DEFINICJA PRAWA CYWILNEGO
Prawo cywilne (
ius civile) –
to zespół przepisów regulujących
stosunki majątkowe i niemajątkowe
pomiędzy osobami fizycznymi,
osobami prawnymi oraz osobami
prawnymi nie posiadającymi
osobowości prawnej w oparciu o
regułę autonomii i równorzędności
podmiotów.
Normy prawa cywilnego wyróżniają się
spośród innych norm prawnych zwłaszcza
tym, że regulują stosunki między
autonomicznymi podmiotami. Oznacza to,
że nie występuje charakterystyczny dla
stosunek
podporządkowania jednego podmiotu
innemu podmiotowi. Ze stosunków
cywilnoprawnych wynika więc zasada
autonomiczności podmiotów, która
oznacza, iż samodzielnie kształtują one
relacje między sobą. Normy prawa
cywilnego wyznaczają tylko ogólne granice
uwzględniając
interes powszechny.
Prawo cywilne jest w Polsce
prawem stanowionym (od XIX
wieku)
i skodyfikowanym od 1965 roku.
Podstawowym źródłem prawa
cywilnego jest Kodeks cywilny
ustawa z 23 kwietnia 1964r.,
obowiązująca od
1 stycznia 1965r.
( Dz. U. z dnia 18 maja 1964r. z późn. zm.)
Źródła prawa cywilnego
1. kodeks cywilny – podstawowe źródło
prawa cywilnego .
2. ustawy czyli akty pozakodeksowe takie
jak:
- Prawo rodzinne i opiekuńcze (dotyczy ono
majątkowych i nie majątkowych stosunków
rodzinnych oraz związanych ze sprawowaniem
opieki),
- Prawo prywatne międzynarodowe (prawo
kolizyjne, jego przedmiotem jest ustalanie
prawa właściwego dla stosunków
cywilnoprawnych z elementem obcym),
- Prawo wekslowe ,
- Prawo czekowe ,
-
Prawo spółdzielcze oraz ustawa o
spółdzielniach
mieszkaniowych ,
- ustawa o księgach wieczystych i hipotece ,
- ustawa o prawie autorskim i prawach
pokrewnych ,
- Prawo geologiczne i górnicze ,
- ustawę z dnia 6 grudnia 1996r. o zastawie
rejestrowym i rejestrze zastawów ,
- ustawa z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce
nieruchomościami ,
- Kodeks morski ,
- Kodeks spółek handlowych ,
- Prawo upadłościowe i naprawcze ,
- Prawo własności przemysłowej .
3. akty wykonawcze do ustawy i do kodeksu,
które mogą być wydane, gdy ustawa wyraźnie
o tym stanowi.
W systemie anglosaskim źródłem prawa są
zwyczaj i orzecznictwo ,w Polsce te elementy
nie są bezpośrednio źródłami prawa ale pełnią
istotna rolę .
Zwyczaj odnosi się do zasad współżycia
społecznego , kształtują go miejscowe
procedury, które są zgodne z prawem np.
strony zawierają umowę sprzedaży i nie określą
ceny wtedy stosuje się ceny aktualne na
danym rynku.
Orzecznictwo to drugi element , który wpływa
na źródła prawa, w Polsce również nie jest
źródłem prawa ale spełnia ważną rolę w
zakresie wykładni przepisów , w zakresie
usuwania luk
w tych przepisach , wyjaśniania
nieprecyzyjnych zapisów .
SYSTEMATYKA PRAWA CYWILNEGO
•
Prawo cywilne będąc samodzielną częścią
systemu prawa samo w sobie nie jest jednolite a
w konsekwencji jest wewnętrznie podzielone na
mniej lub bardziej wyodrębnione fragmenty, które
w nauce prawa cywilnego nazywają się działami.
Wyróżnia się 4 podstawowe działy zawarte
w Kodeksie Cywilnym:
•
część ogólna prawa cywilnego,
•
prawo rzeczowe,
•
prawo zobowiązań,
•
prawo spadkowe,
oraz prawo rodzinne uregulowane ustawą:
dnia 25 lutego 1964 r.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z dnia 5
marca 1964 r.)
Działy szczególne, które nie są
regulowane
w KC, a które są regulowane normami
prawa cywilnego:
• prawo handlowe,
• prawo spółdzielcze,
• prawo dóbr niematerialnych,
• prawo prywatne międzynarodowe.
REGÓŁY PRAWA CYWILNEGO
Są to specyficzne terminy
określające sposoby rozumienia i
interpretacji prawa cywilnego:
• reguła ochrony jednostki ludzkiej,
• reguła równości i równorzędności
podmiotów,
• reguła autonomii woli (swoboda
umów),
• reguła ochrony mienia,
• reguły ochrony dobrej wiary.
PRAWO PODMIOTOWE
STOSUNKIEM CYWILNOPRAWNYM
nazywamy stosunek społeczny
uregulowany przez prawo cywilne.
Strony tego stosunku są wobec siebie
formalnie równe (równorzędne), w
przeciwieństwie do np. stron
stosunków administracyjnoprawnych.
ELEMENTAMI stosunku cywilnoprawnego są:
• podmiot stosunku,
• przedmiot stosunku,
• uprawnienia oraz obowiązki, które składają
się na treść stosunku.
PODMIOTAMI STOSUNKU CYWILNOPRAWNEGO
mogą być:
• osoby fizyczne,
• osoby prawne,
• osoby ułomne (zwane też ustawowymi lub
niepełnymi).
W każdym stosunku prawnym muszą
występować co najmniej dwa podmioty.
• PRZEDMIOTEM stosunku
cywilnoprawnego jest to wszystko, na
co są skierowane uprawnienia i
obowiązki podmiotów tego stosunku.
Przedmiotem stosunku jest więc
zachowanie się podmiotów, a więc
działanie bądź zaniechanie
• TREŚCIĄ STOSUNKU cywilnoprawnego
są uprawnienia i obowiązki podmiotów
tego stosunku, tzn. po jednej stronie
jest prawo podmiotowe, po drugiej
odpowiadający mu obowiązek.
• Stosunki cywilnoprawne mogą być
PROSTE, gdy jedna strona jest uprawniona
a druga zobowiązana,
• Przykład: właściciel rzeczy żąda jej zwrotu
od złodzieja,
• lub ZŁOŻONE, gdy obie strony są zarazem
uprawnione i zobowiązane,
• Przykład: kupujący jest zobowiązany do
zapłaty ceny kupna i żąda przeniesienia
przez sprzedawcę na niego własności
przedmiotu sprzedaży, natomiast
sprzedający jest uprawniony do odbioru od
kupującego ustalonej ceny i zobowiązany
do przeniesienia własności przedmiotu
sprzedaży na kupującego.
DEFINICJA PRAWA PODMIOTOWEGO
• Przez prawo podmiotowe najczęściej
rozumie się przyznaną i zabezpieczoną przez
normę prawną oraz wynikającą z danego
stosunku cywilnoprawnego pewną sferę
możliwości postępowania w określony sposób.
• Prawo podmiotowe służy w prawie cywilnym
do opisania sytuacji prawnej jednego
podmiotu względem innego lub innych
podmiotów prawa, jest więc zawsze
elementem treści stosunku
cywilnoprawnego.
• Prawo podmiotowe wyznaczone jest
normami prawnymi, które przyznają oraz
zabezpieczają jego realizację.
• Sfera możliwości postępowania w
określony sposób oznacza, że prawo
podmiotowe istnieje zarówno wtedy, gdy
zostaną podjęte działania stanowiące
realizację tego prawa jak i wtedy, gdy żadne
działanie przez uprawnione podmioty nie
zostało podjęte.
Prawo podmiotowe służy ochronie
interesów podmiotów prawa cywilnego. Nie
ma prawa podmiotowego ten, komu
przysługują kompetencje do działania
wyłącznie w cudzym interesie,
• Przykład: pełnomocnik, kurator, opiekun,
wykonawca testamentu.
• Prawo podmiotowe może przysługiwać
osobom niezdolnym do podejmowania
jakichkolwiek świadomych decyzji,
• Przykład: dzieciom, osobom
niedorozwiniętym lub chorym psychicznie.
• W ich imieniu wykonują prawa podmiotowe
przedstawiciele ustawowi (rodzice,
opiekunowie).
O S O B A F I Z Y C Z N A
Polski system prawny uznaje każdego
człowieka
za podmiot praw i obowiązków.
• Osobą fizyczną jest człowiek, jako
uczestnik stosunków cywilnoprawnych.
Atrybutem każdej osoby fizycznej jest
zdolność prawna.
• ZDOLNOŚĆ PRAWNA jest to możliwość
nabywania przez podmiot praw i
zaciągania zobowiązań. Jest atrybutem
każdej osoby fizycznej. (art.8 KC)
• ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH
jest
to możliwość nabywania przez
podmiot praw i zaciągania
zobowiązań przez własne podmiotu
działanie w drodze czynności prawnej.
( art..11-22 KC)
• Zdolność do czynności prawnej uzyskują
osoby fizyczne dopiero po osiągnięciu
odpowiedniej dojrzałości umysłowej,
niezbędnej do podejmowania decyzji
kształtujących ich stosunki prawne, a tracą
ją z kolei w razie zaniknięcia tej cechy.
2. INDYWIDUALIZACJA OSÓB
FIZYCZNYCH
Cechy osobiste człowieka mają
szczególną doniosłość w obszarze
stosunków cywilnoprawnych, w których
człowiek pojawia się jako
zindywidualizowany podmiot praw i
obowiązków
• tożsamość (imię i nazwisko),
• dodatkowe dane osobowe,
• stan cywilny (wiek, płeć),
• stan rodzinny,
• miejsce zamieszkania.
• IMIĘ I NAZWISKO
• Imię z reguły nadają dziecku rodzice. W
pewnych wypadkach może je nadać również
kierownik Urzędu Stanu Cywilnego- art. 50
ustawy PoASC
• O nazwisku osoby fizycznej decyduje szereg
różnych względów, np. dziecko może nosić
nazwisko męża matki, chyba że małżonkowie
oświadczyli, że dziecko będzie nosić nazwisko
matki. O nazwisku, które będzie nosił każdy z
małżonków po zawarciu małżeństwa decyduje
jego oświadczenie złożone przed kierownikiem
U.S.C. Zmiana nazwiska może być również
skutkiem adopcji dziecka lub wydania decyzji
administracyjnej.
DODATKOWE DANE OSOBOWE
• Dla oznaczenia osoby fizycznej
niekiedy wymagane jest podanie,
poza imieniem i nazwiskiem, także
innych danych osobowych, takich jak:
data i miejsce urodzenia, imiona
rodziców, nazwisko rodowe matki (lub
ojca, jeśli je zmienił).
STAN RODZINNY
• pochodzenie (także adopcja) od
określonych rodziców,
• związanie małżeństwem.
• W obrębie małżeństwa należy jeszcze
wyróżnić stan małżonków
pozostających w separacji. Stany te
rejestruje się w księgach stanu
cywilnego.
PŁEĆ
• Płeć jest cechą przyrodzoną
człowieka, na podstawie której dzieli
się ludzi na:
• płci żeńskiej i
• płci męskiej. Płeć dziecka rejestruje
się w aktach stanu cywilnego, a poza
tym wskazuje na nią nadane dziecku
imię, a niekiedy końcówka nazwiska.
WIEK
• W aktach stanu cywilnego rejestruje
się datę urodzenia człowieka. Na tej
podstawie można zawsze ustalić wiek
człowieka w czasie jego życia
MIEJSCE ZAMIESZKANIA (art. 25 KC)
• Miejsce zamieszkania określa jedynie
miejscowość, a nie adres, a wiec ulicę,
dom lub lokal, w którym osoba fizyczna
przebywa z zamiarem stałego pobytu.
• Można mieć tylko jedno miejsce
zamieszkania.
• Poza tym jednak polski system prawny
posługuje się terminem „miejsce
zamieszkania” także w tym węższym
znaczeniu a mianowicie dla określenia
adresu zamieszkania.
• Reguły określające miejsce zamieszkania
człowieka różnią się w zależności od tego,
jakich osób fizycznych dotyczą:
• osób pełnoletnich,
• dzieci lub podopiecznych.
• OSOBY PEŁNOLETNIE
• Miejsce zamieszkania osoby pełnoletniej i nie
pozbawionej zdolności do czynności prawnej
należy określić wg tego, gdzie ona przebywa z
zamiarem stałego pobytu. Aby wiec mówić o
miejscu zamieszkania niezbędne jest
występowanie równocześnie dwóch elementów:
• obiektywnego, jakim jest faktyczne
przebywanie w danym miejscu,
• subiektywnego, polegającego na zamiarze
stałego pobytu.
DZIECI LUB PODOPIECZNI
• Ich miejsce zamieszkania określa się wedle
miejsca zamieszkania przedstawicieli
ustawowych – rodziców lub opiekunów.
• Gdy władza rodzicielska przysługuje na
równi obojgu rodzicom mającym osobne
miejsca zamieszkania, wówczas miejsce
zamieszkania dziecka jest u tego z
rodziców, u którego stale przebywa, a jeżeli
dziecko nie przebywa stale u żadnego z
rodziców, wówczas jego miejsce
zamieszkania ustala sąd opiekuńczy.
3. ZDOLNOŚĆ PRAWNA OSOBY
FIZYCZNEJ
• POCZĄTEK ZDOLNOŚCI PRAWNEJ
• Za początek zdolności prawnej osoby
fizycznej należy uznać fakt jej
urodzenia się. Za chwilę tę uważa się
odłączenia płodu od ciała matki.
• O zdolności prawnej mówi się, gdy
urodzone dziecko będzie żywe.
Dopiero dziecko żywe możemy
utożsamiać z podmiotem stosunków
cywilnoprawnych.
• NASCITURUS. Nasciturus pro iam nato
habetur quotiens de commodis eius
agitur – dziecko nienarodzone
potraktować należy jako już urodzone,
ilekroć chodzi o jego korzyść.
• Okres ten rozpoczyna się z chwilą
poczęcia, tzn. w momencie zapłodnienia
komórki jajowej. Przepisy prawa
cywilnego przyznają nasciturusowi
warunkową zdolność prawną. Prawa
podmiotowe nasciturusa nie mogą być
wykonywane, a jedynie zabezpieczone,
w oczekiwaniu, czy dziecko urodzi się
żywe i w następstwie tego nabędzie je
definitywnie.
• art. 972 § 2 KC – dziecko już poczęte w
chwili otwarcia spadku może być
spadkobiercą lub zapisobiorcą, jeżeli
urodzi się żywe;
• art. 4461 KC – dziecko urodzone może
żądać naprawienia szkód doznanych
przed urodzeniem;
• art. 75 KRO – dopuszcza uznanie dziecka
jeszcze nie narodzonego.
Każdemu człowiekowi przysługuje zdolność
prawna w takim samym zakresie.
USTANIE ZDOLNOŚCI PRAWNEJ:
• śmierć,
• stwierdzenie zgonu,
• uznanie za zmarłego.
ŚMIERĆ
• Koniec zdolności prawnej następuje
zawsze z chwilą śmierci. Za taką
chwilę uznaje się tzw. śmierć
mózgową, polegającą na trwałym i
nieodwracalnym ustaniu funkcji pnia
mózgu.
• Dowodem śmierci człowieka jest akt
zgonu. Sporządzony jest on przez
kierownika u.s.c. na podstawie karty
zgonu wystawionej przez lekarza.
• Ponadto u.s.c. sporządza akt zgonu na
podstawie dwóch rodzajów orzeczeń
sądowych: o stwierdzenie zgonu i o
uznanie za zmarłego.
STWIERDZENIE ZGONU
• Sądowe stwierdzenie zgonu może
nastąpić wówczas, gdy akt zgonu nie
został sporządzony przez, np. brak
zwłok, a śmierć danej osoby jest
niewątpliwa.
• W postanowieniu tym sąd ściśle
oznacza chwilę śmierci zmarłego; w
przypadku, gdy niemożliwe jest
precyzyjne wyznaczenie tej chwili sąd
przyjmuje chwilę najbardziej
prawdopodobną.
• Ustalenie niewątpliwej śmierci nie musi
się opierać na zeznaniach naocznych
świadków, którzy zwłoki widzieli.
Wystarczy, gdy cały zespół
towarzyszących okoliczności wskazuje
na niewątpliwą śmierć człowieka,
• Przykład: zasypanie górników, których
nigdy nie odnaleziono.
• Postanowienie o stwierdzenie zgonu
jest podstawą do sporządzenia aktu
zgonu.
UZNANIE ZA ZMARŁEGO
• Postanowienie orzekające uznanie za
zmarłego wydaje sąd, gdy człowiek
zaginął. Chodzi o sytuacje, gdy
pomimo upływu określonego w
ustawie terminu i przeprowadzeniu
odpowiedniego postępowania
wyjaśniającego, nie da się ustalić, czy
dana osoba żyje czy zmarła.
• Art. 29-32 K.C.
• Zaginiony może być uznany za
zmarłego po upływie 10 lat od końca
roku kalendarzowego, w których wg
istniejących informacji jeszcze żył. Gdy
zaginiony w chwili uznania ukończył 70
lat, to wystarczy upływ 5 lat.
• W żadnym razie nie można nikogo
uznać za zmarłego przed końcem roku
kalendarzowego, w którym ukończyłby
on 23 lata.
4. ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH
OSÓB FIZYCZNYCH
• Termin zdolności do czynności prawnych nie
jest jednolity, jest to pojęcie stopniowalne.
Wpływ na zakres zdolności do czynności
prawnych wywierają:
• wiek osoby fizycznej,
• ubezwłasnowolnienie,
• ustanowienie w toku postępowania o
ubezwłasnowolnienie doradcy
tymczasowego,
• zawarcia małżeństwa przez kobietę mającą
ukończone 16 lat a przed ukończeniem
przez nią 18 roku życia.
• W zależności od występowania
poszczególnych okoliczności osoba
fizyczna może mieć:
• pełną zdolność do czynności
prawnych,
• ograniczoną zdolność do
czynności prawnych,
• nie mieć zdolności do czynności
prawnych.
PEŁNA ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI
PRAWNYCH
• Pełną zdolność do czynności prawnych
mają osoby, które (zarazem):
• ukończyły 18 lat,
• nie zostały ubezwłasnowolnione
(całkowicie lub częściowo),
• nie ustanowiono dla nich doradcy
tymczasowego w toku postępowania
o ubezwłasnowolnienie.
Zdolność do czynności prawnych
uzyskuje kobieta, która zawarła
związek małżeński przed
ukończeniem 18 roku życia a po
ukończeniu 16. Pełnoletniości nie traci
wraz z unieważnieniem małżeństwa,
bez względu na przyczynę
unieważnienia, co pozwala jej na
sprawowanie władzy rodzicielskiej.
OGRANICZONA ZDOLNOŚĆ DO
CZYNNOŚCI PRAWNYCH
Ograniczoną zdolność do czynności
prawnych mają:
• małoletni, którzy ukończyli 13 rok życia, a
nie ukończyli 18 roku życia, jeżeli nie
uzyskali pełnoletniości poprzez zawarcie
małżeństwa,
• osoba ubezwłasnowolniona częściowo,
• osoba, dla której ustanowiono w toku
postępowania o ubezwłasnowolnienie
doradcę tymczasowego.
UBEZWŁASNOWOLNIENIE CZĘŚCIOWE
O ubezwłasnowolnieniu częściowym
orzeka sąd. Przesłankami do jego
orzeczenia są: choroba psychiczna,
niedorozwój umysłowy lub innego
rodzaju zaburzenia psychiczne, w
szczególności pijaństwo lub
narkomania. Dla osoby częściowo
ubezwłasnowolnionej sąd w oparciu o
przepisy KRO ustala kuratora.
Sąd może orzec częściowe
ubezwłasnowolnienie:
• tylko co do osoby pełnoletniej, a więc
takiej, której przysługuje z.d.c.p.,
• stan tej osoby nie wymaga jej
całkowitego ubezwłasnowolnienia,
lecz potrzebna jest pomoc w
prowadzeniu jej spraw.
BRAK ZDOLNOŚCI DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH
(art. 12 KC)
• Nie mają z.d.c.p. osoby fizyczne poniżej 13 roku
życia oraz osoby całkowicie
ubezwłasnowolnione.
UBEZWŁASNOWOLNIENIE
• O ubezwłasnowolnieniu orzeka sąd.
Przesłankami do jego orzeczenia są: choroba
psychiczna, niedorozwój umysłowy lub innego
rodzaju zaburzenia psychiczne, w szczególności
pijaństwo lub narkomania występujące w takim
stopniu, że uniemożliwiają danej osobie
kierować swoim postępowaniem. Na czas
postępowania sądowego o
ubezwłasnowolnienie sąd wyznacza doradcę
tymczasowego.
• W imieniu osoby nie mającej z.d.c.p.
działają jej przedstawiciele
ustawowi – rodzice lub opiekunowie
prawni.
• W konsekwencji czynności prawne
dokonane bez zgody tych podmiotów
są nieważne, z wyjątkiem, o którym
mowa w art. 14 KC. Osoba, która nie
ma z.d.c.p. może zawierać umowy tzw.
powszechnie zawierane w życiu
codziennym.
Umowa taka staje się ważna z
chwilą jej wykonania (jest to tzw.
konwalidacja, czyli uzdrowienie
vel naprawienie czynności
prawnej); gdyby jednak
pociągnęła za sobą rażące
pokrzywdzenie osoby niezdolnej
do czynności prawnych, to mimo
jej wykonania, nie staje się
umową ważną.
5. DOBRA OSOBISTE
Atrybutem każdej osoby fizycznej są
jej dobra osobiste. DOBRA OSOBISTE
to termin odnoszący się do uznanych
przez system prawny wartości, tj.
wysoko cenionych stanów rzeczy,
obejmujących fizyczną i psychiczną
integralność człowieka jego
indywidualność oraz godność i
pozycje w społeczeństwie.
• CECHY PRAW OSOBISTYCH:
• są to prawa podmiotowe bezwzględne –
skuteczne są wobec wszystkich (erga
omnes), poza podmiotem uprawnionym; nikt
nie może więc naruszać lub choćby zagrażać
dobrom osobistym podmiotu uprawnionego;
• są to prawa podmiotowe niemajątkowe –
zarazem więc
• są to prawa niezbywalne i niedziedziczne;
gasną wraz ze śmiercią uprawnionego;
• niektóre prawa osobiste zmarłego, jak jego
cześć i prawa autorskie, mogą być
realizowane przez osoby bliskie lub
organizacje służące ochronie określonych
wartości. Jako własne prawa podmiotowe.
Najważniejsze dobra osobiste wymienia art.
23 KC. Katalog tych dóbr jest otwarty.
Art. 23. Dobra osobiste człowieka, jak w
szczególności zdrowie, wolność, cześć,
swoboda sumienia, nazwisko lub
pseudonim, wizerunek, tajemnica
korespondencji, nietykalność mieszkania,
twórczość naukowa, artystyczna,
wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają
pod ochroną prawa cywilnego niezależnie
od ochrony przewidzianej w innych
przepisach.
• OCHRONA DÓBR OSOBISTYCH
• Potrzeba ochrony dóbr osobistych
zachodzi wówczas, gdy doszło do
bezprawnej ingerencji w te dobra.
• INGERENCJA przybiera dwojaką
postać:
• zagrożenia naruszeniem,
• samym naruszeniem.
Zgoda uprawnionego uchyla
bezprawność naruszenia dobra
osobistego,
• Przykład: zgoda pacjenta na zabiegi
lekarskie.
Zgoda nie przybiera charakteru
trwałego,
• Przykład: mimo uprzednio wyrażonej
zgody na operację, pacjent może tuż
przed jej rozpoczęciem cofnąć swoją
zgodę.
ŚRODKI OCHRONY praw osobistych mają
postać powództw o:
• ustalenie, że określone prawo osobiste
przysługuje danej osobie,
• zaniechanie działań, które zagrażają
dobrom osobistym lub je naruszają; roszczenie
to jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy istnieje
uzasadniona obawa dalszych naruszeń,
• usunięcie skutków naruszenia, w
szczególności przez ogłoszenie w prasie
stosownych przeprosin lub odwołań, ale też
np. przeniesienie zwłok do innego grobowca,
dla ochrony dobra osobistego jakim jest kult
po osobie zmarłej,
• zadośćuczynienie pieniężne lub zapłata
na cel społeczny – roszczenia te przysługują
alternatywnie; generalna przesłanka
wymaganą dla tych roszczeń jest wina
sprawcy.
