Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-1
Wykład 13
13.
Ruch drgający
Ruch, który powtarza się w regularnych odstępach czasu, nazywamy
ruchem okre-
sowym
(periodycznym). Przemieszczenie cząstki w ruchu periodycznym moŜna wyrazić
za pomocą funkcji sinus i cosinus. Ruch sinusoidalny jest powszechną formą ruchu ob-
serwowaną w Ŝyciu codziennym i dlatego jest waŜnym przedmiotem fizyki.
13.1
Siła harmoniczna
Działającą na ciało siłę, która jest proporcjonalna do przesunięcia ciała od początku
układu i która jest skierowana ku początkowi układu, nazywamy
siłą harmoniczną
lub
siłą spręŜystości
. JeŜeli obierzemy oś x wzdłuŜ przesunięcia, to siła harmoniczna jest
wyraŜona równaniem
F = – kx
(13.1)
gdzie x jest przesunięciem od połoŜenia równowagi. To równanie opisuje siłę wywiera-
ną przez rozciągniętą spręŜynę o ile tylko spręŜyna nie została rozciągnięta poza granicę
spręŜystości. To jest prawo Hooke'a.
JeŜeli spręŜyna zostanie rozciągnięta tak aby masa m (zaczepiona do spręŜyny) zna-
lazła się w połoŜeniu x = A, a następnie w chwili t = 0 została zwolniona, to połoŜenie
masy w funkcji czasu będzie dane równaniem
x = Acos
ω
t
Sprawdźmy czy to jest dobry opis ruchu. Dla t = 0, x = A tzn. opis zgadza się z załoŜe-
niami. Z II zasady dynamiki Newtona wynika, Ŝe
– kx = ma
czyli
– kx = m(d
v
/dt)
wreszcie
– kx = m(d
2
x/dt
2
)
(13.2)
Równanie takie nazywa się równaniem róŜniczkowym drugiego rzędu. Staramy się
"odgadnąć" rozwiązanie i następnie sprawdzić nasze przypuszczenia. Zwróćmy uwagę,
Ŝ
e rozwiązaniem jest funkcja x(t), która ma tę właściwość, Ŝe jej druga pochodna jest
równa funkcji ale ze znakiem "–". Zgadujemy, Ŝe moŜe to być funkcja x = Acos
ω
t
i sprawdzamy
dx/dt =
v
= – A
ω
sin
ω
t
(13.3)
d
2
x/dt
2
= a = – A
ω
2
cos
ω
t
(13.4)
Podstawiamy ten wynik do równania (13.2)
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-2
(– kAcos
ω
t) = m(– A
ω
2
cos
ω
t)
i otrzymujemy
ω
2
= k/m
(13.5)
Widzimy, Ŝe x = Acos
ω
t jest rozwiązaniem równania (13.2) ale tylko gdy
m
k /
=
ω
.
Zwróćmy uwagę, Ŝe funkcja x = Asin
ω
t jest równieŜ rozwiązaniem równania ale nie
spełnia warunku początkowego bo gdy t = 0 to x = 0 (zamiast x = A).
Najogólniejszym rozwiązaniem jest
x = Asin(
ω
t +
ϕ
)
(13.6)
gdzie
ϕ
jest dowolną stałą fazową. Stałe A i
ϕ
są określone przez warunki początkowe.
Wartości maksymalne (amplitudy) odpowiednich wielkości wynoszą:
•
dla wychylenia
A
•
dla prędkości
ω
A (występuje gdy x = 0)
•
dla przyspieszenia
ω
2
A (występuje gdy x = A)
13.2
Okres drgań
Funkcja cos
ω
t lub sin
ω
t powtarza się po czasie T dla którego
ω
T = 2
π
. Ta szczegól-
na wartość czasu jest zdefiniowana jako okres T
T = 2
π
/
ω
(13.7)
Liczba drgań w czasie t jest
n = t/T
Gdy podzielimy obie strony przez t, otrzymamy liczbę drgań w jednostce czasu
T
t
n
1
=
Lewa strona równania jest z definicji częstotliwością drgań f
T
f
1
=
Dla ruchu harmonicznego
ω =
k m
/
więc otrzymujemy
k
m
T
π
2
=
(13.8)
Jest to okres drgań masy m przyczepionej do końca spręŜyny o stałej spręŜystości k.
Przykład 1
Dwie masy, m
1
i m
2
, są przyczepione do przeciwnych końców spręŜyny. Jaki będzie
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-3
okres drgań, gdy rozciągniemy spręŜynę, a następnie zwolnimy obie masy jednocze-
ś
nie? Stała spręŜyny wynosi k.
Niech x
1
będzie przesunięciem masy m
1
od połoŜenia równowagi, a x
2
odpowiednim
przesunięciem masy m
2
. ZauwaŜmy, Ŝe środek masy musi pozostawać nieruchomy.
Zatem
m
1
x
1
= – m
2
x
2
,
czyli
2
1
2
1
x
m
m
x
−
=
Zastosujmy teraz do wybranej masy np. m
2
równanie F
wypadkowa
= ma
. Siłą wypadkową,
działającą na m
2
jest siła F = – k (x
2
– x
1
) gdzie (x
2
– x
1
) jest wypadkowym rozciągnię-
ciem spręŜyny.
2
2
2
2
1
2
d
d
)
(
t
x
m
x
x
k
=
−
−
Podstawiamy teraz
2
1
2
1
x
m
m
x
−
=
zamiast x
1
i otrzymujemy
2
2
2
2
2
1
2
2
d
d
t
x
m
x
m
m
x
k
=
−
−
−
czyli
2
2
1
2
1
2
2
2
)
(
d
d
x
m
m
m
m
k
t
x
+
−
=
więc
2
2
2
2
d
d
x
k
t
x
µ
−
=
gdzie
µ
= m
1
m
2
/(m
1
+ m
2
) jest z definicji
masą zredukowaną
. To jest równanie jakie juŜ
rozwiązywaliśmy, w którym zamiast x jest x
2
a zamiast m jest
µ
.
Tak więc
µ
ω
/
k
=
czyli
k
T
µ
π
2
=
Zwróćmy uwagę, Ŝe
okres drgań harmonicznych T jest niezaleŜny od amplitudy drgań A
(o ile jest spełnione prawo Hooke'a). Tę właściwość drgań harmonicznych prostych za-
uwaŜył Galileusz i wykorzystał ją do skonstruowania zegara wahadłowego.
13.3
Wahadła
13.3.1
Wahadło proste
Wahadło proste jest to wyidealizowane ciało o masie punktowej, zawieszone na
cienkiej, niewaŜkiej, nierozciągliwej nici. Kiedy ciało wytrącimy z równowagi to za-
czyna się ono wahać w płaszczyźnie poziomej pod wpływem siły cięŜkości. Jest to ruch
okresowy. Znajdźmy okres tego ruchu.
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-4
Rysunek przedstawia wahadło o długości l i masie m, odchylone o kąt
θ
od pionu.
Na masę m działają: siła przyciągania grawitacyjnego mg i napręŜenia nici N. Siłę mg
rozkładamy na składową radialną i styczną.
Składowa styczna jest siłą przywracającą
równowagę układu i sprowadza masę m do
połoŜenia równowagi. Siła ta wynosi
F = mgsin
θ
Podkreślmy, Ŝe siła jest proporcjonalna do
sin
θ
, a nie do
θ
, więc nie jest to ruch prosty
harmoniczny. JeŜeli jednak kąt
θ
jest mały
(mniejszy niŜ 10
°
) to sin
θ
jest bardzo bliski
θ
(róŜnica mniejsza niŜ 0.5%). Przemieszczenie
wzdłuŜ łuku (z miary łukowej kąta) wynosi
x = l
θ
. Przyjmując zatem, Ŝe sin
θ
≅
θ
otrzy-
mujemy
x
l
mg
l
x
mg
mg
F
−
=
−
=
−
=
θ
F jest więc proporcjonalna do przemieszczenia (ze znakiem "–"). Jest to kryterium ru-
chu harmonicznego. Stała mg/l określa stałą k w równaniu F = – kx. Przy małej ampli-
tudzie okres wahadła prostego wynosi więc
g
l
k
m
T
π
π
2
2
=
=
(13.9)
ZauwaŜmy, Ŝe okres wahadła nie zaleŜy od amplitudy i od masy wahadła.
13.3.2
Wahadło fizyczne
Dowolne ciało sztywne zawieszone tak, Ŝe moŜe się wahać wokół pewnej osi prze-
chodzącej przez to ciało nazywamy wahadłem fizycznym.
P jest punktem zawieszenia ciała a punkt S, znajdujący się w odległości l od punkt P,
jest środkiem masy. Moment siły
τ
działający na ciało wynosi
τ
= – mglsin
θ
Korzystając ze związku
τ
= I
α
=I(d
2
θ
/dt
2
)
otrzymujemy
2
2
d
d
sin
t
I
mgl
θ
θ
=
−
θ
l
N
mg
mgcos
θ
mgsin
θ
x=l
θ
θ
m
l
mg
P
S
θ
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-5
Dla małych wychyleń, dla których sin
θ
≅
θ
dostajemy równanie
θ
θ
−
=
I
mgl
t
2
2
d
d
To równanie ma tę samą postać co równanie dla ruchu harmonicznego więc
I
mgl
=
ω
lub
mgl
I
T
π
2
=
(13.10)
Jako przypadek szczególny rozpatrzmy masę punktową zawieszoną na nici o długości l.
Wówczas I = ml
2
i otrzymujemy znany wzór dla wahadła prostego
g
l
T
π
2
=
Wahadło fizyczne stosuje się do precyzyjnych pomiarów przyspieszenia g.
13.4
Energia ruchu harmonicznego prostego
Energią potencjalną spręŜyny zajmowaliśmy się na wykładzie 6 przy okazji dyskusji
o pracy wykonywanej przez siły zmienne. Pokazaliśmy wtedy, Ŝe energia potencjalna
(nagromadzona) spręŜyny
2
2
kx
E
p
=
(13.11)
JeŜeli masę przymocowaną do spręŜyny pociągniemy na odległość x = A to energia
układu (nagromadzona w układzie) jest równa (1/2)kA
2
(E
k
= 0). JeŜeli teraz zwolnimy
spręŜynę, to przy załoŜeniu, Ŝe nie ma tarcia ani sił oporu, zgodnie z zasadą zachowania
energii w dowolnej chwili suma energii kinetycznej i potencjalnej równa się (1/2)kA
2
2
2
2
2
1
2
1
2
1
kA
kx
m
=
+
v
(13.12)
stąd
(
)
2
2
2
x
A
m
k
−
=
v
PoniewaŜ k/m =
ω
2
więc
2
2
x
A
−
=
ω
v
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-6
Obliczmy teraz wartości średnie czasowe) energii potencjalnej i kinetycznej. (Wartości
ś
rednie oznaczamy kreską umieszczoną ponad symbolem.)
2
2
1
x
k
E
p
=
czyli
t
kA
E
p
ω
2
2
cos
2
1
=
Natomiast
2
2
1
v
m
E
k
=
czyli
t
kA
t
A
k
E
k
ω
ω
ω
ω
2
2
2
2
sin
2
1
)
sin
(
2
1
=
−
=
Wartość średnia
t
ω
2
sin
jest taka sama jak
t
ω
2
cos
i wynosi 1/2. Oba wykresy są takie
same (tylko przesunięte). Poza tym sin
2
ω
t + cos
2
ω
t = 1 i średnia kaŜdego składnika jest
taka sama. Widać, Ŝe
k
p
E
E
=
(WaŜne gdy będziemy omawiać ciepło właściwe.)
Przykład 2
Obliczmy jaką część energii całkowitej stanowi energia potencjalna, a jaką energia ki-
netyczna ciała, kiedy znajduje się ono w połowie drogi między połoŜeniem początko-
wym, a połoŜeniem równowagi?
x = A/2
więc
E
p
= kx
2
/2 = kA
2
/8
PoniewaŜ energia całkowita
E = kA
2
/2
więc
E
p
/E = 1/4
PoniewaŜ
E = E
p
+ E
k
więc
E
k
/E = 3/4
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-7
13.5
Oscylator harmoniczny tłumiony
Dotychczas pomijaliśmy fakt ewentualnego tłumienia oscylatora tzn. strat energii
układu oscylatora.
W przypadku drgań mechanicznych siłą hamującą (tłumiącą) ruch cząstki jest siła oporu
F
op
ośrodka. Siła oporu ma zwrot przeciwny do prędkości i w najprostszej postaci jest
wprost proporcjonalna do prędkości F
op
≈
v
czyli
F
op
=
γ
dx/dt
(13.13)
Gdy działa tylko siła tłumienia to
t
x
t
x
M
d
d
d
d
2
2
γ
−
=
lub
v
v
γ
−
=
t
M
d
d
JeŜeli wprowadzimy zmienną (o wymiarze czasu)
τ
= M/
γ
to otrzymamy równanie
d
v
/dt = – (1/
τ
)
v
co moŜna przepisać w postaci
d
v
/
v
= – dt/
τ
Całkujemy to równanie obustronnie
∫
∫
−
=
t
v
v
t
0
d
1
d
0
τ
v
v
Skąd otrzymujemy
ln
v
- ln
v
0
= – (t/
τ
)
lub
ln(
v
/
v
0
) = – (t/
τ
)
a po przekształceniu
τ
/
0
)
(
t
e
t
−
=
v
v
(13.14)
Prędkość maleje wykładniczo z czasem czyli
prędkość jest tłumiona ze stałą czasową
τ
(rysu-
nek obok).
v
t
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-8
JeŜeli włączymy siłę hamującą do oscylatora to wówczas równanie ruchu przyjmie po-
stać
t
x
kx
t
x
M
d
d
d
d
2
2
γ
−
−
=
Wprowadzając
τ
= M/
γ
oraz oznaczając częstość drgań nietłumionych
ω
0
2
= (k/M)
otrzymujemy
0
d
d
1
d
d
2
0
2
2
=
+
+
x
t
x
t
x
ω
τ
(13.15)
Szukamy rozwiązania w postaci drgań okresowo zmiennych tłumionych np.
t
e
A
x
t
ω
τ
cos
2
−
=
(13.16)
Rozwiązanie zawiera czynnik oscylacyjny (cos
ω
t) i tłumiący (exp(-t/2
τ
) i jest pokazane
na rysunku poniŜej.
Teraz obliczamy odpowiednie pochodne (13.16) i podstawiamy do równania
(13.15). W wyniku rozwiązania dostajemy warunek na częstość drgań tłumionych
2
2
0
2
1
−
=
τ
ω
ω
(13.17)
Opór zmniejsza więc (oprócz amplitudy) równieŜ i częstość.
-Ae
-t/2
τ
Ae
-t/2
τ
Ae
-t/2
τ
cos
ω
t
-A
A
t
x
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-9
13.5.1
Straty mocy, współczynnik dobroci
Współczynnik dobroci Q jest definiowany jako
ω
π
π
/
/
2
2
1
P
E
v
P
E
E
E
Q
okresie
w
stracona
ana
zmagazynow
=
=
=
(13.18)
gdzie P jest średnią stratą mocy, a v częstotliwością.
Dla przypadku słabo tłumionego oscylatora harmonicznego (
ω
0
τ
>> 1) współczynnik
Q ma w przybliŜeniu wartość
ω
0
τ
.
Kilka typowych wartości Q podano w tabeli
Oscylator
Q
Ziemia dla fali sejsmicznej
Struna fortepianu lub skrzypiec
Atom wzbudzony
Jądro wzbudzone
250-400
1000
10
7
10
12
13.6
Drgania wymuszone oscylatora harmonicznego
JeŜeli oprócz tarcia istnieje siła zewnętrzna F(t) (która ma za zadanie podtrzymywać
gasnące drgania) przyłoŜona do oscylatora to równanie ruchu ma postać
)
(
d
d
d
d
2
2
t
F
kx
t
x
t
x
M
=
+
+
γ
(13.19)
albo po podstawieniu
τ
= M/
γ
oraz
ω
0
2
= k/M
otrzymujemy
M
t
F
x
t
x
t
x
)
(
d
d
1
d
d
2
0
2
2
=
+
+
ω
τ
(2.20)
W tym wzorze
ω
0
jest częstością własną układu, gdy nie działa siła zewnętrzna i nie ma
tarcia.
Gdy układ jest
zasilany częstością
ω
róŜną od
ω
0
wówczas drgania będą odbywały
się z częstością siły zewnętrznej a nie z częstością własną
. Siłę taką nazywamy
siłą wy-
muszającą
.
ZałóŜmy, Ŝe siła wymuszająca ma postać
t
M
t
F
M
t
F
ω
α
ω
sin
sin
)
(
0
0
=
=
(13.21)
gdzie
α
0
= F
0
/M.
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-10
Mamy teraz w równaniu dwie
wielkości okresowo zmienne połoŜenie x
oraz siłę wymuszającą F. W najogólniej-
szym przypadku suma (złoŜenie) dwóch
funkcji okresowych daje w wyniku teŜ
funkcję okresową (rysunek).
A
1
cos
ω
t + A
2
sin
ω
t = Asin(
ω
t +
ϕ
)
Szukamy więc rozwiązania tej postaci.
Musimy znaleźć amplitudę A oraz przesunięcie fazowe
ϕ
.
Najpierw zdefiniujmy jednak
przesunięcie fazowe
ϕ
. Zarówno siła wymuszająca jak
i wychylenie zmieniają się cyklicznie (harmonicznie) tzn. pełny cykl np. od maksimum
do maksimum obejmuje 360
°
czyli 2
π
.
Przesunięcie fazowe
ϕ
mówi nam o jaki kąt maksimum przemieszczenia wyprzedza mak-
simum siły
(o ile przesunięte są wykresy x(t) i F(t)).
Np. siła osiąga swoje maksimum gdy przemieszczenie jest równe zeru (i rośnie w kie-
runku dodatnim). Oznacza to, Ŝe x opóźnia się względem siły o
π
/2.
Poszukiwanie rozwiązania zaczynamy od obliczenia pochodnych
dx/dt=
ω
Acos(
ω
t +
ϕ
),
oraz
d
2
x/dt
2
= -
ω
2
Asin(
ω
t +
ϕ
)
Równanie ruchu ma teraz postać
(
ω
0
2
-
ω
2
) Asin(
ω
t +
ϕ
) + (
ω
/
τ
)Acos(
ω
t +
ϕ
) =
α
0
sin
ω
t
Równanie to przekształcamy korzystając ze związków
sin(
ω
t +
ϕ
) = sin
ω
t cos
ϕ
+ cos
ω
t sin
ϕ
cos(
ω
t +
ϕ
) = cos
ω
t cos
ϕ
- sin
ω
t sin
ϕ
Wtedy otrzymujemy
[(
ω
0
2
-
ω
2
)cos
ϕ
- (
ω
/
τ
)sin
ϕ
] Asin
ω
t + [(
ω
0
2
-
ω
2
)sin
ϕ
- (
ω
/
τ
)cos
ϕ
] Acos
ω
t =
α
0
sin
ω
t
Równanie to moŜe być tylko spełnione gdy czynniki przy sin
ω
t będą sobie równe,
a czynnik przy cos
ω
t będzie równy zeru. Ten ostatni warunek moŜna zapisać jako
2
2
0
/
tg
cos
sin
ω
ω
τ
ω
ϕ
ϕ
ϕ
−
=
=
(13.22)
Z tego warunku znam juŜ
ϕ
. Teraz moŜemy wyznaczyć amplitudę
2
/
1
2
2
2
2
0
0
]
)
/
(
)
[(
τ
ω
ω
ω
α
+
−
=
A
(13.23)
A
1
cos
ω
t + A
2
sin
ω
t
A
2
sin
ω
t
A
1
cos
ω
t
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-11
gdzie juŜ podstawiono za cos
ϕ
i sin
ϕ
. Łącząc wzory (13.22) i (13.23) otrzymujemy
rozwiązanie
−
+
+
−
=
2
2
0
2
/
1
2
2
2
2
0
0
/
ctg
sin
]
)
/
(
)
[(
ω
ω
τ
ω
ω
τ
ω
ω
ω
α
ar
t
x
(13.24)
(Wygląda skomplikowanie ale to jest rozwiązanie postaci
x = Asin(
ω
t +
ϕ
)
).
13.6.1
Rezonans
ZauwaŜmy, Ŝe gdy siła wymuszająca działa na ciało z pewną charakterystyczną
częstotliwością
ω
r
2
2
0
2
1
τ
ω
ω
−
=
r
to amplituda drgań osiąga wartość maksymalną. Zjawisko to nazywamy
rezonansem
.
Maksymalna amplituda wynosi
2
2
0
0
2
1
−
=
τ
ω
τ
α
A
Widać, Ŝe im mniejsze tłumienie (większe
τ
) tym większa amplituda A. JeŜeli tłumienie
jest słabe (
ω
0
τ
>> 1) to wówczas maksymalna amplituda odpowiada częstości drgań
własnych
ω
r
=
ω
0
. Jednocześnie, ten warunek odpowiada przesunięciu fazowemu
ϕ
=
π
/2 pomiędzy siłą a wychyleniem. Siła nie jest zgodna w fazie z wychyleniem. Za-
uwaŜmy jednak, Ŝe moc pochłaniana przez oscylator zasilany siłą wymuszającą F zale-
Ŝ
y od prędkości
P = F
v
Trzeba więc, Ŝeby to prędkość (a nie wychylenie) była zgodna w fazie z siłą, a to ozna-
cza, Ŝe siła musi wyprzedzać wychylenie o
π
/2. Gdy x = 0 to
v
=
v
max
i wtedy siła teŜ
ma być maksymalna. W punktach zwrotnych, gdzie prędkość zmienia swój kierunek,
siła teŜ musi zmienić swój kierunek (siła działa cały czas to nie są impulsy tak jak np.
przy pchaniu huśtawki).
Skutki rezonansu mogą być zarówno pozytywne jak i negatywne. Z jednej strony
staramy się wyeliminować przenoszenie drgań np. z silnika na elementy nadwozia w
samochodzie, a z drugiej strony działanie odbiorników radiowych i telewizyjnych jest
moŜliwe dzięki wykorzystaniu rezonansu elektrycznego. Dostrajając odbiornik do czę-
stości nadajnika spełniamy właśnie warunek rezonansu. Zjawisko rezonansu jest bardzo
rozpowszechnione w przyrodzie.
Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki
13-12
13.6.2
Moc absorbowana
Ś
rednia moc absorbowana jest dana wyraŜeniem
t
x
F
F
P
d
d
v
=
=
Korzystając ze wzoru (13.21), (13.22) i (13.24) otrzymujemy
2
2
2
2
0
2
2
0
)
/
(
)
(
/
2
1
τ
ω
ω
ω
τ
ω
α
+
−
=
M
P
(13.25)
ZaleŜność mocy absorbowanej od częstości drgań wymuszających jest przedstawiona
na rysunku poniŜej.
Dla rezonansu P = (1/2) M
α
0
2
τ
. Natomiast dobroć Q =
ω
0
τ
jest miarą dostrojenia ukła-
du do częstości wymuszającej.
0
1
2
3
4
5
6
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
ω
/
ω
0
P
/P
m
a
x