, to trzeba ją obliczyć. Można się przy tym
posłużyć następującym wzorem:
SA = H
0,725
• mc
0,425
• 0,007184
gdzie:
SA
– powierzchnia ciała w m
2
H
– wysokość ciała w cm
mc
– masa ciała w kg
Obliczana wg tego wzoru powierzchnia ciała tzw.
standardowego mężczyzny (o masie ciała 70 kg i wzroście
170 cm) wynosi 1,8 m
2
a tzw. standardowej kobiety
(o masie ciała 60 kg i wzroście 160 cm) – 1,6 m
2
.
5
6
Pomiar ciepła wytwarzanego podczas wysiłku (kalorymetria bezpośrednia)
Wymiennik
ciepła
Kalorymetria
bezpośrednia - polega
na umieszczeniu bada-
nego w szczelnej
komorze i określeniu
ilości wytworzonego
przez niego ciepła.
Następnie ilość wydzielo-
nego ciepła jest przeli-
czana na wartość kalorii
wykorzystanych do
utrzymania procesów
fizjologicznych.
2009-11-13
2
7
Kalorymetria
pośrednia – pomiar
zużycia tlenu (obieg
zamknięty)
W celu określenia zużycia tlenu należy dokonać:
1. Pomiaru wentylacji płuc.
2. Określić zawartość tlenu i dwutlenku węgla
w powietrzu wydychanym.
3. Obliczyć zużycie tlenu.
Do pomiaru wentylacji płuc można posługiwać się różnymi gazomierzami
lub przepływomierzami. Pomiaru objętości powietrza wydychanego należy
dokonywać w znanych warunkach temperatury i ciśnienia atmosferycznego,
by można było odczytać z odpowiednich tabel współczynniki korekcyjne do
przeliczania objętości na warunki STPD (temperatura 0 C, ciśnienie 760
mmHg, suchy gaz) lub BTPS (temperatura 37 C, ciśnienie 760 mmHg,
wysycenie parą wodną).
8
9
Przeliczenie objętości powietrza z
warunków ATPS na warunki STPD
(z zastosowaniem nomogramu)
Zmierzono pojemność życiową płuc
(przy użyciu spirometru). Uzyskano
wartość 3500 ml ATPS. Ciśnienie
atmosferyczne w czasie pomiaru
wynosiło 710 mmHg, temperatura
otoczenia 31 C
Wartość współczynnika
odczytanego ze skali
0,799
V
STPD
= 3500 x 0,799 = 2796.5ml
11
Pomiar wentylacji płuc – powietrze wydychane zbierane jest w worku
Douglasa
12
Powietrze wydychane
może być zbierane w
innym pojemniku, w
tym przypadku jest to
balon meteorologiczny.
2009-11-13
3
Do analizy powietrza wydychanego na zawartość tlenu i dwutlenku węgla
stosowane są różne metody pomiarowe.
13
Składniki
Powietrze wdychane
Powietrze wydychane
mmHg
%
mmHg
%
Tlen
158
20,9
116
15,3
Dwutlenek węgla
0,3
0,04
32
4,2
Azot
696
78,4
565
74,3
Woda
5,7
0,76
47
6,2
Aparat Haldane’a do oznaczania
zawartości O
2
i CO
2
w powietrzu
B
– biureta pomiarowa
K
– korek dwudrożny
a
– naczynie ze stężonym KOH
(pochłania CO
2
)
b
– naczynie z alkalicznym roztworem
pirogallolu (pochłania O
2
)
M
– manometr
Z
– zbiornik z rtęcią
Introduce 10ml of gas to
be analyzed into central
burette
Flush the sample into the 02
absorbent 16 times to remove all
02
—bring it back to the burette
and there’s now 8.5ml
10ml
– 8.5ml = 1.5ml absorbed
So there was 1.5ml of 02 in the
10ml sample = 15% 02
Now flush the 8.5ml into the C02
absorbent 16 times to remove
all the C02
– bring it back to
the burette and there’s now
8.0ml. 8.5
– 8.0 = .5ml C02
Analysis = 15% 02 & 5% C02
15
Znając wielkość wentylacji płuc oraz zawartość O
2
i CO
2
w powietrzu
wydychanym można obliczyć zużycie tlenu w jednostce czasu wg wzoru:
VO
2
zużytego = VO
2
wdychanego - VO
2
wydychanego
Po odpowiednich przekształceniach wzór na objętość zużytego tlenu
przyjmuje następującą postać:
VO
2
zużytego = Vpow. wydych/100 • [(100 - %O
2
w pow. wydych
- %CO
2
w pow. wydych) • 0,265 - %O
2
w pow. wydych.]
Objętość wydychanego dwutlenku węgla wylicza się ze wzoru:
VCO
2
wydych. = Vpow. wydych./100 • (%CO
2
w pow. wydych – 0,03)
W celu uproszczenia procedury dopuszczalne jest określanie tylko zawartości
tlenu w powietrzu wydychanym. Wówczas wydatek energetyczny oblicza się
ze wzoru:
E = (4,92 V
STPD
/ 100) • (20,93 - %0
2
w pow. wydych.)
we wzorze tym:
E
– wydatek energetyczny w kcal/min
V
STPD
– wielkość wentylacji płuc w l/min w warunkach STPD
Ponieważ istnieje dobra korelacja pomiędzy wielkością wydatku
energetycznego i wielkością wentylacji płuc, dla szacowania wielkości
wydatku energetycznego może być stosowany wyłącznie pomiar
wentylacji.
Wydatek energetyczny można obliczyć ze wzorów
E [kcal/min] = 0,173 • V
BTPS
- 0,52
(Durnin, Edwards, 1955)
E [kcal/min] = 0,210 • V
STPD
(Datta, Ramanathan, 1969)
lub
E [kJ/min] = 0,837 • V
BTPS
(Raport of UNU, 1974)
E [kJ/min] = 0,549 • V
BTPS
+ 11,383
(Verma i wsp., 1989)
we wzorach tych:
V
BTPS
- wentylacja płuc w warunkach BTPS
V
STPD
- wentylacja płuc w warunkach STPD
16
17
Pomiar wentylacji płuc powinien być wykonywany przynajmniej w
4–5 min po rozpoczęciu czynności, który to czas jest niezbędny do
ustalenia się stanu równowagi czynnościowej (wzrostu wentylacji
płuc do poziomu charakterystycznego dla intensywności danego
wysiłku).
Stan równowagi czynnościowej
Zalecany okres pomiaru
Energia z
przemian
beztleno-
wych
Energia z
przemian
tlenowych
Częstość skurczów
serca
Częstość skurczów
serca
Dług tlenowy
Wydatek energetyczny
Deficyt
tlenu
Czę
sto
ść
sk
ur
czó
w
se
rc
a/
m
in
W
yd
ate
k
en
er
g
ety
cz
n
y
kJ
/min
Czas min
Nowoczesne aparaty do pomiaru intensywności wysiłku (ciężkości
pracy) są wyposażone respirometry i analizatory gazów oraz układy
elektroniczne dokonujące odpowiednich przeliczeń w ten sposób, że
zużycie tlenu odczytuje się od razu.
18
BodyGem Oxycon
2009-11-13
4
19
Istnieją również przepływomierze (produkowany w Polsce pod nazwą
„Miernik wydatku energetycznego” – MWE - 1) wyposażone
w układ elektroniczny dokonujący przeliczeń zmierzonej wartości
wentylacji płuc na wydatek energetyczny.
Należy jednak brać pod uwagę to, że podczas bardzo lekkiej pracy
sam fakt pomiaru wentylacji staje się bodźcem emocjogennym na
tyle silnym, że może powodować jej zawyżenie w stosunku do
rzeczywistego zapotrzebowania metabolicznego. Podobnie
zawyżone wyniki możemy uzyskać przy bardzo ciężkiej
pracy, ale w tym przypadku hiperwentylacja jest objawem
gromadzenia się w organizmie kwaśnych produktów przemiany
materii i zakłócenia równowagi kwasowo-zasadowej.
Miernik wydatku energetycznego MWE - 1 jest przenośnym przyrządem
przeznaczonym do ilościowej oceny wydatku energetycznego. Na tej
podstawie możliwa jest klasyfikacja ciężkości pracy fizycznej na
stanowiskach pracy.
Zasada działania miernika MWE - 1 jest oparta na pomiarze wentylacji płuc
przez czujnik przepływu powietrza. Miernik oblicza wartość wydatku
energetycznego z wentylacji minutowej płuc wykorzystując wzór Datta -
Ramanathana, z uwzględnieniem temperatury otoczenia, współczynnika
ciśnienia atmosferycznego uśrednionego na obszar Polski oraz
współczynnika korekcyjnego, co weryfikuje pomiar do wzorcowej metody
kalorymetrii pośredniej.
Opis techniczny
Miernik MWE - 1 składa się z czujnika przepływu powietrza osadzonego w
półmasce mikroprocesowego układu przetwarzania umieszczonego w
osobnej obudowie. Półmaskę zakłada się na twarz badanej osoby a układ
przetwarzania zawiesza na pasku lub innym odpowiednim elemencie
ubrania.
20
21
Wydatek energetyczny może być też określony na podstawie
pomiarów
częstości skurczów serca
podczas pracy (wg normy ISO 8996:1990)
Zależność pomiędzy częstością skurczów serca a poziomem metabolizmu
opisuje wzór:
HR = HRo + RM (M - MB)
Przekształcając to równanie otrzymujemy równanie:
M = 1/RM ·(HR - HRo) + BM
które opisuje zależność między zmierzoną częstością skurczów serca
a tempem metabolizmu.
we wzorach tych:
M
- tempo metabolizmu w W/m
2
BM
- podstawowe tempo metabolizmu w W/m
2
RM
- przyrost częstości skurczów serca na jednostkę
metabolizmu
HR
- częstość skurczów serca określona podczas pracy
HRo
- częstość skurczów serca w pozycji leżącej w
neutralnych warunkach termicznych
Godząc się na pewne uproszczenia przybliżona ocena może być dokonana
przy pomocy następującego równania:
M = 4 · HR - 255
22
23
Wydatek energetyczny można również wyznaczyć na podstawie pomiaru
temperatury wewnętrznej ciała.
Zależność tę opisuje wzór:
M = 459,85 (T
w
-36,8) (H
1,45
/m
0,15
)
M – wydatek energetyczny (w Watach)
T
w
– temperatura wewnętrzna
H – wzrost
m – masa ciała
wg. Szubert i wsp. 2008
Jeżeli wydatek energetyczny podczas pracy obliczony jest na podstawie
pomiary parametrów fizjologicznych takich jak zużycie tlenu,
wentylacja płuc lub częstość skurczów serca otrzymujemy
wartości
“brutto”
, tzn. obejmujące wydatek na spoczynkową przemianę
materii i wydatek na samą pracę. Dla uzyskania odpowiedniej
porównywalności wyników przyjęto jednak podawać wydatek energetyczny
w wartościach
“netto”
, czyli na samą pracę. Dlatego też od wartości
“brutto” trzeba odejmować wartość przemiany spoczynkowej. Można
ją obliczyć wg wzorów Harrisa-Benedicta :
dla mężczyzn
BMR = 66,473 + 13,752mc + 5,003H - 6,755A
dla kobiet
BMR = 655,096 + 9,563mc + 1,850H - 4,676A
gdzie:
BMR
– przemiana podstawowa w kcal/24 godziny
mc
– masa ciała w kg
H
– wysokość ciała w cm
A
– wiek w latach
W przybliżeniu można przyjąć, że w spoczynku wydatek energetyczny
u mężczyzn wynosi 1 kcal/kg/godz., a u kobiet 0,95 kcal/kg/godz.
24
2009-11-13
5
Szacunkowe metody obliczania
wydatku energetycznego
Metody te powstały one dzięki
obserwacji, że wydatek energetyczny
na wykonywanie takich samych czynności
roboczych w takim samym tempie
przez różne osoby, mające odpowiednią
wprawę w wykonywaniu tych czynności,
jest podobny.
25
26
Wydatek energetyczny mężczyzn [kcal/min] podczas aktywności
zawodowej i rekreacyjnej. U kobiet wielkości te będą mniejsze o
ok. 10=20%. Źródło: Durnin i Passmore, 1967.
27
28
29
30
Określanie intensywności wysiłku w MET
1 MET = 3,5 ml O
2
/kg/min
lub
1 MET = 1 kcal/kg/godz.
Aktywność codzienna
Aktywność rekreacyjna
Aktywność zawodowa
Rodzaj aktywności MET
Rodzaj aktywności MET
Rodzaj aktywności/zawód MET
Siedzenie, niewielka 1,5
Gra na instrumencie 1,8-2,5 Praca biurowa 2,0
Aktywność
Podlewanie ogrodu 2,5
Siatkówka (rekreacyjnie) 2,9 Montaż części (siedząc) 3,0
Chodzenie (3,2 km/h) 2,5
Spacer z psem 3,0
Murowanie, tynkowanie 3,5
Wynoszenie śmieci 3,0
Rower (wolno) 3,5
Stolarstwo, spawanie 4,0
Prace domowe 3,5
Pływanie (wolno) 4,5
Naprawa samochodu 5,0
Grabienie trawnika 4,0
Rower (umiarkowanie) 5,7
Ciesielstwo 6,0
Koszenie trawnika 4,5
Narciarstwo 6,8
Praca w kotłowni 7,0
Wchodzenie po schodach 6,0 Jogging 10,2
Kopanie rowów, wyrąb drewna > 9,0
2009-11-13
6
31
Uproszczona metoda szacowania wydatku energetycznego podczas
pracy (wg G. Lehmanna)
Tablica A
Pozycja ciała
Wydatek energetyczny
kcal/min
kJ/min
W/m
2
W
Siedząca
0,3
1,26
12
21
Na kolanach
0,5
2,10
19
35
W kucki
0,5
2,10
19
35
Stojąca
0,6
2,51
23
42
Stojąca pochylona
0,8
3,35
31
56
Chodzenie
1,7 – 3,5 7,12 – 14,65 66 – 124 119 - 244
Wchodzenie
bez obciążenia
po pochyłości 10
o
(na 1 m wzniesienia)
0,7
3,14
27
49
32
Rodzaj
i ciężkość pracy
Wydatek energetyczny
kcal/min
kJ/min
W/m
2
W
Praca palców,
ręki i
przedramienia
lekka
średnia
ciężka
0,3 – 0,6
0,6 – 0,9
0,9 – 1,2
1,3 – 2,5
2,5 – 3,8
3,8 – 5,0
12 – 23
23 – 35
35 – 47
21 – 42
42 – 63
64 – 84
Praca jednego
ramienia
lekka
średnia
ciężka
0,7 – 1,2
1,2 – 1,7
1,7 – 2,2
2,9 – 5,0
5,0 – 7,1
7,1 – 9,2
27 – 47
47 – 66
66 – 85
49 – 84
84 – 119
119–153
Praca obu
ramion
lekka
średnia
ciężka
1,5 – 2,0
2,0 – 2,5
2,5 – 3,0
6,3 – 8,4
8,4 – 10,5
10,5 – 12,6
58 – 78
78 – 97
97 – 116
105 – 140
140 – 174
174 – 209
Praca mięśni
kończyn i
tułowia
lekka
średnia
ciężka
bardzo ciężka
2,5 – 4,0
4,0 – 6,0
6,0 – 8,5
8,5 – 11,5
10,5 – 16,7
16,7 – 25,1
25,1 – 35,6
35,6 – 48,1
97 – 155
155 – 233
233 – 329
329 – 445
174 – 279
279 – 419
419 – 593
593 – 802
Tablica B
33
Wartości podane w tabelach to wydatek energetyczny mężczyzn.
Dlatego w celu uzyskania wartości odpowiadających wydatkowi
energetycznemu kobiet wyniki oszacowanego u mężczyzn wydatku
energetycznego pomnożyć przez współczynnik o wartości od 0,8 do
0,85. Wyższa wartość współczynnika odnosi się do kobiet wysokich, o
silnej budowie, niższa – do małych, szczupłych kobiet.
Jeżeli jednak chcemy oszacować wielkość wydatku energetycznego
kobiety zatrudnionej na takim samym stanowisku jak mężczyzna, dla
którego określono już wydatek energetyczny, to trzeba sprawdzić, czy
oboje wykonują dokładnie takie same czynności. Jeżeli tak jest, to
wystarczy zastosować ten współczynnik.
Często zdarza się jednak, że na jednakowym z nazwy stanowisku kobiety i
mężczyźni pracują z różnym obciążeniem i najczęściej stąd, a nie tylko z
innej masy ciała wynikają różnice wielkości wydatku energetycznego
kobiet i mężczyzn.
34
35
Tempo metabolizmu związane z
pozycją ciała i z częściami ciała
zaangażowanymi w wykonanie
pracy, W/m
2
,
wg normy PN
–EN ISO 8996:2005
Lp. Wykonywana czynność
Czas
wykonywania
czynności w dniu
pracy [min]
Wydatek energetyczny
Na pozycję ciała
[kcal/min]
Na rodzaj pracy
[kcal/min]
Łącznie, na
pozycję +
rodzaj pracy
Na czynność
w czasie dnia
pracy
1
2
3
4=(2+3)
5=(1x4)
1
Wymiana szpul,
likwidacja zrywów
162
Stojąca – 0,6
Praca obu
ramion, lekka –
1,8
2,4
388,8
2
Zdejmowanie pełnych
szpul
59
Stojąca
pochylona – 0,8
Praca mięśni
kończyn i
tułowia, lekka –
2,8
3,6
212,4
3
Przygotowywanie
szpul i cewek
84
Stojąca – 0,6
Praca obu
ramion, lekka –
1,5
2,1
176,4
4
Czynności
porządkowe,
omiatanie maszyny
20
Stojąca i
chodzenie – 1,2
Praca jednego
ramienia, lekka –
1,0
2,2
44,0
5
Obserwacja pracy
maszyny
46
44
20
Stojąca – 0,6
Chodzenie – 1,7
Siedzenie – 0,3
0,6
1,7
0,3
27,6
74,8
6,0
6
Przerwy
45
0,5
22,5
Łącznie
480
952,5
Otrzymany wynik należy pomnożyć przez 0,8, ponieważ pracę wykonują kobiety 952,5 kcal x 0,8 = 762 kcal
Koszt energetyczny pracy skręcaczki oceniony wg metody G. Lehmanna
36
2009-11-13
7
Lp.
Wykonywana
czynność
Czas
wykonywania
czynności w
dniu pracy
[min]
Wydatek energetyczny
Na pozycję
ciała
[kcal/min]
Na rodzaj pracy
[kcal/min]
Łącznie, na
pozycję +
rodzaj
pracy
Na
czynność w
czasie dnia
pracy
1
2
3
4=(2+3)
5=(1x4)
1
Obszywanie
dywanów
360
Siedząca – 0,3
Praca obu ramion,
średnia – 2,2
2,5
900
2
Przenoszenie
dywanów
30
Chodzenie
powolne – 1,7
Praca obu ramion,
ciężka – 3,0
4,7
141
3
Chodzenie bez
ciężaru
30
Chodzenie w
umiarkowanym
tempie – 2,8
2,8
84
4
Wymiana nici
w maszynie
15
Siedząca – 0,3
Praca palców ręki i
przedramienia,
lekka – 0,6
0,9
13,5
6
Przerwy
45
0,5
22,5
Łącznie
480
1161
Otrzymany wynik należy pomnożyć przez 0,8, ponieważ pracę wykonują kobiety
1168 kcal x 0,8 = 929 kcal
Koszt energetyczny pracy podczas obszywania dywanów
oceniony wg metody G. Lehmanna
37
Znaczenie tempa pracy w kształtowaniu wydatku energetycznego
(ciężkości pracy)
Stanowisko
Liczba
operacji
/min
Przenoszony
jednostkowy
ciężar
Efektywny
czas pracy
Wydatek
energetyczny
[kcal/min]
Wydatek
energetyczny
[kcal/zmianę]
Pakowanie torebek w
kartony (A)
60
30-70 g
450
3,3
1500
Pakowanie torebek w
kartony (B)
25
125-250 g
410
2,3
980
Przenoszenie kartonów
z taśmy na paletę (A)
16
1,0-1,8 kg
450
4,0
1800
Przenoszenie kartonów
z taśmy na paletę (B)
4
1,8-2,7 kg
410
2,6
1090
38
Znaczenie podłoża, po jakim się chodzi i tempa chodzenia dla wydatku
energetycznego
Zgodnie z metodą Lehmanna
1,7 - 3,5 kcal/min
Wartownik -
chodzenie po drodze równej i gładkiej
oraz po podłożu nierównym, rozmiękłym
i trawiastym
3,1 - 4,2 kcal/min
Pracownik zakładu oczyszczania miasta -
chodzenie po wysypisku śmieci (teren
nierówny, pagórki, skarpy)
4,8 kcal/min
Dostarczanie korespondencji w IV-piętrowym budynku
kobieta - ciężar torby 7 kg
5,4 kcal/min
kobieta - ciężar torby 10 kg
5,1 kcal/min
mężczyzna - ciężar torby 8 kg
7,3 kcal/min
mężczyzna - ciężar torby 15 kg
7,0 kcal/min
mężczyzna - ciężar torby 16 kg
7,5 kcal/min
39
Wzory do obliczania wydatku energetycznego podczas przemieszczania
ciężarów (
Garg A, Chaffin DB, Herrin GD, AIHA, 1978, 39, 661-674
)
Utrzymywanie pozycji
siedzącej
E = 0,023 BW
stojącej
E = 0,024 BW
stojącej, pochylonej
E = 0,028 BW
Chodzenie (Kcal)
ΔE = 10
-2
(51 + 2,54 BW · V
2
+ 0,379 BW · G · V) t
Podnoszenie w pozycji pochylonej
ΔE = 10
-2
[0,325 BW (0,81-h
1
) + (1,41 L + 0,76 S · L) (h
2
-h
1
)]
dla h
1
< h
2
< lub = 0,81
Podnoszenie z przysiadu (z prostymi plecami)
ΔE = 10
-2
[0,541 BW (0,81-h
1
) + (2,19 L + 0,62 S · L) (h
2
-h
1
)]
dla h
1
< h
2
< lub = 0,81
BW=ciężar ciała [kg]; V=szybkość chodzenia [m/sek]; S - płeć: 1 - mężczyzna, 0 - kobieta;
L=ciężar [kg]; h
1
= wysokość początkowa; h
2
= wysokość końcowa; t = czas [min]
40
Niesienie ciężaru w rękach opuszczonych wzdłuż tułowia (w jednej lub w obu
rękach) (Kcal)
ΔE = 10
-2
[80+2,43 BWxV
2
+4,63 L+V
2
+4,62 L+0,379(L+BW)GxV] t
Niesienie ciężaru przed sobą
ΔE = 10
-2
[68+2,54 BWxV
2
+4,08 L+V
2
+11,4 L+0,379(L+BW)GxV] t
Trzymanie ciężaru w obu rękach opuszczonych wzdłuż tułowia (kcal)
ΔE = 0,037 L x t
Trzymanie ciężaru w jednej ręce, opuszczonej (kcal)
ΔE = 0,088 L x t
Trzymanie ciężaru przed sobą
ΔE = 0,062 L x t
BW=ciężar ciała [kg]; V=szybkość chodzenia [m/sek]; L= ciężar [kg];
G = nachylenie podłoża [%]; t = czas [min]
41
Popychanie lub pociąganie – uchwyt na wysokości 0,81 m (kcal/czynność)
ΔE = 10
-2
X (0,112 BW + 1,15 F + 0,505 S x F)
Popychanie lub pociąganie – uchwyt na wysokości 1,5 m (kcal/czynność)
ΔE = X (0,086 BW + 0,036 F)
Poziomy ruch obu rąk w zakresie 180 (kcal/ruch)
ΔE = 10
-2
(0,11 BW + 0,726 L)
Poziomy ruch jedną ręką w zakresie 180 (kcal/ruch)
ΔE = 10
-2
(0,097 BW + 0,946 L)
Poziomy ruch jedną lub obydwiema rękami w zakresie 90 , stanie (kcal/ruch)
ΔE = 10
-2
(3,31 + 0,726 L + 0,143 S x L)
Poziomy ruch obydwiema rękami w zakresie 90 , siedzenie (kcal/ruch)
ΔE = 10
-2
(3,5 + 0,682 L + 0,321 S x L)
Poziomy ruch jedną ręką w zakresie 90 , siedzenie (kcal/ruch)
ΔE = 10
-2
(2,54 + 1,1 L + 0,248 S x L)
42
2009-11-13
8
Ruch ręki lub obu rąk do przodu, stanie (kcal/ruch)
ΔE = 10
-2
X (3,75 + 1,23 L)
Ruch ręki lub obu rąk do przodu, siedzenie (kcal/ruch)
ΔE = 10
-2
X (6,3 + 2,71 L)
BW=ciężar ciała [kg]; F=przeciętna siła popychania/pociągania [kg]; S - płeć: 1 -
mężczyzna, 0 - kobieta; L=ciężar [kg]; X zakres ruchu [m]
43
44
wy
d
ate
k
en
er
ge
ty
cz
ny
n
a
m
2
p
rz
ec
ię
te
j
p
o
wi
er
zc
h
n
i
m
in
u
ty
n
a
m
2
p
rz
ec
ię
te
j
p
o
w
ie
rz
ch
n
i
Wydatek energetyczny na 1 m
2
przeciętej powierzchni (słupki
zakreskowane) i czas potrzebny na przepiłowanie 1m
2
(słupki puste)
w zależności od używanej piły. Pionowy znacznik (p<0,01) oznacza
statystycznie istotną różnicę wydatku energetycznego.
Źródło: Grandjean, Egli, Rhiner i Steinlin, 1952.
45
wydatek energetyczny
wydajność
kąt pomiędzy ramieniem
a przedramieniem
Wydajność pracy i wydatek energetyczny w zależności od wysokości
ustawienia stołu (co warunkuje ustawienie rąk) podczas pakowania
artykułów spożywczych.
Źródło: Tichauer, 1968.
46
cz
ęs
to
ść
tę
tn
a/m
in
cz
. tę
tn
a/m
in
Obciążenie podczas pracy może być zmniejszone poprzez wyeliminowanie
pochylania się. Wydatek energetyczny zmniejszył się o 25%, przyrost
częstości skurczów serca ponad poziom spoczynkowy o 20%.
Źródło: Scholz i Sieber, 1963.
Modelowe stanowisko pracy – (5) urządzenie utrzymujące odległość
badanego od krawędzi stołu. Praca polegała na przekładaniu pojemnika
o masie 5 kg 10 razy na min.
Zużycie tlenu i częstość skurczów serca podczas pracy na modelowym
stanowisku.
I słupek – wykonywanie czynności w bliskim zasięgu,
II słupek – wykonywanie czynności w maksymalnym zasięgu,
III słupek – maksymalny zasięg + pochylenie ku przodowi
2009-11-13
9
Mężczyźni
Klasy
ciężkości pracy
kcal/8 godz.
kcal/min
kJ/8 godz.
kJ/min
Bardzo lekka
Do 300
do 1,2
1250
do 5
Lekka
300 – 800
1,2 – 2,2
1250 – 3350
5 – 10
Średnio-ciężka 800 – 1500
2,2 – 4,5
3350 – 6300
10 – 20
Ciężka
1500 – 2000 4,5 – 7,0
6300 – 8400
20 – 30
Bardzo ciężka
> 2000
> 7,0
> 8400
> 30
Kobiety
Klasy
ciężkości pracy
kcal/8 godz.
kcal/min
kJ/8 godz.
kJ/min
Bardzo lekka
do 200
do 0,8
do 850
do 3,5
Lekka
200 – 700
0,8 – 1,8
850 – 2900
3,5 – 7,5
Średnio-ciężka 700 – 1000
1,8 – 3,0
2900 – 4200
7,5 – 12,5
Ciężka
1000 – 1200 4,0 – 4,8
4200 – 5000
12,5 – 20
Bardzo ciężka
> 1200
> 4,8
> 5000
> 20
Klasyfikacja ciężkości pracy na podstawie wartości efektywnego
wydatku energetycznego w ciągu zmiany roboczej
49
50
Ocena ryzyka zawodowego związanego z ciężkością pracy
Pracodawca zapewnia posiłki pracownikom wykonującym prace:
1) związane z wysiłkiem fizycznym, powodującym w ciągu zmiany roboczej
efektywny wydatek energetyczny organizmu powyżej 2000 kcal (8374 kJ)
u mężczyzn i powyżej 1100 kcal (4605 kJ) u kobiet,
2) związane z wysiłkiem fizycznym, powodującym w ciągu zmiany roboczej
efektywny wydatek energetyczny organizmu powyżej 1500 kcal (6280 kJ)
u mężczyzn i powyżej 1000 kcal (4187 kJ) u kobiet, wykonywane
w pomieszczeniach zamkniętych, w których ze względów technologicznych
utrzymuje się stale temperatura poniżej 10 C lub wskaźnik obciążenia
termicznego (WBGT) wynosi powyżej 25 C,
3) związane z wysiłkiem fizycznym, powodującym w ciągu zmiany roboczej
efektywny wydatek energetyczny organizmu powyżej 1500 kcal (6280 kJ)
u mężczyzn i powyżej 1000 kcal (4187 kJ) u kobiet, wykonywane na otwartej
przestrzeni w okresie zimowym; za okres zimowy uważa się okres od
dnia 1 listopada do dnia 31 marca,
4) pod ziemią.
ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów.
(Dz. U. Nr 60, poz. 279)
51
Ocena obciążenia statycznego
W ocenie obciążenia statycznego należy uwzględniać:
• zajmowaną pozycję ciała i stopień jej wymuszenia,
• obecność operacji roboczych wymagających
istotnych napięć statycznych,
• wielkość rozwijanych sił podczas napięć statycznych,
• czas trwania obciążeń.
52
Pozycja ciała
– większe obciążenie statyczne jest w pozycji
stojącej niż siedzącej, bo przestrzenna stabilizacja środka
ciężkości wymaga dodatkowych napięć mięśniowych.
Dlatego też, wszędzie gdzie jest to możliwe praca powinna
być wykonywana w pozycji siedzącej. Pozycja stojąca jest
wskazana tylko wówczas, gdy:
• wydatek energetyczny przekracza 2-3 kcal/min (praca
średnio ciężka)
• wymagana jest większa przestrzeń dla wykonywania
ruchów,
• konieczne jest używanie dużej siły.
Dodatkową uciążliwością pozycji stojącej jest konieczność
pochylania się. Wraz ze wzrostem kąta pochylenia rośnie
obciążenie statyczne mięśni grzbietu – trzeba utrzymać górną
połowę ciała.
53
Niezmienna pozycja siedząca również nie jest fizjologicznie
poprawną. Wskazana jest zawsze możliwość zmiany pozycji
podczas wykonywania czynności (konieczność rozluźnienia
mięśni, polepszenie warunków hemodynamicznych –
zapobieganie zastojom żylnym).
Pozycja wymuszona
– to taka, której nie można zmienić
przez czas niezbędny do wykonania czynności (np. przy
obsłudze niektórych obrabiarek, przy wczytywaniu danych do
komputera, podczas montażu drobnych elementów, podczas
długotrwałych operacji chirurgicznych). Przy takich
czynnościach występuje również konieczność skupienia uwagi i
wzmożona kontrola wzrokowa wykonywanych ruchów. Na
wymuszenie pozycji wpływa również duża powtarzalność
ruchów (monotypowość czynności).
54
2009-11-13
10
Ocena stopnia obciążenia statycznego wg Kirschnera (modyfikacja Fibigera)
55
Stopień
obciążenia
statycznego
Praca związana z trzymaniem
Pozycja ciała przy pracy
*
Mały
Sporadyczne trzymanie ciężaru < lub
utrzymywanie rąk w "niewygodnych"
pozycjach.
Siedząca, niewymuszona; stojąca niewymuszona z
możliwością okresowej zmiany na siedzą; stojąca
lub siedząca na przemian z chodzeniem.
Średni
Konieczność okresowego trzymania
ciężarów do lub utrzymywanie rąk
powyżej barków lub w innych
"niewygodnych" pozycjach.
Siedząca, wymuszona, niepochylona, bądź
nieznacznie pochylona; stojąca, niewymuszona bez
możliwości zmiany pozycji na siedzącą.
Duży
Konieczność dłuższego trzymania
ciężarów > lub utrzymywanie rąk
powyżej barków lub w innych
"niewygodnych" pozycjach.
Stojąca, wymuszona, niepochylona z możliwością
okresowej zmiany pozycji na siedzącą; siedząca,
wymuszona, bardzo pochylona; stojąca,
wymuszona, niepochylona bez możliwości zmiany
pozycji na siedzącą; stojąca, wymuszona,
pochylona niezależnie od możliwości zmieniania
pozycji.
Bardzo
duży
Jak wyżej, gdy czas utrzymywania jest
długi.
Klęcząca, w przysiadzie i inne nienaturalne pozycje.
*
Obciążenie statyczne występuje wówczas, jeżeli przyjęta pozycja trwa przynajmniej parę minut; gdy
trwa bardzo krótko, obciążenie ma charakter dynamiczny
Plecy
1 - wyprostowane
2 - zgięte do przodu
3 - skręcone
4 - zgięte i skręcone
Ramiona
1- obydwa poniżej stawu
ramieniowego
2 - jedno powyżej stawu
ramieniowego
3 - obydwa powyżej stawu
ramieniowego
Nogi
1- pozycja siedząca
2- stanie na obu nogach
3 - stanie na jednej nodze
4 - stanie na obu ugiętych nogach
5 - stanie na jednej ugiętej nodze
6 - pocycja klęcząca na jednym lub
obu kolanach
7 - chodzenie
Metoda OWAS (Ovako Working Posture Analysis System)
Karhu, Kansi & Kuorinka (1986)
56
Kod
obciążenia
Mężczyźni
[kg]
Kobiety
i młodociani
chłopcy
[kg]
Dziewczęta
[kg]
1
< 10
<5
< 2
2
10 – 20
5 – 10
2 – 6
3
>20
> 10
>6
Kody sił zewnętrznych w zależności od populacji
Klasyfikacji podlega również siła zewnętrzna. Zgodnie z
metodą OWAS siła ta może być klasyfikowana jako 1,
2 lub 3. Dla potrzeb oceny ryzyka poprzez czynnik
obciążenia statycznego zróżnicowano wartości siły dla
mężczyzn, kobiet i młodocianych, opierając się na
aktach prawnych
57
58
Plecy Ramiona
1
2
3
4
5
6
7
Nogi
1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 Obciążenie
1
1
1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1
2
1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1
3
1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 2
2
1
2 2 3 2 2 3 2 2 3 3 3 3 3 3 3 2 2 2 2 3 3
2
2 2 3 2 2 3 2 3 3 3 4 4 3 4 4 3 3 4 2 3 4
3
3 3 4 2 2 3 3 3 3 3 4 4 4 4 4 4 4 4 2 3 4
3
1
1 1 1 1 1 1 1 1 2 3 3 3 4 4 4 3 3 3 1 1 1
2
2 2 3 1 1 1 1 1 2 4 4 4 4 4 4 3 3 3 1 1 1
3
2 2 3 1 1 1 2 3 3 4 4 4 4 4 4 4 4 4 1 1 1
4
1
2 3 3 2 2 3 2 2 3 4 4 4 4 4 4 4 4 4 2 3 4
2
3 3 4 2 3 4 3 3 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 2 3 4
3
4 4 4 2 3 4 3 3 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 2 3 4
Kombinacje położeń pleców, ramion i nóg oraz odpowiadające im
kategorie oceny stanowiska pracy
1 - pozycje naturalne, obciążenie jest małe lub akceptowalne.
2 - pozycje mogą mieć negatywny wpływ na uklad mięśniowo-szkieletowy, obciążenie
umiarkowane, prawie akceptowalne, należy brać pod uwagę konieczność zmian na
stanowisku w najbliższej przyszłości.
3 - pozycje mają negatywny wpływ na układ mięśniowo-szkieletowy, obciążenie jest duże,
zmiany na stanowisku muszą być przeprowadzone tak szybko, jak to jest możliwe.
4 - pozycje mają bardzo negatywny wpływ na układ mięśniowo-szkieletowy, obciążenie jest
bardzo duże, zmiany na stanowisku muszą być przeprowadzone natychmiast.
59
Obciążenie
Pozycje ciała przy pracy
(kategorie OWAS)
Czas utrzymywania jednej
pozycji
(% zmiany roboczej)
Małe
Pozycja niewymuszona kategorii 1
do 70
Pozycja wymuszona kategorii 1 lub pozycja
niewymuszona kategorii 2
do 50
Pozycja wymuszona kategorii 2
do 30
Średnie
Pozycja niewymuszona kategorii 1
powyżej 70
Pozycja wymuszona kategorii 1 lub pozycja
niewymuszona kategorii 2
50 - 70
Pozycja wymuszona kategorii 2
30 - 50
Pozycja wymuszona kategorii 3 lub 4
do 30
Duże
Pozycja wymuszona kategorii 1 lub pozycja
niewymuszona kategorii 2
powyżej 70
Pozycja wymuszona kategorii 2
powyżej 50
Pozycja wymuszona kategorii 3 lub 4
powyżej 30
Zastosowanie metody OWAS do oceny
obciążenia statycznego
Ocena
obciążenia wynikającego z powtarzalności
ruchów (monotypowości)
Monotypowość występuje przy pracach ręcznych,
cechujących się wysoką powtarzalnością elementarnych czynności.
Jej konsekwencją jest obciążenie (a czasem przeciążenie) aparatu
mięśniowo-ruchowego.
Skutkiem monotypowości ruchów są dolegliwości układu ruchu.
60
2009-11-13
11
Częstotliwość ruchów określana jako “duża”
dla różnych części kończyny górnej
Część ciała
Liczba ruchów/minutę
Barki
Więcej niż 2
Ramię/łokieć
Więcej niż 10
Przedramię/nadgarstek
Więcej niż 10
Palce
Więcej niż 200
Wg:
Kilbom Ĺ [1994]. Repetitive work of the upper extremity;
Part II: The scientific basis for the guide. Int J Ind Erg 14:59–86.
62
63
Lp.
Częstotliwość
Liczba powtórzeń cyklu pracy
w ciągu zmiany roboczej
Liczba
punktów
1.
Bardzo mała
mniej niż 100
1
2.
Mała
100 200
2
3.
Średnia
200 1000
3
4.
Duża
1000 1800
4
5.
Bardzo duża
więcej niż 1800
5
Lp.
Sumaryczna liczba
punktów
Określenie stopnia
monotonii pracy
1.
3 5
mały
2.
6 7
średni
3.
8 9
duży
4.
10 11
bardzo duży
Lp.
Stopień
zmienności
sposobu
wykonania
operacji w
kolejnych
cyklach
Kryteria do ustalenia stopnia
zmienności
Liczba
punktów
1.
Duży
sposób wykonania operacji przy
kolejnych powtórzeniach często
(co 2-4 cykle) ulega istotnej
zmianie
1
2.
Średni
sposób wykonania operacji przy
kolejnych cyklach sporadycznie
(co ok. 5-10 cykli) ulega istotnej
zmianie
2
3.
Mały
sposób wykonania operacji
po kolejnych powtórzeniach
praktycznie nie ulega zmianie
3
Lp.
Stopień
złożoności
operacji
Kryteria do oceny
stopnia złożoności operacji
Liczba
punktów
1.
Duży
operacja trudna, wykonanie
jej wymaga od pracownika
doświadczenia oraz wysokich
kwalifikacji
1
2.
Średni
operacja przeciętnie trudna,
wykonanie jej wymaga od
pracowników niewysokich
kwalifikacji, przygotowanie
trwa ponad 1 miesiąc
2
3.
Mały
operacja prosta, łatwa
do poznania i wykonania,
możliwa do wykonania przez
pracowników bez żadnych
kwalifikacji, po minimalnym
okresie przyuczenia
3
Ocena stopnia zmienności i złożoności
Ocena liczby powtórzeń
Sumaryczna ocena
monotypowości
64
Ryzyko związane z
czynnościami
jednostajnie
powtarzanymi
Czas wykonywania czynności
jednostajnie powtarzanej
Małe
Czas wykonywania cyklu czynności
jest dłuższy niż 2 minuty
Średnie
Czas wykonywania cyklu czynności
wynosi od 30 sekund do 2 minut
Duże
Czas wykonywania cyklu czynności
jest krótszy niż 30 sekund
Ocena ryzyka zawodowego związanego z czynnościami
jednostajnie powtarzanymi, wykonywanymi bez użycia
siły, podczas pracy w pozycji siedzącej
65
Ryzyko
Liczba powtórzeń operacji roboczej w ciągu
zmiany roboczej
Ruchy
precyzyjne
Przy
wywieranej
sile
zewnętrznej
(równej masie
materiałów)
< 10 kG
Przy
wywieranej
sile
zewnętrznej
(równej masie
materiałów)
> 10 kG
Małe
< 1500
< 800
< 300
Średnie
1500 3000
800 1600
300 800
Duże
> 3000
> 1600
> 800
Ocena ryzyka zawodowego związanego z czynnościami
jednostajnie powtarzanymi, precyzyjnymi wykonywanymi
z użyciem siły
Zależność między liczbą cykli w ciągu zmiany roboczej (oś y)
a siłą zewnętrzną wyrażaną w kG (oś x) oraz odpowiednie strefy oceny
obciążenia
Ocena monotypowości ruchów
66
kg
Li
czb
a
cyk
li
/zm
ia
n
ę
2009-11-13
12
Wydolność fizyczna jako wskaźnik
zdolności do pracy
67
W celu wykonania wysiłku fizycznego
konieczne jest wytworzenie w organizmie
odpowiedniej ilości energii (wyrażonej w kcal,
kJ lub ilości pobranego tlenu) w celu pokrycia
zwiększonego zapotrzebowania
energetycznego związanego z tym wysiłkiem.
68
Wydolność fizyczna
jest to maksymalna zdolność
organizmu do pokrywania zwiększonego zapotrzebowania
energetycznego podczas wysiłku, czyli zdolność do wykonywania
ciężkich lub długotrwałych wysiłków fizycznych
wykonywanych z udziałem dużych grup mięśniowych,
w warunkach ciągłości metabolizmu tlenowego i bez szybko
narastającego zmęczenia, a także bez warunkujących jego
rozwój głębszych zmian środowiska wewnętrznego organizmu.
Pojęcie to obejmuje również tolerancję zmian zmęczeniowych
i zdolność do szybkiej ich eliminacji po zakończeniu wysiłku.
69
70
Przez pojęcie wydolności fizycznej najczęściej rozumie się
tzw. wydolność tlenową, która oznacza zdolność
do długotrwałego wysiłku o umiarkowanym nasileniu
z zachowaniem ciągłości metabolizmu tlenowego.
W sporcie wyczynowym pojęcie to jest niewystarczające,
ponieważ często mamy do czynienia z wysiłkami
krótkotrwałymi, ale bardzo intensywnymi, podczas
których przeważa metabolizm beztlenowy.
Dlatego też w sporcie ocenia się również tzw. wydolność
beztlenową (anaerobową).
Rzeczywistą miarą
wydolności fizycznej
jest czas
wykonywania wysiłków o określonej stałej lub zwiększającej
się intensywności, takich jak bieg, jazda na rowerze
(cykloergometrze) lub chód, do całkowitego wyczerpania.
Najlepszym ze znanych wskaźników
wydolności fizycznej
aerobowej
jest maksymalna zdolność pobierania tlenu
przez organizm (
VO
2
max
). Jest to sumaryczny wskaźnik
charakteryzujący sprawność układu krążenia i
oddechowego.
Wskaźnik ten u ludzi zdrowych umożliwia
przewidywanie reakcji na obciążenie wysiłkowe.
71
Zmiany poziomu zużycia tlenu w czasie wysiłku
o wzrastającej intensywności
72
2009-11-13
13
73
Wydolność fizyczna określają
:
1. Sprawność funkcji współdziałających w pokrywaniu
zapotrzebowania tlenowego mięśni i aktywność
procesów biochemicznych w mięśniach, decydujących
o wykorzystaniu tlenowych źródeł energii.
2. Zasoby substratów energetycznych w mięśniach
i innych tkankach oraz sprawność mobilizacji
substratów ze źródeł pozamięśniowych.
3. Sprawność procesów wyrównujących zmiany
w środowisku wewnętrznym organizmu
spowodowane przez wysiłek.
4. Tolerancja zmian zmęczeniowych.
74
Wskaźnikiem sprawności funkcji zaopatrzenia
tlenowego tkanek jest wielkość
maksymalnego
pochłaniania tlenu
.
Wielkość
VO
2
max
zależy od:
- maksymalnej wentylacji płuc,
- pojemności dyfuzyjnej płuc,
- objętości i pojemności tlenowej krwi,
- maksymalnej pojemności minutowej serca
(maksymalnej objętości wyrzutowej oraz
maksymalnej częstości skurczów serca),
- tętniczo-żylnej różnicy wysycenia krwi tlenem:
- regulacji naczynioruchowej
(rozmieszczenia krwi tłoczonej przez serce),
- mięśniowego przepływu krwi
(stosunku krwi płynącej przez zespolenia
tętniczo-żylne i przez naczynia odżywcze).
75
Maksymalna wentylacja płuc.
Możliwości zwiększania wentylacji płuc u zdrowego człowieka są
tak duże, że nawet podczas wysiłków maksymalnych istnieje
niewykorzystana rezerwa wentylacji płuc (dowolna wentylacja
maksymalna wynosi około 120-175 l/min, zaś podczas
maksymalnego wysiłku – 800-100 l/min).
Różnica miedzy maksymalną wentylacją wysiłkową a maksymalną wentylacją
dowolną ma jednak duże znaczenie, bo uczucie braku powietrza pojawia się
wówczas, gdy wentylacja wysiłkowa osiąga ok. 50% maksymalnej wentylacji
dowolnej.
Pojemność dyfuzyjna płuc.
Zazwyczaj nie ogranicza wydolności fizycznej, bo ilość tlenu jaka
przenika przez błonę pęcherzyka płucnego w jednostce czasu
przekracza możliwości absorpcyjne tlenu w kapilarach płucnych.
Obniżenie wydolności z powodu układu oddechowego może mieć miejsce
jedynie w przypadku chorób płuc (rozedma, przewlekła obturacyjna choroba
płuc) lub klatki piersiowej (duże zniekształcenie). Wzmożona wentylacja płuc
może nie zapewnić odpowiedniego dostarczania tlenu w warunkach dużego
spadku prężności tlenu w powietrzu wdychanym – pobyt na dużych
wysokościach.
76
Objętość i pojemność tlenowa krwi.
Poziom maksymalnego pobierania tlenu zależy od objętości
krwi każącej. Dramatycznie obniża się po utracie krwi
(krwotok), obniża się również w warunkach odwodnienia
(utrata płynów =5% masy ciała skutkuje obniżeniem
wydolności o 30%).
Pojemność tlenowa krwi zależy od ilości erytrocytów i ilości
hemoglobiny. Niedokrwistości zmniejszają pojemność tlenową
krwi. Ekspozycja na substancje blokujące przenoszenie tlenu
przez hemoglobinę (tlenek węgla – palenie tytoniu, tlenki
azotu - spaliny) również zmniejszają pojemność tlenową krwi,
a przez to wydolność.
77
Maksymalna objętość wyrzutowa serca.
Zależy od objętości krwi wypełniającej komory, od oporu
stawianego odpływowi krwi z serca (od ciśnienia
rozkurczowego w aorcie, obwodowego oporu naczyniowego
oraz od lepkości krwi) oraz od kurczliwości mięśnia
sercowego. O sprawności funkcjonowania serca jako mięśnia
informuje frakcja wyrzutowa. Jest to stosunek objętości
wyrzutowej do objętości końcowo-rozkurczowej komory.
U zdrowego człowieka sprawność wyrzutowa w spoczynku
wynosi ponad 60%, podczas wysiłku zwiększa się o ok. 10%.
Maksymalna częstość skurczów serca.
Zależy od wieku. Można ją oszacować wg wzoru:
HR
max
= 220-wiek
78
Tętniczo-żylna różnica wysycenia krwi tlenem.
Przepływ krwi przez mięśnie w czasie wysiłku rośnie
w wyniku rozszerzenia naczyń w pracujących mięśniach,
a także otwarcia naczyń, przez które dotychczas krew
nie płynęła. Ilość kapilar w mięśniu rośnie wraz z postępem
treningu, co ułatwia dostarczenie tlenu. Rośnie także ilość
i aktywność enzymów zaangażowanych w procesy
-oksydacji, cyklu Krebsa i glikolizę beztlenową. Poprawia
to procesy wykorzystania tlenu w pracujących mięśniach.
O wielkości maksymalnego pobierania tlenu decyduje
również zawartość mioglobiny w mięśniach (białko pełniące
rolę magazynu tlenu wewnątrz komórki mięśniowej)
i glikogenu mięśniowego (jego poziom zależy od diety
i stopnia wytrenowania).
2009-11-13
14
79
Poziom maksymalnego pobierania tlenu zależy również
od sprawności mechanizmów buforujących, które
prowadzą do wyrównania pH oraz od szybkości
metabolizowania mleczanów.
Wielkość maksymalnego pobierania tlenu jest
skorelowana ze sprawnością mechanizmów
odpowiedzialnych za termoregulację i usuwanie nadmiaru
ciepła powstajacego podczas wysiłku fizycznego.
Aktualna wielkość maksymalnego pochłaniania tlenu
(
VO
2
max
) zależy również od:
1. Rozmiarów ciała
(w tym od masy mięśni zaangażowanych w wysiłek).
2. Wieku.
3. Płci.
4. Pory doby, w jakiej wykonywany jest wysiłek.
5. Ciśnienia tlenu w powietrzu
(wysokości na jakiej się przebywa).
6. Stanu odżywienia.
80
Zależność VO
2
max od masy zaangażowanych
mięśni
81
bieg
wspi-
naczka
Zależność VO
2
max od wieku
Z analizy poziomu wydolności fizycznej u osób w różnym
wieku wynika, że wzrasta ona do ok. 20 roku życia, następnie
stabilizuje się na kilka lat, a później następuje stopniowe
obniżanie się wraz z upływem lat życia.
Mężczyzna w wieku 50 lat dysponuje wydolnością równą
ok. 80% szczytowej wielkości osiągniętej na początku trzeciej
dekady życia, zaś w wieku 60 lat wielkość ta odpowiada już
tylko około 70% poziomu, jaki miał w wieku ok. 25 lat.
Tempo obniżania się poziomu maksymalnego pochłaniania
tlenu wraz z wiekiem jest nieco większe u mężczyzn
niż u kobiet.
82
Maksymalne pochłanianie tlenu (VO
2
max) u elitarnych sportowców i
niewytrenowanych kobiet i mężczyzn
Wiek [lata]
Wytrenowani mężczyźni
Wytrenowane kobiety
Niewytrenowani
mężczyźni
Niewytrenowane
kobiety
83
Szybkość obniżania się VO
2
max w badaniach
przekrojowych oceniono na:
dla mężczyzn
od 0,25 do 0,80ml / kg / min / rok
dla kobiet
od 0,25 do 0,40ml / kg / min / rok
Natomiast na podstawie badań prospektywnych
stwierdzono, że tempo obniżania się VO
2
max jest nawet
szybsze i wynosi:
dla mężczyzn
od 0,56 do 1,62ml / kg / min / rok
dla kobiet
od 0,32 do 0,58ml / kg / min / rok
84
2009-11-13
15
Zależność VO
2
max od płci
Nie można przeprowadzić ostrej granicy pomiędzy
poziomem VO
2
max u kobiet i mężczyzn.
Wprawdzie przeciętne wartości są wyższe o ok. 30%
u mężczyzn w każdej grupie wiekowej, ale różnice te
zmniejszają się do ok. 17% gdy VO
2
max zostanie
przeliczone na kilogram masy ciała, a znikają wówczas,
gdy VO
2
max zostanie przeliczone na objętość mięśni
biorących udział w wysiłku, podczas którego VO
2
max
zostało określone.
85
Częstość tętna w zależności od zużycia tlenu u kobiet i mężczyzn.
Na wykresie przedstawiono wartości submaksymalne
i maksymalne.
86
RANGE OF VO2MAX VALUES
Zakres wartości
VO
2
max
Niewytre-
nowane
kobiety
Niewytre-
nowani
mężczyźni
Wytreno-
wane
kobiety
Wytreno-
wani
mężczyźni
87
Zależność VO
2
max od pory doby, w jakiej
wykonywany jest wysiłek
Na podstawie pomiarów maksymalnego pochłaniania tlenu
(VO
2
max) wykonanych dwukrotnie u tych samych osób
(młodych mężczyzn) stwierdzono, że jest ono istotnie
niższe w godzinach nocnych (po północy)
w porównaniu do poziomu określonego w godzinach
przedpołudniowych. Różnica wynosiła ok. 5%.
88
Obniżanie się
maksymalnego
pochłaniania tlenu wraz
z obniżaniem się prężności
tlenu w powietrzu podczas
wspinania się na duże
wysokości (dane pochodzą
z dwóch wypraw na
Mt. Everest).
Źródło West i wsp. (1983).
89
90
Maksymalna częstość tętna (f
H
MX
) oraz
maksymalne pochłanianie tlenu
w ml
-1
·kg
-1
·min
-1
oraz w l·min
-1
w
warunkach kontrolnych, w sytuacji
niedożywienia niewielkiego,
umiarkowanego i poważnego oraz w
warunkach ponownego dostarczania
pożywienia. Na dolnym rysunku
zaznaczono jaki %VO
2
max stanowiło
zużycie tlenu 0,75 l·min
-1
.
2009-11-13
16
91
Maksymalne
pochłanianie tlenu
w l·min
-1
oraz w
ml
-1
·kg
-1
·min
-1
w trzech grupach
pracowników
(zbieraczy trzciny
cukrowej) oraz
korelacje tych wartości
z wydajnością pracy.
Spurr i wsp., 1977
Klasyfikacja
wydolności fizycznej
na podstawie
maksymalnego pochłanianie tlenu u ludzi w różnym wieku
92
Wiek
[lata]
Wydolność - maksymalne pochłanianie tlenu [l/min]
b. niska
niska
przeciętna
wysoka
b. wysoka
Kobiety
20 - 29
30 - 39
40 - 49
50 - 56
< 1,69
< 1,59
< 1,49
< 1,29
1,70 - 1,99
1,60 - 1,89
1,50 - 1,79
1,40 - 1,50
2,00 - 2,49
1,90 - 2,39
1,80 - 2,29
1,60 - 2,09
2,50 - 2,79
2,40 - 2,69
2,30 - 2,59
2,10 - 2,39
> 2,80
> 2,70
> 2,60
> 2,40
Mężczyźni
20 - 29
30 - 39
40 - 49
50 - 59
60 - 69
< 2,79
< 2,49
< 2,19
< 1,89
< 1,59
2,80 - 3,09
2,50 - 2,79
2,20 - 2,49
1,90 - 2,19
1,60 - 1,89
3,10 - 3,69
2,80 - 3,39
2,50 - 3,09
2,20 - 2,79
1,90 - 2,49
3,70 - 3,99
3,40 - 3,69
3,10 - 3,39
2,80 - 3,09
2,50 - 2,79
> 4,00
> 3,70
> 3,40
> 3,10
> 2,80
Znaczenie
wydolności fizycznej
(poziomu
VO
2
max
) jest dlatego tak duże, że występuje ścisła
zależność pomiędzy zdolnością do wykonywania
wysiłków submaksymalnych (mierzoną czasem ich
wykonywania do całkowitego wyczerpania)
a wielkością tak zwanego
obciążenia względnego
.
93
Obciążenie względne
oznacza proporcję między
zapotrzebowaniem na tlen w czasie wysiłku
a indywidualną wielkością
VO
2
max
, wyrażoną
w
% VO
2
max
.
94
95
0,1
0,2
0,5
1
2
8
12
0
5
10
15
100
85
70
50
40
33
28
%
mak
sy
maln
ego
po
ch
łan
ian
ia
tle
n
u
Czas trwania
wysiłku
Czas [godziny]
Czas (w godzinach), przez jaki może być wykonywana praca
angażująca określony odsetek maksymalnego pochłaniania tlenu
96
2009-11-13
17
Z przedstawionych na poprzednim przezroczu
zależności wynika, że jeżeli praca trwa 8 godzin
jej intensywność powinna odpowiadać 1/3
indywidualnych maksymalnych możliwości.
Jeżeli praca ma być wykonywana przez 12 godzin
jej intensywność powinna być mniejsza, nie jest
wskazane by przekraczała 28% maksymalnych
możliwości.
Jeżeli intensywność pracy sięga 50%
maksymalnych możliwości czas jej wykonywania
powinien być ograniczony do 1 godziny.
97
Maksymalne pochłanianie tlenu podczas pracy
angażującej
górną połowę
ciała stanowi 63-78%
ogólnego VO
2
max. Dlatego też możliwości wykonywania
ręcznej pracy są mniejsze niż pracy angażującej duże
grupy mięśni.
Jeżeli, dla przykładu, VO
2
max pracownika wynosi
40 ml/kg/min, a wykonuje on pracę wymagającą zużycia
tlenu 14 ml/kg/min, to może tak pracować bez przerwy
przez ponad 4 godz., gdy jest to praca angażująca całe
ciało (35% VO
2
max dla całego ciała), lub tylko przez
1 godz., gdy jest to ręczna praca (50% VO
2
max górnej
połowy ciała).
98
Jeżeli wykonywana praca wymaga ciągłego
przenoszenia ciężarów przez 8 godz., co jest
związane z dużą komponentą wysiłku statycznego,
jej intensywność nie powinna przekraczać
27% VO
2
max.
99
100
Zależność miedzy zdolnością do wykonywania wysiłków
submaksymalnych (czas wykonywania wysiłku do zmęczenia)
a wielkością obciążenia względnego w zależności od poziomu
wydolności fizycznej
101
wysoka przeciętna niska
wydolność fizyczna
Wydolność fizyczna człowieka i jego
tolerancja obciążeń fizycznych
związanych z pracą zawodową
Fizjologiczna klasyfikacja intensywności wysiłku
Gdy zużycie tlenu podczas pracy sięga
10% VO
2
max
- praca jest lekka, lub obciążenie
jest małe
10-30% VO
2
max
- praca jest średnio ciężka, lub
obciążenie jest średnie
30-50% VO
2
max
- praca jest ciężka,
a obciążenie można określić jako duże
Powyżej
50% VO
2
max
- pracę oceniamy jako
bardzo ciężką, a obciążenie jako bardzo duże.
102
2009-11-13
18
Poziom ciężkości
pracy
Wydatek
energetyczny
[kcal na min
i na zmianę]
Zużycie tlenu
[l/min]
Minimalna wartość
VO
2
max
[l/min]
Mężczyźni
Ciężka
3,0-4,2 kcal/min
1500-2000 kcal/zmianę 0,84 - 1,09
2,8 - 3,6
Bardzo ciężka
4,2-4,6 kcal/min
2000-2200 kcal/zmianę 1,09 - 1,17
3,6 - 3,9
Kobiety
Ciężka
2,0-2,5 kcal/min
1000-1200 kcal/zmianę 0,60 - 0,70
2,0 - 2,3
Bardzo ciężka
2,5-2,9 kcal/min
1200-1400 kcal/zmianę 0,70 - 0,80
2,3 - 2,7
Minimalna wartość VO
2
max dla kobiet i mężczyzn wykonujących
ciężką lub bardzo ciężką pracę
103
Z danych przedstawionych w poprzedniej tabeli
oraz faktu obniżania się poziomu maksymalnego pochłaniania
tlenu wraz z wiekiem wynika, że dla mężczyzn:
spełnienie warunku akceptowalnego obciążenia podczas
pracy bardzo ciężkiej będzie możliwe tylko wówczas, gdy
będą mieli oni dobrą wydolność fizyczną w wieku do 45
lat, zaś bardzo dobrą w wieku do 55 lat;
po 55 roku życia, by nie występowało nadmierne obciążenie
podczas wykonywania bardzo ciężkiej pracy fizycznej, mężczyźni
powinni charakteryzować się znakomitą wydolnością
fizyczną.
104
Jeżeli mężczyzna po 55 roku życia będzie miał tylko przeciętną
wydolność, podczas wykonywania pracy bardzo ciężkiej,
obciążenie będzie wynosiło 50% VO
2
max, co nie jest możliwe
do zaakceptowania bez odpowiednich przerw w pracy.
Ciężką pracę fizyczną bez nadmiernego obciążenia mogą
wykonywać tylko ci mężczyźni, których maksymalne
pochłanianie tlenu mieści się w zakresie 2,5–3,3 l/min,
co odpowiada niskiej i przeciętnej wydolności mężczyzn
w wieku do 39 lat, przeciętnej i wysokiej wydolności
mężczyzn w wieku 40–49 lat, a wysokiej i bardzo
wysokiej wydolności mężczyzn w wieku ponad 50 lat.
105
Dla kobiet z zestawienia wielkości wydatku energetycznego
przy wykonywaniu pracy ciężkiej (1000-1200 kcal/zmianę)
i wymaganego przy takiej pracy poziomu maksymalnego
pochłaniania tlenu wynika, że w wieku 40 lat powinny mieć
one co najmniej przeciętną wydolność fizyczną, w wieku
50 lat – dobrą, a w wieku 55 lat bardzo dobrą – dla
danej grupy wiekowej.
106
107
Normy VO
2
max dla mężczyzn w różnym wieku
2200 kcal
2000 kcal
1500 kcal
108
Normy VO
2
max dla kobiet w różnym wieku
1400 kcal
1200 kcal
1000 kcal
2009-11-13
19
Wyniki wielu badań wskazują, że istnieje związek pomiędzy
poziomem wydolności fizycznej a rodzajem wykonywanej
pracy zawodowej, czyli ilością i intensywnością wysiłków
fizycznych związanych z tą pracą.
Analiza tych wyników wykazała, że ludzie, którzy
systematycznie wykonują podczas pracy zawodowej ciężkie
wysiłki fizyczne mają wyższy poziom wydolności niż ludzie
wykonujący pracę siedzącą lub inną, nie wymagającą wysiłku
fizycznego.
109
Maksymalne pochłanianie tlenu a wiek u mężczyzn
wykonujących pracę o różnej ciężkości
1
2
3
4
5
6
7
20
30
40
50
60
70
wiek [lata]
VO
2
m
ax
[
l/
m
in
]
praca lekka (pracownicy fizyczni)
praca lekka (pracownicy umyslowi)
praca średnio ciężka
praca ciężka
110
Maksymalne pochłanianie tlenu a wiek u kobiet
wykonujących pracę o różnej ciężkości
0,5
1,5
2,5
3,5
4,5
5,5
20
30
40
50
60
wiek [lata]
VO
2
m
ax
[
l/
m
in
]
praca lekka (pracownice
fizyczne)
praca lekka (pracownice
umysłowe)
praca średnio ciężka
(pracownice fizyczne)
praca średnio ciężka
(pracownice umysłowe)
praca ciężka
111
Interpretacja tego zjawiska nie jest jednoznaczna i,
przynajmniej obecnie, przeważają poglądy, że jest to
głównie wynikiem selekcji.
Ciężką pracę fizyczną mogą wykonywać przez lata tylko
ci, u których poziom wydolności fizycznej nie obniżył się
nadmiernie.
112
113
114
2009-11-13
20
Maksymalne pochłanianie tlenu a wiek u mężczyzn różniących się poziomem
fizycznej aktywności pozazawodowej
r= 0,232
r = 0,223
1
2
3
4
5
6
7
20
30
40
50
60
70
wiek [lata]
VO
2
m
ax
[
l/
m
in
]
o wyłącznie małej intensywnosci
o intensywności umiarkowanej
i dużej >1 godz./tydzień
pozazawodowa aktywność fizyczna
115
Maksymalne pochłanianie tlenu a wiek u kobiet różniących się
poziomem fizycznej aktywności pozazawodowej
r = 0,150
r = 0,304
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
20
25
30
35
40
45
50
55
60
70
wiek [lata]
VO
2
m
ax
[
l/
m
in
]
o wyłącznie małej intensywności
o intensywności umiarkowanej
i dużej >1 godz/tydzień
fizyczna aktywność pozazwodowa
116
Koniec wykładu
Dziękuję za uwagę
117