Diametros nr 6 (grudzie 2005): 244 – 248

244

O niezb dno ci filozofii analitycznej

Robert Poczobut

I

Analitycy z reguły uprawiaj filozofi w sposób systematyczny i problemowy.

Problemy filozoficzne zostały podzielone na okre lone kategorie wyznaczaj ce

poszczególne działy filozofii. Niektóre dyscypliny filozoficzne s rozwijane tylko

przez analityków: filozofia logiki, filozofia matematyki, filozofia fizyki, filozofia

biologii, filozofia sztucznej inteligencji, filozofia neuronauk, filozofia informacji

itd. Je li chodzi o filozofi j zyka, filozofi umysłu i filozofi nauki, to wkład nie-

analityków w rozwój tych dyscyplin (tzn. w analiz ich problemów) jest niewielki

lub aden (oczywi cie fenomenologia stanowi ródło inspiruj cych „danych” dla

filozoficznej teorii umysłu). Gdyby nie było filozofii analitycznej, byliby my

znacznie ubo si poznawczo, nie tak wyrafinowani pod wzgl dem metodo-

logicznym, nie tak profesjonalni w realizacji zada badawczych. W zasadzie tylko

analityk zachowuj cy odpowiednie standardy metodologiczne mo e by

partnerem w dyskusji z przedstawicielami nauk szczegółowych. Z moich

do wiadcze „wynika”, e przedstawiciele nauk szczegółowych s otwarci na

współprac z analitykami w zakresie problemów filozoficznych, które pojawiaj

si w kontek cie ich dyscyplin. Dotyczy to takich zagadnie , jak: sposób istnienia

przedmiotów matematycznych, implikacje teorii ewolucji, kwestia determinizmu i

indeterminizmu, redukcja i emergencja, prawa nauki i prawidłowo ci przyrody,

kategoria czasu i przestrzeni, interpretacje zasady antropicznej, mo liwo

sztucznej inteligencji, natura umysłu i procesów poznawczych itd. Du a cz

współczesnej filozofii analitycznej jest zanurzona w problemy z pogranicza nauki i

filozofii (a nawet religii). Model analityka jako „filozofa szlifuj cego potoczne

poj cia” nale y do przeszło ci (co nie znaczy, e analiza poj potocznych jest

poznawczo jałowa). Czy jest to zmiana sposobu rozumienia terminu „filozofia

analityczna”? Nie s dz , je li za analityków uznajemy Russella, Reichenbacha,

Robert Poczobut O niezb dno ci filozofii analitycznej

245

Zawirskiego czy Metallmanna. Skłaniam si do szerokiego rozumienia filozofii
analitycznej. Nie było one obce Boche skiemu, który korzenie analitycznego
my lenia i analitycznej postawy w filozofii wyprowadzał od Arystotelesa.

II

Tylko analitycy zajmuj si formalizacj poj i teorii filozoficznych. Nikt inny nie

ma kompetencji do uprawiania ontologii formalnej ani takich działów logiki

filozoficznej, jak logika fikcji, logika modalna, logika kauzalna, logika temporalna,

logika epistemiczna, logika doksastyczna czy logika deontyczna. Znane s ró ne

formalizacje dowodów na istnienie Boga (tych apriorycznych w stylu Anzelma, i

tych aposteriorycznych w stylu w. Tomasza). Mamy formaln analiz poj cia

prawdy i stanu rzeczy, znane s zastosowania logiki w etyce. Istniej formalizacje

fragmentów fenomenologicznej ontologii (głównie Ingardena – teoria idei, teoria

przedmiotu czysto intencjonalnego, koncepcja negatywnych stanów rzeczy).

Buduje si formalne modele struktury wiadomo ci i intencjonalno ci. Formalna

analiza poj i teorii filozoficznych stanowi wa ny składnik współczesnej filozofii.
Dzi ki niej nasze rozumienie problemów filozoficznych zostało znacznie

pogł bione. Mo na odrzuca okre lon wersj (lub wszystkie) sformalizowanych

dowodów na istnienie Boga, niepodobna jednak głosi , e formalizacja takich

wnioskowa jest poznawczo jałowa. Znajomo struktury logicznej tego czy

innego dyskursu filozoficznego pozwala na uj cie takich jego aspektów, które w

inny sposób byłyby poznawczo nieosi galne. Logika w filozofii odgrywa rol

analogiczn do tej, któr matematyka odgrywa w fizyce. Dzi ki niej lepiej

rozumiemy struktur filozoficznych problemów.

III

Post p w filozofii dokonuje si m.in. poprzez analiz jej problemów. Filozofia

analityczna dostarcza okre lonych narz dzi analizy (nie tylko formalnych), które

mo na zastosowa do badania ka dego autentycznego problemu filozoficznego.
Udział filozofii analitycznej w rozwój współczesnej filozofii jest dostrzegalny w

odniesieniu do wszystkich jej działów: od filozofii sztucznej inteligencji po

Robert Poczobut O niezb dno ci filozofii analitycznej

246

metafizyk i filozofi religii. Ocen warto ci poznawczej filozofii analitycznej

mo na sformułowa dokonuj c meta-analizy wyników bada analitycznych w

zastosowaniu do konkretnych problemów. Niczego podobnego w tek cie T.
Szubki nie znajduj , dlatego jego wnioski nie s dla mnie instruktywne w

warstwie podstawowej: dotycz aspektów trzeciorz dnych, wa nych głównie dla

historyka czy socjologa filozofii. Nie ma zmierzchu filozofii analitycznej, gdy

rozwija si ona lepiej od innych „szkół” czy „kierunków” filozoficznych. wiadczy

o tym liczba ukazuj cych si czasopism, publikowanych ksi ek, zakres

poruszanych problemów, współpraca z przedstawicielami nauk szczegółowych, a

tak e wzrastaj ca specjalizacja bada . Zakrawa na ironi , e specjalizacj bada

wykorzystuje si jako argument przeciwko filozofii analitycznej. Wprawdzie

ka da cnota ma swoje patologie, jednak specjalizacja bada pozostaje jednym z

podstawowych kryteriów poznawczego post pu (nie tylko w filozofii). Osobisto-

ci tej miary co Russell czy Wittgenstein pojawiaj si w filozofii nie rzadziej ni

osobisto ci tej miary co Einstein czy Schrödinger w fizyce. Wa n prac wykonuj

tak e zwykli wyrobnicy zmagaj cy si na co dzie ze „swoimi małymi

problemami”.

IV

Zdumiewa twierdzenie R. Piłata, e:

Wi kszo głoszonych w filozofii analitycznej stanowisk niczemu wa nemu nie

słu y i pełni funkcj retoryczn i dialektyczn .

Owe naturalizmy, eksternalizmy,

funkcjonalizmy, deflacjonizmy w kwestii X czy Y, itd. wykraczaj w swych

pretensjach daleko poza swoje bazy uzasadnie i tylko cz ciowo słu rozwi -

zywaniu realnych problemów.

W moim gł bokim przekonaniu powy sze twierdzenie jest po prostu fałszywe.

Naturalizm, eksternalizm, funkcjonalizm i deflacjonizm s uporz dkowanymi

zbiorami twierdze na okre lony temat (ka de z wymienionych stanowisk

pojawia si w kontek cie ró nych działów filozofii). Twierdzenia te maj swoje

uzasadnienia, które najcz ciej s sformułowane w sposób na tyle przejrzysty, e

Robert Poczobut O niezb dno ci filozofii analitycznej

247

ka dy nieuprzedzony autor mo e je przyj lub odrzuci z uwagi na okre lone

racje. Jak powstaj stanowiska? W wyniku sformułowania rozwi zania okre lone-

go problemu. Rozwi zania maj najcz ciej charakter tentatywny. Wymagaj

uzupełnienia, korekty, co prowadzi do powstawania nowych wersji danego

stanowiska lub stanowisk konkurencyjnych. Chocia odrzucam deflacjonizm w

teorii prawdy, jestem przekonany, e zainspirowane przeze dyskusje i analizy

znacznie posun ły nasze rozumienie samego problemu/ów prawdy. Chocia

odrzucam niektóre składowe funkcjonalizmu maszynowego wczesnego Putnama

(podobnie zreszt jak sam Putnam), zdaj sobie spraw , jak płodna heurystycznie

była to idea (w dalszym ci gu stanowi ona zało enie robotyki kognitywnej). Z

drugiej strony, je li nie jeste my kartezja skimi dualistami, jaka odpowiednio

zmodernizowana wersja funkcjonalizmu w filozofii umysłu wydaje si słuszna

(umysł nie jest substancj ). Pó ny Putnam ide funkcjonalizmu (ju nie maszyno-

wego) wyprowadza od Arystotelesa i nadal skłonny jest jej broni . Z kolei

problematyka eksternalizmu, w jego licznych odmianach, wyznacza jeden z cie-

kawszych w tków współczesnej analitycznej filozofii umysłu (a tak e epistemo-

logii). Chodzi o problemy niebanalne, bo dotycz ce czynników determinacji tre ci
umysłowych oraz konceptualizacji granicy systemów poznawczych (koncepcje
rozszerzonego umysłu/poznania). To samo dotyczy sporów na temat

naturalizmu. Nie s to spory jałowe, za zajmowane w nich stanowiska nie pełni

li-tylko funkcji retorycznej. Równie w wypadku naturalizmów w gr wchodz

problemy nie byle jakie, bo dotycz ce genezy Natury, miejsca człowieka w

kosmosie, charakteru dopuszczalnych wyja nie otaczaj cych nas zjawisk, relacji

mi dzy nauk a filozofi oraz granic poznania uzyskiwanego w natural sciences. O
tym, e opinie filozofów s tutaj podzielone nie musz nikogo przekonywa .

Istnieje naturalizm naukowy (V. W. O. Quine), naturalizm pluralistyczny (J.

Dupré), naturalizm liberalny (J. McDowell), naive naturalism (J. Hornsby), more
open minded or even expansive naturalism (B. Stroud), naturalizm emergencyjny (A.
Peacocke, R. Poczobut), naturalizm ateistyczny (D. Dennett) oraz – last but not least
– naturalizm chrze cija ski (A. Peacocke, M. Heller, J. M. Boche ski)

1

. Za ka dym

1

Na uwag zasługuje poszukiwanie nowej formuły dla naturalizmu, który obejmowałby tak e

Robert Poczobut O niezb dno ci filozofii analitycznej

248

z tych stanowisk kryj si rozwi zania okre lonych problemów, o których nie da

si powiedzie , e s pozorne czy jałowe. Natomiast faktem jest, e bywaj stano-

wiska lepiej lub gorzej uzasadnione. Jednak szacowanie stopnia uzasadnienia

twierdzenia/wniosku X z uwagi na przesłanki Y

1

, Y

2

... samo jest przedsi -

wzi ciem analitycznym.

Stanowiska s rezultatami analizy okre lonych problemów, które w wypa-

dku naturalizmu-eksternalizmu-funkcjonalizmu-deflacjonizmu s problemami o

charakterze podstawowym. Je li kto nie formułuje stanowiska w jakim sporze,

znaczy to, e nie umie logicznie uporz dkowa i uzasadni twierdze na dany

temat. Jest iluzj , e mo na bada problemy nie formułuj c stanowisk

(dotycz cych cho by czysto warunkowych zale no ci mi dzy twierdzeniami).

Czasami termin „stanowisko” jest po prostu synonimem „teorii”, „prototeorii” lub

„koncepcji”. Tak jest w wypadku naturalizmu, eksternalizmu, funkcjonalizmu i

deflacjonizmu, dla których istniej stanowiska/teorie konkurencyjne. Dlaczego

warto analizowa stanowiska/teorie? Poniewa ich twórcy nie zawsze zdaj sobie

spraw z zało e i konsekwencji bronionych przez siebie twierdze . Techniki

analityczne s cenne m.in. dlatego, e nikt nie zna (i nie mo e zna !) zbioru

wszystkich konsekwencji logicznych swoich twierdze (przekona ). Dlaczego

nale y formułowa rezultaty analiz w postaci stanowisk/teorii? Poniewa czyni to

je bardziej podatnymi na analiz krytyczn , co jest warunkiem filozoficznego

post pu i intelektualnej uczciwo ci.

Gdyby nie było filozofii analitycznej, musieliby my j wymy li . Wydaje mi

si , e powstanie i rozwój filozofii analitycznej jest wyrazem osi gni cia okre lo-

nego poziomu metodologicznej samo wiadomo ci u osób atakuj cych problemy

filozoficzne.

odpowiednio rozumian „naturalizacj ” matematyki, procesów umysłowo-poznawczych, tre ci
j zykowych oraz norm (etycznych, estetycznych, metodologicznych). Moim zdaniem jest to
wykonalne (przynajmniej w pewnym zakresie) w ramach naturalizmu emergencyjnego. Por. tak e
uwagi Mario De Caro oraz Davida Macarthura pt. Some Directions for a New Naturalism w antologii
Naturalism in Question (Harvard University Press, 2004, s. 13-17).