Mirosław Kwoka
V rok politologii-studia dzienne
1
Wychowanie i kształcenie a reforma systemu edukacji
Wstęp:
Reforma systemu edukacji to jedna z czterech wielkich reform ustrojowych
przygotowanych przez rząd Jerzego Buzka. Od chwili, kiedy zostały przedstawione jej
załoŜenia, wzbudzała chyba najwięcej emocji wśród społeczeństwa polskiego a zwłaszcza w
ś
rodowisku samych nauczycieli. Rozwiązania, które zostały przedstawione przez głównego
projektodawcę reformy czyli Ministerstwo Edukacji Narodowej, mają przyczynić się do
lepszego wykształcenia młodzieŜy oraz do zwiększenia pieniędzy na oświatę co generalnie
spowoduje podniesienie i wyrównanie poziomu nauczenia w całym kraju.
Niniejsza praca w pierwszej części przedstawi główne zasady reformy a następnie
przybliŜy problem wychowania i kształcenia w oparciu o nowe rozwiązania zaproponowane
przez metodyków nauczania i przedstawione w projekcie reformy systemu edukacji. Projekt
ten po raz pierwszy ujrzał światło dzienne podczas spotkania Ministra Edukacji Narodowej
Mirosława Handkego z rektorami wyŜszych uczelni, kuratorami oświaty, samorządowcami i
nauczycielami 26 maja 1998 roku. ZwaŜywszy na fakt, iŜ pierwszy etap reformy edukacji
miał wejść od 1 września tego samego roku potrzeba było duŜego wysiłku legislacyjnego oraz
przychylności samego środowiska pedagogów, aby zmiany w systemie oświaty mogły wejść
w planowanym przez rząd w terminie.
Niniejsza praca w głównej mierze korzysta z załoŜeń programowych przyjętych przez
Ministerstwo Edukacji Narodowej, z artykułów na temat reformy, które ukazały się w kilku
wydaniach „ Głosu Nauczycielskiego” oraz z zapisów, notatek, przemyśleń autora
związanych z praktyką pedagogiczną w szkole podstawowej oraz, trwającymi rok, zajęciami z
metodyki nauczania.
Wprowadzenie nowego ustroju szkolnego jest drogą do osiągnięcia głównych celów
reformy, którymi są:
1.
Podniesienie poziomu edukacji społeczeństwa przez upowszechnianie
wykształcenia średniego i wyŜszego.
2.
Wyrównanie szans edukacyjnych.
3.
Sprzyjanie poprawie jakości edukacji rozumianej jako integralny proces
wychowania i kształcenia.
Realizacji tych celów mają słuŜyć:
1.
PrzedłuŜenie jednolitej edukacji do lat szesnastu i przesunięcie o rok decyzji o
zróŜnicowaniu drogi edukacyjnej.
2.
Struktura systemu szkolnego, w której poszczególne etapy kształcenia będą
obejmowały grupy dzieci lub młodzieŜy w tej samej fazie rozwoju
psychicznego i fizycznego, co pozwoli dostosować prace szkoły do
specyficznych potrzeb danej grupy wiekowej.
3.
Przebudowa szkolnictwa zawodowego i oparcie go na szerokoprofilowym
integralnie połączonym z wykształceniem ogólnym, kształceniu w liceum
profilowanym oraz w dwuletnich szkołach zawodowych; ma to później
umoŜliwić stosunkowo szybkie opanowanie specjalistycznych kwalifikacji
zawodowych, a takŜe ułatwić proces przekwalifikowania się odpowiednio do
potrzeb do rynku pracy.
4.
Wprowadzenie dwuletniego liceum uzupełniającego dla absolwentów
dwuletnich szkół zawodowych, stwarzającego moŜliwość dalszego kształcenia
Mirosław Kwoka
V rok politologii-studia dzienne
2
tym, którzy po ukończeniu gimnazjum wybrali edukację zawodową. Obecnie
uczeń, który wybiera zasadniczą szkołę zawodową, musi uczyć się 6 lat, aby
mieć szansę studiowania.
5.
Wprowadzenie systemu sprawdzianów i egzaminów, co ma na celu uzyskanie
większej droŜności ustroju szkolnego, porównywalności świadectw oraz
nadanie egzaminom funkcji diagnostycznej i preorientującej. Egzaminy mają
podsumowywać realizację zadań kaŜdego cyklu kształcenia, co powinno
wpływać na poprawę jakości edukacji. Dany typ szkoły ma być nie tylko
przygotowaniem do następnego cyklu kształcenia, ale i do Ŝycia.
PrzeobraŜenie struktury systemu szkolnego powinno słuŜyć wprowadzeniu koniecznych
zmian treści i metod nauczania we wszystkich typach szkół, zaś sieć gimnazjów gminnych, a
więc szkół o lepszym wyposaŜeniu i wyŜej kwalifikowanej kadry nauczycielskiej, powinna
równieŜ sprzyjać podnoszenia poziomu cywilizacyjnego środowisk wiejskich i zapewniać
młodzieŜy szerszy dostęp do liceów.
Cała reforma systemu edukacji ma słuŜyć temu, Ŝeby szkoła mogła lepiej realizować
swoje cele wychowawcze i kształceniowe, dlatego tez przyjęto następujące załoŜenia:
Wychowanie i kształcenie powinno stanowić w pracy szkoły integralną całość.
W kształceniu szkolnym powinna być zachowana właściwa proporcja między
przekazem informacji a rozwijaniem umiejętności i wychowaniem.
Podmiotem wychowania i kształcenia jest uczeń, punktem wyjścia procesu
edukacji powinny być zatem potrzeby rozwojowe wychowanka, a nie wymogi
przedmiotów-odpowiedników akademickich dziedzin wiedzy.
Edukacja szkolna, szczególnie w początkowych okresach nauczania, powinna w
moŜliwie największym stopniu integrować poszczególne dziedziny wiedzy.
Istotne jest stworzenie warunków do współpracy całego zespołu nauczycieli
edukującego całą grupę uczniów, co umoŜliwi stworzenie w szkole środowiska
wychowawczego i edukację prorozwojową.
W obecnej sytuacji waŜnym celem w edukacji staje się wyposaŜenie absolwentów
polskich szkół w znajomość przynajmniej jednego języka obcego oraz
umiejętność posługiwania się komputerem.
Bezwzględny priorytet w wychowaniu młodego człowieka ma dom rodzinny. Rodzice
mają prawo do decydowania o całym procesie wychowania dziecka, równieŜ w tym jego
nurcie, który dokonuje się w szkole. Rola szkoły pozostaje jednak niezastąpiona w zakresie
wprowadzania ucznia w kontakty społeczne ora
z
rozwijania jego wiedzy i umiejętności.
Niektóre zadania szkoła dzieli z innymi instytucjami wychowawczymi: organizacjami
młodzieŜowymi, klubami, towarzystwami.
Współpraca szkoły z rodzicami powinna się rozpoczynać przy przyjmowaniu dziecka
do szkoły, kiedy rodzice będą mieli okazję zapoznać się z ofertą wychowawczą, ujęt
ą
a
w
programie wychowania, który kaŜda szkoła powinna opracować indywidualnie wzorując się
na rozwiązaniach przyjętych przez MEN.
Wyraźne zejście szkoły na drugi plan w stosunku do domu rodzinnego nie moŜe
ograniczać wymagań dyscyplinarnych, które wychowawca klasy czy dyrektor zmuszony jest
postawić uczniom ze względu na zachowanie ładu społecznego. Koncepcja wychowania w
szkole nie powinna pomijać pytań zasadniczych: Ku czemu chcemy prowadzić młodego
człowieka? Do jakiego Ŝycia go przygotujemy? Na rozwój których sfer osobowości
kładziemy nacisk? Kryje się w nich znacznie głębsze pytanie o sens i cel Ŝycia człowieka. Tu,
w sposób jawny lub nie, wychowanie styka się ze światopoglądem. Szkoła nie
Mirosław Kwoka
V rok politologii-studia dzienne
3
powinna pominąć tego trudnego problemu bo nawet niechęć do dokonywania wyborów w
tym zakresie stanie się wyborem. Jedynym rozwiązaniem jest czytelne odsłanianie podstaw
ś
wiatopoglądowych, na których szkoła buduje swój program. Uczeń powinien mieć w szkole
moŜliwość integralnego rozwoju wszystkich sfer swojej osobowości. Powinien rozwijać się
fizycznie, kształcić zmysły, uczyć się kierowania emocjami, nabywać sprawności
intelektualne, rozwijać moralnie, ćwiczyć wolę i rozwijać ruchowo.
PowyŜsze cele wychowania powinny być przetworzone w formę konkretnych działań i
zawarte powinny być w szkolnym programie wychowawczym. Rodzaj działań dopasowany
byłby do potrzeb środowiska i corocznie modyfikowany.
Program szkoły powinien pozostawać w ścisłym związku z programami
poszczególnych klas, łączyć je wspólnym, wypracowanym przez pedagogów
,
celem,
przewijać się przez wszystkie zajęcia lekcyjne, a takŜe tematykę godzin wychowawczych,
lekcje religii, wycieczki, zajęcia pozalekcyjne. Powinien przybierać wszelkie formy:
warsztatów, dyskusji, zajęć ponadprogramowych, samodzielnych zadań uczniów, a takŜe
zadań grupowych. Program jest tym cenniejszy, im szersze zatacza kręgi.
Wydaje się, Ŝe dla przywrócenia właściwej rangi wychowaniu w szkole jest niezbędne
wypełnienie trzech warunków:
1.
Czas na wychowanie. W całym procesie dydaktycznym i metodycznym
powinien następować jak najpełniejszy rozwój człowieka.
2.
Warunek liczebności klas. Klasa szkolna nie powinna liczyć więcej niŜ 25
uczniów. Przekroczenie tej liczby utrudnia nauczycielowi indywidualne
odniesienia do uczniów. Wskazane jest teŜ dzielenie uczniów na zespoły,
powoływane do wykonywanych zadań.
3.
ZbieŜność oddziaływań wychowawczych. Grono pedagogiczne powinno mieć
wspólną wizję wychowania. Nie chodzi o stworzenie monolitu programowego,
lecz raczej o uzgodnienie aksjologicznych podstaw wychowania, a takŜe form
oddziaływania wychowawczego.
W kształceniu i doskonaleniu nauczycieli naleŜy uwzględnić programy uczące i
doskonalące w zakresie umiejętności wychowawczych. Umiejętności te powinny stać się
równieŜ podstawą do oceny pracy nauczycielskiej.
Reforma programowa wynika z generalnej koncepcji kształcenia dzieci i młodzieŜy w
Polsce, a jej najbardziej widocznym przejawem będzie wprowadzenie zasady pluralizmu
programowego oraz decentralizacji dającej moŜliwość wyboru programów nauczania w
konkretnej szkole. Wprowadzenie tych zmian umoŜliwi:
Usunięcie
ze
szkolnych
programów
nadmiaru
wiadomości
encyklopedycznych i skoncentrowanie uwagi szkoły na rozwijaniu
umiejętności
samodzielnego
myślenia
uczniów
oraz
pozyskiwaniu,
selekcjonowaniu i przetwarzaniu potrzebnych informacji.
Ustanowienie rzeczywistej autonomii programowej szkół przez pozostawienie
nauczycielom decyzji o wyborze programu z katalogu programów nauczania
dopuszczonych do uŜytku szkolnego przez MEN oraz wspieranie nauczycieli i
szkół opracowujących programy wewnątrzszkolne.
Racjonalne dostosowanie realizowanych w szkole programów do potrzeb i
moŜliwości konkretnych uczniów i nauczycieli oraz do warunków, w jakich
odbywa się nauka w danej placówce.
Mirosław Kwoka
V rok politologii-studia dzienne
4
W nowym systemie powstawani
ea
róŜnych szkolnych i ogólnopolskich programów
nauczania umoŜliwione
bb
ę
dzie przez ustalone przez ministra edukacji narodowej „Podstawy
programowe”. Dokument ten ma wskazać, co
musi być wspólne dla wszystkich polskich uczniów po wprowadzeniu do systemu szkolnego
pluralizmu oferty programowej.
Drugim dokumentem, określającym pośrednio zakres nowych propozycji programowych
dla szkół, będą, ustalone przez ministra, państwowe standardy wymagań egzaminacyjnych,
których opracowania podejmie się komisja egzaminacyjna.
Zasadniczym aktem prawnym regulującym działania edukacyjne mają być podstawy
programowe, zatwierdzone do uŜytku szkolnego przez ministra edukacji narodowej.
Podstawy programowe określają, jakim celom ma słuŜyć i jakie zadania realizować
kształcenie szkolne, wskazując w ten sposób, Ŝe całość nauczania ma sprzyjać rozwojowi
ucznia, a nie ograniczać się do realizacji materiału. Zawierają takŜe kanon podstawowych
treści nauczania, precyzują, jakie sprawności i umiejętności powinien opanować uczeń w toku
kształcenia oraz wskazują, jakim postawom powinno sprzyjać nauczanie i wychowanie
szkolne. Zestaw opanowanej wiedzy, nabytych umiejętności oraz ukształtowanych postaw
moŜna nazwać kompetencjami, w które dany cykl kształcenia powinien wyposaŜyć
absolwenta.
Podstawy programowe mają stanowić punkt wyjścia do opracowania programów
nauczania poszczególnych przedmiotów lub bloków przedmiotowych i programów
edukacyjnych, a takŜe programów wychowawczych.
Ramowy plan nauczania nadal ustala minister edukacji i będzie on obowiązkowy tylko
dla szkół publicznych. O tym, jakich przedmiotów uczy się w szkole, a więc jaką strukturę
wiedzy otrzymuje uczeń decyduje właśnie ten plan, który jednocześnie determinuje treść
ś
wiadectw szkolnych, podręczników, organizację doradztwa metodycznego dla nauczycieli,
jak równieŜ ich specjalizację zawodową. Projekty, jakie przygotowało ministerstwo edukacji
znacznie zwiększyły margines swobody w ustalaniu planu nauczania w konkretnej szkole w
porównaniu z poprzednimi regulacjami prawnymi.
Na bazie podstaw programowych i ramowych planów nauczania powinny być tworzone
nowe programy nauczania. Przewiduje się wprowadzenie dwóch rodzajów programów w
kształceniu ogólnym:
Programy nauczania dopuszczone do uŜytku wszystkich szkół danego typu przez
ministra edukacji narodowej.
Programy przeznaczone dla konkretnego oddziału z danej szkoły dopuszczone do
uŜytku wewnątrzszkolnego przez dyrektora szkoły.
W programach nowej generacji pojawiły się zarówno propozycje nawiązujące do
tradycyjnego ujęcia przedmiotowego, jak i propozycje tzw. bloków programowych. Rzeczą
nauczycieli jest teraz wybór metodologii i koncepcji nauczania, a tym samym rodzaju
programu najlepszego dla subiektywnej oceny uczniów przez nauczyciela.
Na zakończenie kilka słów o podręcznikach. W nowym rozporządzeniu określającym
warunki i tryb dopuszczania podręczników do uŜytku szkolnego, został wprowadzony wymóg
oceniania przez rzeczoznawców doboru i poprawności materiału ilustracyjnego ksiąŜki.
Zmieniły się zasady doboru recenzentów. Zostały juŜ opracowane przewodniki dla
nauczycieli ukazujące, w jaki sposób pracować z nowym programem nauczania.
Mirosław Kwoka
V rok politologii-studia dzienne
5
Zakończenie:
Zobowiązanie i zarazem uprawnienie do ustalenia programu zajęć szkolnych stanowi
waŜny element reformy szkolnej. Powoduje to konieczność współpracy nauczycieli w
ustalaniu zakresu nauczania swojego przedmiotu. Spowodować to powinno większą
integrację pomiędzy róŜnymi przedmiotami nauczania.
Głównym załoŜeniem nowego systemu programowego jest pluralizm oferty programowej
oraz integralnie z tym związana moŜliwość sukcesywnego wprowadzania do uŜytku
szkolnego nowych programów. Dodatkowo przewidywane są znaczne ułatwienia
proceduralne oraz wsparcie dla nauczycieli i rad pedagogicznych, które będą zainteresowane
opracowaniem własnego programu nauczania.
Zamiarem MEN-u było stworzenie takich warunków, aby w momencie inauguracji nowej
szkoły podstawowej oraz gimnazjum nauczyciele mieli juŜ do dyspozycji pierwszy zestaw
programów, złoŜony z co najmniej dwóch alternatywnych programów dla kaŜdego
przedmiotu.
Oczekiwania w znacznym stopniu przerosły rzeczywistość, albowiem generalnie
ministerstwo spóźniło się z dostarczeniem nowych podstaw programowych, co zmusiło
nauczycieli do korzystania ze starych programów nauczania.
Wiele z zadań stawianych przed szkołą będzie ona mogła efektywnie zrealizować dopiero
wtedy, gdy zacznie funkcjonować jako spójny organizm, gdy nauczyciele zaczną pracować
razem i wzajemnie się wpierać. Nie miejmy złudzeń, nie nastąpi to od razu co pokazały
pierwsze miesiące wprowadzonej reformy. Z drugiej jednak strony eksperci i społeczeństwo,
którzy przewidywali klęskę reformy edukacji muszą chyba przyznać rację, Ŝe jest to bodaj
najbardziej udana reforma z pośród czterech reform ustrojowych wprowadzonych przez rząd
Jerzego Buzka.