PIERWSZA POMOC MEDYCZNA-DWICZENIA3 

Ułożenie boczne 

Obrażenia klatki piersiowej i jamy brzusznej 

Przy otwartych ranach klatki piersiowej lub pęknięciach miąższu 

płucnego powstaje łącznośd między wnętrzem klatki piersiowej a 

powietrzem atmosferycznym. Działanie tępego urazu prowadzi z 

reguły do powstania zamkniętego obrażenia klatki piersiowej. 

Zaistniałym uszkodzeniom nie towarzyszą rany zewnętrzne ani 

otwarcie klatki piersiowej.

 

 

Otwarte zranienie klatki piersiowej to najczęściej rany kłute lub 

postrzałowe. Gdy rana drąży tak głęboko że narusza nie tylko skórę i 

mięśnie lecz również opłucną ścienną i opłucną płucną oraz samo 

płuco, elastyczne elementy miąższu płucnego mogą spowodowad 

zapadnięcie się płuca. W chwili gdy powietrze dostaje się do 

przestrzeni między opłucnowej rozpoczyna się odklejanie 

powierzchni płuca od wewnętrznej ściany klatki piersiowej. Rozmiar 

zapadnięcia się płuca zależy od ilości nagromadzonego powietrza a 

ilośd tego powietrza od wielkości uszkodzenia i okresu trwania 

komunikacji z otoczeniem. Zapadnięcie się płuca i przedostanie 

powietrza do jamy opłucnej nazywamy odmą opłucnową 

(pneumothorax). Odma zwykle dotyczy jednej strony. Jeżeli drugie 

płuco jest zdrowe i nie zmienione to wystarcza na utrzymanie 

wydolności oddechowej pod warunkiem nie wykonywania przez 

chorego żadnych wysiłków. Ostry stan groźny dla życia powstaje 

wówczas gdy w ranie ściany klatki piersiowej wytwarza się tzw. 

mechanizm wentylowy! Polega on na tym, że przy wdechu, powietrze 

przenika do zranionej połowy klatki piersiowej, lecz w fazie 

wydechowej nie może wydostad się na zewnątrz. W takim przypadku 

powietrze gromadzi się nadal Nawe wówczas gdy płuco uległo już 

całkowitemu zapadnięciu. Powstałe nadciśnienie przesuwa narządy 

mieszczące się w śródpiersiu w stronę drugiego nieuszkodzonego 

płuca. Mechanizm ten sprawia, że śródpiersie wraz z mieszczącymi się 

w nim narządami zostaje poddane uciskowi. Ucisk dużych naczyo i 

serca pogarsza z minuty na minutę krążenie i oddech chorego. 

Powstaje stan groźny dla życia a powodem tego jest odma opłucnowa 

z nadciśnieniem. Zamknięte uszkodzenia klatki piersiowej występuje 

najczęściej w czasie wypadków samochodowych gdy nie przypięty 

kierowca uderza klatką piersiową w kierownicę lub tablicę 

rozdzielczą. Przy zamkniętych uszkodzenia klatki piersiowej często nie 

stwierdza się żadnej rany lub najwyżej podskórne podbiegnięcia 

krwawe. Najczęstszym uszkodzeniem są pęknięcia i złamania żeber. 

Złamanie żebra jest bardzo bolesne ale w zasadzie nieszkodliwe jeżeli 

nie uszkadza naczynia powierzchni płuca. W przypadku gdy złamaniu 

ulega większa liczba żeber powoduje to utratę sztywności klatki 

piersiowej co zaburza normalne ruchy oddechowe. W czasie wdechu 

pozbawiona sztywności ściana klatki piersiowej zostaje wciągnięta do 

wewnątrz przez powstałe podciśnienie nie pozwalając na rozprężenie 

się płuca.

 

 

Urazowe uszkodzenie większego naczynia może spowodowad 

krwawienie wewnętrzne do jamy opłucnowej. Narastająca ilośd krwi 

powoduje stopniową utratę zdolności rozprężania się płuca uciskając 

je od zewnątrz. Występuje silna dusznośd, która łącznie z utratą krwią 

wywołuje wstrząs krwotoczny. Wszelkie zranienia klatki piersiowej 

charakteryzują się dusznością spowodowaną bólowym ograniczeniem 

wdechu i wydechu. Ranny usiłuje sam zmniejszyd dusznośd 

przyjmując pozycje półsiedzącą ułatwiająca oddychanie. Za 

uszkodzeniem płuca przemawiają bardzo silne duszności oraz 

ukazująca się często przy kaszlu żywo czerwona pienista krew. 

Postępujące pogorszenie się krążenia i wzrastające objawy wstrząsu, 

dusznośd i ślady obrażeo klatki piersiowej nasuwają podejrzenie 

krwawienia wewnętrznego do jamy opłucnej. Szybkie narastanie 

niewydolności krążenia i oddechu nasuwa podejrzenie odmy 

opłucnowej. Jednym z najważniejszych środków postępowania w 

przypadku duszności jest przybranie przez chorego pozycji 

półsiedzącej ułatwiającej oddychanie. Przy uniesionym tułowiu jest 

lepsza wentylacja. W tej pozycji łatwiej można mobilizowad mięśnie.

 

 

Urazy czaszkowo-mózgowe 

Charakterystyczną cechą tkanki mózgowej jest jej wrażliwośd na 

ucisk i niedotlenienie. Uszkodzenia czaszko-mózgowe stanowią 

stosunkowo najczęstszą przyczynę zgonu w nagłych wypadkach. 

Uszkodzenie czaszkowo-mózgowe powstaje na skutek nagłego urazu 

mechanicznego głowy. W zależności od ostrego czy tępego urazu 

powstają otwarte albo zamknięte uszkodzenia czaszkowo-mózgowe. 

Uraz głowy powoduje różnego rodzaju obrażenia mózgu jak: 

wstrząśnienie, otwarte zranienie czaszkowo-mózgowe lub 

uszkodzenie pnia mózgu. Mogą one również występowad w różnych 

kombinacjach. Występujące wówczas objawy współuczestniczących 

uszkodzeo nakładają się na siebie a zagrożenia się sumują.

 

 

Zamknięte uszkodzenie czaszkowo-mózgowe. 

W przeważającej liczbie przypadków urazu głowy nie stwierdza się 

bezpośredniego zetknięcia tkanki mózgowej z otoczeniem. Siła 

uderzenia przenosi się jednak w postaci fali uderzeniowej na 

zawartośd czaszki czyli na mózg. Taki przypadek nazywamy 

wstrząśnieniem mózgu. Zaburzenia czynności nerwowych powoduje 

utratę przytomności. Czas utrzymywania się tego stanu i jego 

głębokości zależą od rozmiaru uszkodzenia. Stłuczona tkanka 

mózgowa ulega obrzękowi, który wywołuje dalsze zaburzenia 

czynności mózgu. W większości przypadków są one całkowicie 

odwracalne. Uszkodzony mechanicznie podczas wypadku mózg jest 

szczególnie wyczulony na niedostatek tlenu. 

Wstrząśnienie mózgu - całkowita utrata przytomności! 

Po mocnym, tępym urazie głowy stanowi decydujący objaw 

wstrząśnienia mózgu. Następuje zwiotczenie mięśni, wypadanie 

odruchów obronnych, brak reakcji na wszystkie bodźce, z 

kontuzjowanym nie można nawiązad kontaktu słownego. W różnym 

czasie całkowita utrata przytomności ustępuje. Występują bóle 

głowy, zawroty, wymioty- są to już objawy obrzęku mózgu. Częstym 

objawem po wstrząśnieniu mózgu jest luka pamięci obejmująca 

zdarzenia jakie miały miejsce bezpośrednio przed wypadkiem.

 

 

Po każdym wstrząśnieniu lub urazie mózgu choremu zagraża wiele 

niebezpieczeostw: krwawienie mózgu, utrata przytomności, 

zachłyśnięcie, bezdech.

 

 

1 Krwawienie mózgu 

Uraz głowy może uszkodzid naczynia krwionośne. Najczęściej 

dotyczy to naczyo biegnących między powierzchnią mózgu  a kostna 

pokrywą czaszki. Wynaczyniona krew nie mając drogi odpływu uciska 

coraz mocniej na  tkanki mózgowe. W zależności od intensywności 

krwawienia  do wnętrza czaszki miękka masa mózgu  jest poddawana 

coraz większemu ciśnieniu (wzrost ciśnienia śródczaszkowego). 

Objawy ucisku mózgu mogą się pojawid nawet po dłuższym czasie po 

urazie. Pacjent odzyskuje na krótko utraconą świadomośd tzw. 

„przerwa jasna” po czym ponownie popada w stan nieprzytomności 

gdy niewielkie ale nasilające się krwawienie powoduje ucisk mózgu.

 

 

2 Utrata przytomności 

Narastający ucisk na mózg powoduje uciśnięcie określonych 

ośrodków mózgowych i przesunięcie włókien nerwowych łączących 

ze sobą poszczególne okolice mózgu. Dochodzi do zaburzenia 

świadomości a potem do jej utraty.

 

 

3 Zachłyśnięcie 

Wchłonięcie do drzewa oskrzelowego. U nieprzytomnego zanikają 

odruchy obronne i spada napięcie mięśniowe. Mogą ulec zatkaniu 

drogi oddechowe ciałem obcym lub nasada zapadniętego języka. Przy 

równoczesnym urazie kości twarzy, krwawieo jamy ustnej czy gardła 

u pacjenta leżącego w niekorzystnej pozycji krew napływając do dróg 

oddechowych powoduje ich niedrożnośd.

 

 

4 Bezdech 

Bezdech może byd obwodowy i ośrodkowy. 

Bezdech obwodowy: przyczyną bezdechu może byd wchłonięcie 

ciała obcego do dróg oddechowych które z powodu braku odruchu 

obronnego nie może zostad wyksztuszone. 

Bezdech ośrodkowy: przyczyną jest nasilający się ucisk na mózg. 

Następuje przesunięcie się względem siebie poszczególnych części 

mózgu. Wtedy dolna partia móżdżku zostaje wklinowana do 

wielkiego otworu potylicy uciskając na rdzeo kręgowy w miejscu 

przejścia mózgu w rdzeo kręgowy gdzie znajduje się ośrodek 

oddechowy

.

 

 

Zasadniczym działaniem w przypadku urazu mózgowo-

czaszkowego jest ochrona pacjenta przed dodatkowymi 

uszkodzeniami mózgu, które mogą zaistnied na skutek niedoboru 

tlenu lub ucisku mózgu. Pierwszą czynnością jaką wykonujemy jest 

kontrola oddechu. Jeżeli samoistny oddech jest w normie stosuje się 

ułożenie boczne dla utrzymania drożności dróg oddechowych. Jeżeli 

oddech jest chrypliwy rzężący lub towarzyszą mu inne nieprawidłowe 

szmery świadczy to o mechanicznej przeszkodzie w oddychaniu. 

Należy ją usunąd przez oczyszczenie jamy ustnej i wygięcie głowy ku 

tyłowi. Obowiązuje stała kontrola oddechu i tętna w kilku 

minutowych odstępach. Brak oddechu wymaga bezzwłocznego 

zastosowania sztucznego oddychania. Natychmiast wzywamy 

pogotowie ratunkowe. Nawet gdy u chorego powraca świadomośd 

powinien nadal leżed i najmniej się poruszad ponieważ wciąż grożą 

mu niebezpieczeostwa: ucisk mózgu, ponowna utrata przytomności, 

zakrztuszenie i bezdech. Po każdym przypadku wstrząśnienia mózgu 

pacjent powinien  ca najmniej 24 h przebywad w szpitalu.

 

 

Otwarte zranienie czaszkowo-mózgowe 

Gdy w czasie urazu siła koncentruje się na stosunkowo małej 

powierzchni dochodzi do uszkodzenia skóry, kości czaszki i mózgu. 

Nazywamy to otwartym złamaniem czaszko-mózgowym. Krwawiące 

rany najczęściej spotyka się na czole i owłosionej skórze głowy.

 

 

Uszkodzenie powierzchni mózgu może prowadzid do obrzęku 

mózgu i utraty przytomności. Przy ograniczonym uszkodzeniu 

miejscowym  określonych pól mózgowych mogą również wystąpid 

kurcze. Gdy po zranieniu wytworzy się duży ubytek kostny w 

pokrywie czaszki może wystąpid wybrzuszenie na zewnątrz 

obrzękniętego mózgu, zwykle w postaci zakrwawionego „grzyba 

tkanki mózgowej” . Zasada postępowania: każdą ranę głowy należy 

traktowad jako uszkodzenie czaszkowo-mózgowe ze wszystkimi 

grożącymi niebezpieczeostwami (zachłyśnięcie, bezdech, rana, 

możliwośd zakażenia).

 

 

Najważniejszym zadaniem pierwszej pomocy jest utrzymanie lub 

wznowienie czynności oddechowej.

 

 

Ranę na głowie przykrywa się bez ucisku luźnym i suchym jałowym 

materiałem opatrunkowym. Sterczące w ranie czaszki ciała obce 

pozostawia się zabezpieczając, obowiązuje stała kontrola tętna i 

oddechu, natychmiast wzywamy karetkę. Nakładając opatrunek nie 

należy nacisnąd uszkodzonej okolicy czaszki czy obnażonej tkanki 

mózgowej. Wpadniętego fragmentu mózgu nie wolno dotykad ani 

wciskad go z powrotem do wnętrza czaszki.

 

 

Złamanie podstawy czaszki 

Powstaje w wyniku przekroczenia granicy elastyczności podstawy 

czaszki przez działanie ucisku na dużej powierzchni. Dochodzi do 

szczelinowatych złamao kostnych w miejscach najbardziej podatnych 

na uszkodzenia. Typowym mechanizmem tego uszkodzenia jest 

uderzenie głową w przednią szybę samochodu podczas zderzenia 

czołowego. Linie złamao uszkadzają naczynia i nerwy oraz okolice 

mózgu stykające się z podstawa czaszki. Częstym objawem jest 

wyciek z nosa, uszu i ust. Wyciekiem jest krew z płynem mózgowo-

rdzeniowym. Obserwuje się obustronne podbiegnięcia krwawe w 

luźnej tkance oczodołów oraz na powiekach tzw. okulary. Często 

dochodzi do utraty przytomności ale nie jest to warunek koniczny do 

rozpoznania. Naruszenie tkanki mózgowej może powodowad 

zaburzenia świadomości oraz oddechu. Nieregularnośd oddechu i 

krwawienie z jamy ustnej mogą spowodowad zachłyśnięcie i bezdech. 

Grozi także zakażenie powłok czaszki i mózgu. Obowiązuje kontrola 

oddechu i tętna co kilka minut. Nie opatrujemy krwistego wycieku z 

nosa, ust i uszu. Padaczka, Epilepsja.

 

 

Padaczka jest występującym napadowo schorzeniem mózgowym. 

Istnieje wiele rodzajów i stopni nasilenia padaczki różniących się siłą, 

częstością i odstępami czasowymi między napadami. Napady 

padaczkowe występują samoistnie i łączą się zazwyczaj z utratą 

przytomności. Napady padaczkowe są związane z niekontrolowanym 

wyładowaniem elektrycznym w mózgu, których przyczyna nie została 

w pełni wyjaśniona. Występuje najczęściej po przebytych urazach 

mózgu, guza mózgu lub bez przyczyny. Ciężkie napady padaczki 

charakteryzują się nagłym załamaniem chorego często z 

towarzyszeniem krzyku. Typowy jest początkowy bezdech i sinica. 

Kolejny okres drgawkowy rozpoczyna się zesztywnieniem 

przechodzącym z drgawki, które w sposób niekontrolowany trwają 

kilka sekund, minut ale i dłużej. Na usta występuje piana, mimowolne 

moczenie się, rozszerzone źrenice, niemożno0śc mówienia. Po 

okresie drgawek chory popada w głęboki sen, z którego trudno go 

wybudzid. Niebezpieczeostwo zachłyśnięcia. Choremu grożą urazy, 

których może doznad przypadkowo padając na ziemię lub w wyniku 

niekontrolowanych ruchów w ataku. Bardzo często przygryza sobie 

język lub wargi.

 

 

Należy: zabezpieczyd chorego przed dodatkowymi urazami, należy 

usunąd z bezpośredniego otoczenia wszelkie przedmioty, przenieśd 

chorego w bezpieczne miejsce, próbowad wcisnąd w usta chusteczkę. 

Obowiązkowa kontrola oddechu, ułożenie w miarę możliwości na 

boku. Nie wolno unieruchamiad!

 

 

Bezdech 

Zaburzenie oddechu staje się groźne dla życia wówczas gdy 

czynności oddechowe nie wystarczają do nasycenia krwi tlenem  

wystarczającym na zapotrzebowanie. Poszczególne narządy maja 

zdolnośd przezwyciężania niedoboru tlenu bez doznania istotnych 

uszkodzeo. Najbardziej wyczulony na brak tlenu jest mózg gdzie już 

po 2-3 minutach obumierają komórki mózgowe. Ze względu na to że 

ani tlen ani energia nie mogą byd magazynowane w znaczących 

ilościach konieczne jest ciągłe i nieprzerwane zaopatrzenie w tlen. 

Przy zaburzeniach oddychania dwutlenek węgla nie zostaje w 

znacznym stopniu wydalony. We krwi wzrasta zawartośd kwasu 

węglowego, dochodzi do zakwaszenia tkanek co doprowadza do 

dalszych uszkodzeo komórek. Na skutek dłużej trwającego bezdechu 

musi dojśd do zatrzymania czynności sercowo-krążeniowej.

 

 

Przyczyny bezdechu 

Bezdech obwodowy: 

1 zatkanie dróg oddechowych 

2 zapadnięcie się nasady języka u nieprzytomnego leżącego na 

wznak 

3 wchłonięcie przy wdechu wymiocin, krwi, śluzu, cząsteczek 

pokarmów i zatkanie prze to dróg oddechowy 

4 obrzęk błony śluzowej gardła np. użądlenie przez owada 

5 znaczny obrzęk błony śluzowej krtani i gardła w przebiegu 

chorób zakaźnych 

6 połknięcie ciała obcego 

7 połknięte duże ciało obce może uciskad na dno 

8 zaduszenie lub utopienie 

9 powieszenie i uduszenie 

10 choroby dróg oddechowych (astma oskrzelowa) 

Bezdech ośrodkowy: 

1 uszkodzenia czaszkowo-mózgowe i uszkodzenia rdzenia 

kręgowego 

2 zatrucia (środki nasenne i przeciwbólowe) 

3 przy uszkodzeniach ośrodka oddechowego zanikają bodźce 

oddechowe, spowolnienie częstotliwości oddechu i spłycenie 

oddechu a to prowadzi do bezdechu 

( standardowo ok. 70 razy uderzenie serca na minute i 15-16 

oddechów na minute) 

Inne zaburzenia to: mała ilośd tlenu w powietrzu, działanie prądu 

elektrycznego, zaburzenie wymiany gazowej, obrzęk, odma 

opłucnowa, zablokowanie hemoglobiny, zatrucie tlenkiem węgla, 

zablokowanie oddychania wewnętrznego, działanie wysokich lub 

niskich temperatur, udar cieplny, przechłodzenie.

 

 

Cechy charakterystyczne bezdechu 

Utrata przytomności, sino-blada twarz (wyjątkiem jest zatrucie 

tlenkiem węgla wtedy twarz jest różowa i zatrucie cyjanowodorem 

wtedy nie jest sina), niewyczuwalny przepływ powietrza, niewidoczne 

ruchy.

 

 

W przypadku bezdechu już po 3-5 minutach następują 

nieodwracalne uszkodzenia. Należy przeprowadzid reanimacje. 

Szanse na przeżycie są większe im szybciej po bezdechu się zacznie 

reanimacje. Sztuczne oddychanie zastępuje oddychanie. Powietrze 

wydychane zawiera jeszcze ok. 17% tlenu i to wystarcza.

 

 

Ostre zatrzymanie krążenia 

Śmierd kliniczna- mózg pracuje a serce nie, może ulec odwróceniu 

Śmierd biologiczna- mózg i serce nie pracują, nieodwracalna 

Nagłe zatrzymanie krążenia może wystąpid jako skutek przy 

ciężkich schorzeniach serca (zator, zawał), w nie zatamowanym 

krwawieniu, po uszkodzeniu mózgowo-czaszkowym, zatruciach, 

porażeniach prądem elektrycznym, przy uszkodzeniu stymulatora 

serca, odruchowe przy nagłym zanurzeniu się w zimnej wodzie, w 

uczuleniach. Występuje nagle ale najczęściej jest odwracalnym 

zjawiskiem.

 

 

Masaż serca wykonuje się tylko wtedy gdy stwierdzono na pewno 

zatrzymanie krążenia czyli: utrata przytomności, zatrzymanie 

oddechu, blado-szara barwa skóry(z wyjątkiem zatrucia 

cyjanowodorem i tlenkiem węgla), brak tętna nad tętnicami szyjnymi, 

rozszerzone, sztywne źrenice.