1
5. EWOLUCJONIZM W ANTROPOLOGII
ANTROPOLOGIA – WYKLADY
ZJAZD VI
29.11.2009
Dzieje to powszechny proces rozwoju oparty na immanentnych prawach rozwoju, dzięki którym
rozwój poszczególnych elementów kultury i całych kultur u wszystkich ludów dokonuje się w
określonych szeregach rozwojowych.
Źródła ewolucjonizmu – francuskie i szkockie oświecenie:
Adam Ferguson (1723-1816) – w Rozważaniach o historii społecznej cywilizacji twierdził, że
życie społeczne jest determinowane przez prawa natury, stworzył schemat rozwoju ludz-
kości w trzech aktach:
dzikość – łowiectwo i zbieractwo,
barbarzyństwo – pasterstwo, rolnictwo,
cywilizacja – handel.
Robert Turgot (1721-1781) – w roku 1775 wydał Kurs historii powszechnej, w jego koncepcji
rozwoju ludzkości główną rolę odegrało prawo postępu, którego źródłem jest stała i jedno-
lita natura ludzka, dlatego wszystkie narody zmierzają do tego samego celu.
Jean Antoine Condorset (1743-1794) – w Szkicu obrazu postępu ducha ludzkiego przez
dzieje uznał, że postęp społeczny dokonuje się w sposób ciągły, nieuchronny i ukierunko-
wany dzięki przyrostowi, kumulacji wiedzy.
Thomas Malthus (1766-1834) – badał prawidłowości rozwoju ludzkiego w oparciu o sche-
maty matematyczne:
przyrost środków żywności postępuje w tempie arytmetycznym (1, 2, 3, 4…),
przyrost ludności postępuje w tempie geometrycznym (1, 2, 4, 8, 16…),
przyrost populacji regulowany jest prawem selekcji, dokonującym się w wyniku
klęsk, chorób, wojen, etc.
Okresem panowania ewolucjonizmu w refleksji naukowej jest II połowa XIX wieku. Antropologia
cechuje się wówczas nastawieniem teoriotwórczym i syntetyzującym:
nadaje porządek i systematyzuje mieszaninę faktów i zjawisk opisywanych przez podróż-
ników i misjonarzy wedle jednej określonej zasady i metody,
wyjaśnia ówczesną formę społeczeństwa europejskiego i przedstawia ewolucję kultury w
Europie aż do XIX wieku,
odkrywa prawa rządzące ewolucją w wymiarze makroewolucyjnym (ogólnoludzkim) i
mikroewolucyjnym (etniczno-partykularnym),
skłonna jest do tworzenia wielkich syntez w budowie wielkich teorii.
Przedstawiciele myśli ewolucyjnej w antropologii:
USA – Lewis Henry Morgan;
2
5. EWOLUCJONIZM W ANTROPOLOGII
ANTROPOLOGIA – WYKLADY
ZJAZD VI
29.11.2009
Anglia – Edward Burnett Tylor, John McLennon, Henry Maine, James Frazer, John Lub-
bock;
Niemcy – Adolf Bastian, Johann Bachofen.
ADOLF BASTIAN (1826-1905) – sformułował tezę o psychicznej jedności rodzaju ludzkiego, która
powoduje pojawienie się w różnym czasie:
idei i wytworów zasadniczych – podobnych zjawisk kulturowych we wszystkich kultu-
rach;
idei i wytworów wtórnych – różnic, zjawisk właściwych tylko pojedynczym kulturom,
które są wynikiem oddziaływania różnych warunków środowiskowych.
Główne założenia ewolucjonizmu:
psychiczna jedność natury ludzkiej – jeżeli umysł ludzki zawsze funkcjonuje w ten sam
sposób, to zawsze i w każdej kulturze będą podobieństwa. Podstawowym mechanizmem
rozwoju jest ludzka wynalazczość, która prowadzi do podobnych rezultatów;
jedność świata przyrody i świata ludzkiego – rzeczywistość ludzka podlega tym samym
prawom co świat przyrody (determinizm);
szeroka kategoria zmienności – własności zmiany:
endogenna – jest wywoływana przez czynniki wewnętrzne (np. ludzka wynalaz-
czość),
powszechna – zmiana w jednej dziedzinie pociąga za sobą zmiany w innych dzie-
dzinach,
tożsama z postępem – ma charakter jednokierunkowy oraz progresywny (od form
niższych do złożonych, od nieuporządkowanych do uporządkowanych), postęp
stanowi podstawowy miernik czasu (starsze jest to co prostsze i niższe),
ciągła – wszystkie elementy łagodnie przechodzą przez kolejne stadia, ale zmiana
jest nieustająca, pomiędzy każdym ze stadiów istnieje nieskończenie wiele momen-
tów pośrednich,
gradualna – tempo zmian jest zróżnicowane w różnych społeczeństwach, wszędzie
proces zmian przebiega jednakowo, ale nierównomiernie, dzięki czemu powstają
przeżytki kulturowe – niefunkcjonalne elementy starszej kultury, które przetrwały
w młodszej warstwie kulturowej i umożliwiają rekonstrukcję minionych etapów
rozwoju;
genetyzm – antropologia ewolucji ma badać następstwa dokonanych zmian, analizować
rzeczywistość, poszukiwać genezy zjawisk kulturowych;
metoda porównawcza – polega na zestawieniu maksymalnej liczby przykładów z różnych
kultur świata po to, aby odtworzyć drogę już przebytą przez kulturę w procesie jej rozwo-
ju, opiera się na badaniach społeczeństw pierwotnych;
3
5. EWOLUCJONIZM W ANTROPOLOGII
ANTROPOLOGIA – WYKLADY
ZJAZD VI
29.11.2009
antyhistoryzm – istotne są nie konkretne zdarzenia historyczne, ale historia abstrakcyjna,
nie to co się faktycznie zdarzyło, ale to co zdarzyłoby się, gdyby proces przebiegał w spo-
sób niezakłócony.
EDWARD BURNETT TYLOR (1832-1917) – pierwszy przedstawiciel antropologii jako nauki. Nie
był typowym ewolucjonistą. Rozwinął studia szczegółowe z obszaru kultury – zrezygnował z
traktowania kultury jako zintegrowanej całości, rozłożył ją na części, z których niektóre tylko pod-
dał analizie.
Jest twórcą tzw. wyliczającej definicji kultury – kultura czyli cywilizacja jest złożoną całością,
która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, obyczaje oraz wszelkie inne zdolności i nawyki zdobyte
przez człowieka jako członka społeczeństwa.
Metoda porównawcza służy do poznania elementów kultury, porównaniu powinna podlegać
ewolucja stanu wiedzy, charakteru religii, obyczajów, czy praw.
Kultura jest nabywana, wyuczona, a nie dziedziczona. Stanowi atrybut gatunku ludzkiego i po-
wstaje w wyniku ludzkiej twórczości. Badając stan kultury, badamy prawa ludzkiego myślenia i
działania racjonalnego opartego na dobrze uzasadnionej wiedzy. Wzrost znaczenia zachowań ra-
cjonalnych w stosunku do praktyk irracjonalnych świadczy o postępie kultury.
Tylor wprowadził do antropologii kategorię przeżytków kulturowych – czynności, zwyczaje, po-
jęcia, które siłą przyzwyczajenia funkcjonują w obrębie nowego stanu społeczeństwa. Przeżytki
umożliwiają rekonstrukcję przeszłości kultury, pomagają przewidywać przyszłość i dostarczają
wskazówek, jak zmieniać świat na lepszy.
Schemat rozwoju ludzkości wg Tylora:
dzikość – od początku istnienia człowieka do rolnictwa,
barbarzyństwo – od rolnictwa osiadłego do rozwoju zbiorowości terytorialnych,
cywilizacja – od momentu pojawienia się pisma.
Schemat rozwoju religii wg Tylora:
animizm – najpierwotniejsza forma wyobrażeń religijnych, wiara w dusze, duchy i inne
byty nadprzyrodzone. Pojawia się w związku z próbami wyjaśnienia snów, wizji i od-
miennych stanów świadomości. Wraz z rozwojem kultury animizm przekształca się w
wiarę w zwierzęta czy rośliny (totemizm), ewoluuje w fetyszyzm (obiekty nieożywione) i
w końcu manizm (zmarli przodkowie);
politeizm – zakłada, że dusze stają się bóstwami;
monoteizm – zakłada, że stopniowa hierarchizacja bóstw prowadzi do idei Boga Najwyż-
szego.
4
5. EWOLUCJONIZM W ANTROPOLOGII
ANTROPOLOGIA – WYKLADY
ZJAZD VI
29.11.2009
JOHN LUBBOCK (1834-1913) – stworzył 7-etapowy schemat rozwoju religii:
ateizm – brak jakiegokolwiek wyobrażenia mocy czy istoty nadprzyrodzonej, to nie nega-
cja istnienia bóstwa,
fetyszyzm – zakłada, że człowiek jest w stanie zmusić bóstwo do spełnienia jego życzeń,
totemizm – kult przyrody, cześć oddawana jest obiektom świata przyrody,
szamanizm – przekonanie, że bóstwo jest potężniejsze od człowieka, ma odmienną od nie-
go naturę i można się z nim porozumiewać za pośrednictwem szamana,
antropomorfizm, idiolatria – zakłada, że bóstwo jest potężniejsze i niepodatne na człowie-
ka, nawet za pośrednictwem szamana,
studium przedostatnie – przekonanie, że bóstwo jest sprawcą wszystkiego co się dzieje i
jest bytem nadprzyrodzonym,
studium ostatnie – zakłada, że Bóg jest bytem osobowym, nadprzyrodzonym, a religia łą-
czy się tu z moralnością.
JAMES JOHN FRAZER (1854-1941) – stworzył schemat myśli ludzkiej zw. złotą gałęzią – stadia
rozwoju myśli ludzkiej:
magia – świat wodzony jest przez ponadludzkie siły znane czarownikom, magia jest wcze-
sną formą nauki opartą na fałszywym pojęciu związku przyczyny i skutku, jest sposobem
kontroli natury dzięki mocy zaklęcia i rozkazu,
religia – świat kontrolowany jest przez istotę nadludzką, do której człowiek może zwracać
się o pomoc – wyższy etap rozwoju myśli, polegający na redukowaniu niepewności przez
modlitwę,
nauka – człowiek zdaje sobie sprawę ze swoich możliwości dzięki metodom logiczno-
naukowym i adekwatnej wiedzy na temat związków przyczynowo-skutkowych.
LEWIS HENRY MORGAN (1818-1881) – amerykański uczony-amator, jako jedyny ze znaczących
postaci antropologii ewolucjonistycznej prowadził badania terenowe i miał kontakt ze społeczno-
ściami pierwotnymi (plemię Irokezów).
I schemat rozwoju Morgana: Teoria rozwoju społecznego – podzielił rozwój ludzkości na trzy
okresy, które nazwał okresami etnicznymi, podstawą podziału uczynił różne sposoby zdobywania
pożywienia:
dzikość – społeczeństwa zbieracko myśliwskie, aż do pojawienia się rolnictwa:
niższy stan dzikości – od powstania człowieka na ziemi, rybołówstwo, umiejętność
posługiwania się ogniem, początki mowy artykułowanej,
średni stan dzikości – rozprzestrzenianie się ludności na większe obszary, podział
pracy wg płci, zalążki form organizacji społecznej,
wyższy stan dzikości – wynalezienie łuku i strzał oraz gospodarstwa;
5
5. EWOLUCJONIZM W ANTROPOLOGII
ANTROPOLOGIA – WYKLADY
ZJAZD VI
29.11.2009
barbarzyństwo – społeczeństwo agrarne oparte na osiadłym trybie życia, organizacji ro-
dowej i matriarchacie:
niższy stan barbarzyństwa – wykorzystanie cegły i kamienia do budowy domów,
oswojenie zwierząt na półkuli wschodniej i uprawa kukurydzy na półkuli zachod-
niej,
średni stan barbarzyństwa – pojawienie się tkactwa, elementów religii, dominowa-
nie rolnictwa i hodowli, domostwa z kamienia i suszonej cegły, umiejętności wyto-
pu rudy żelaza,
wyższy stan barbarzyństwa – wynalezienie obróbki żelaza, liczne wynalazki, roz-
wój zbiorowości terytorialnej, powstawanie świątyń i miast, małżeństwa monoga-
miczne, własność prywatna;
cywilizacja – rozpoczyna się wprowadzeniem alfabetu i pisma, pojawia się państwo z po-
działem na klasy:
cywilizacja starożytna – Starożytna Grecja i Rzym,
cywilizacja nowożytna – USA do końca XIX wieku.
II schemat rozwoju Morgana: Schemat rozwoju organizacji politycznej oparty na rozróżnieniu
form własności:
societas – własność wspólna, komunizm pierwotny, równość, braterstwo, struktura rodo-
wa jako podstawowa jednostka organizacji życia społecznego;
civitas – własność prywatna, podziały klasowe, uwarstwienie społeczeństwa, współza-
wodnictwo, struktura państwowa jako podstawowa jednostka organizacji życia społeczne-
go.
III schemat rozwoju Morgana: Schemat rozwoju cywilizacji w obrębie rodziny
1
:
promiskuizm – chaos seksualny, brak norm regulujących seksualność, wszelkie zachowa-
nia są praktykowane i dozwolone;
rodzina kazirodcza – małżeństwo między braćmi i siostrami lub kuzynostwem różnych
stopni;
rodzina swoista, punalna – małżeństwo grupowe braci ze wspólnymi żonami lub sióstr ze
wspólnymi mężami;
rodzina parzysta – małżeństwo trwałe jednego mężczyzny i jednej kobiety, ale bez wyłącz-
ności zamieszkania;
rodzina patriarchalna – małżeństwo trwałe jednego mężczyzny z wieloma kobietami;
rodzina monogamiczna – małżeństwo jednej pary mającej wspólne gospodarstwo domo-
we, powstała wraz z rozwojem indywidualnej własności.
Morgan zwrócił uwagę na systemy pokrewieństwa:
1
Inne schematy rozwoju rodziny:
J. Bachofen – promiskuizm, matriarchat, patriarchat.
Kuwada – zwyczaj odgrywania przez mężczyznę porodu.
J. McLennan – promiskuizm, poliandria, poliginia.
6
5. EWOLUCJONIZM W ANTROPOLOGII
ANTROPOLOGIA – WYKLADY
ZJAZD VI
29.11.2009
system klasyfikacyjny, malajski – krewnych grupuje się w klasy, terminem ojca określa
się kuzynów, braci ojca, siostry matki są też matkami;
system opisowy, aryjski – odnosi się do współczesnych społeczeństw.
HENRY MAINE (1822-1888) – rozpoznał istotne różnice strukturalne powodowane więzią krwi
lub więzią terytorialną. Rozwój społeczny upatrywał jako przechodzący od społeczeństwa będą-
cego wspólnotą pokrewieństwa do społeczeństwa będącego wspólnotą terytorialną.
Wyróżniał społeczeństwa oparte na:
rodzinach – społeczeństwa ustalonego/przypisanego statusu, własność wspólna, odpo-
wiedzialność zbiorowa, rodzina jako podmiot prawa;
jednostkach – społeczeństwa osiąganego statusu, własność prywatna, odpowiedzialność
indywidualna, jednostka jako podmiot prawa.