Psychologia w psychologii dziecięcej i dorosłych,

Pedodoncja, psychoprofilaktyka, komunikacja z 

dzieckiem i pacjentem dorosłym (lęk) 

    

Lęki dzieci przed wizytą u stomatologa są 

normalną reakcją na nową sytuację, nieznane 
osoby oraz narzędzia wywołujące uczucie 
zagrożenia. Małe dzieci należy zatem 
przygotować do takiej wizyty. 

    ~ 

 A wszystko, co sprawia, że dbanie o zęby 

zamienia się w dobrą zabawę, na przykład 
wspólne mycie zębów z dzieckiem albo pozwolenie 
mu na wybranie własnej szczoteczki, zachęca 
jednocześnie do odpowiedniego dbania o higienę 
jamy ustnej.ka sygnał, że zdrowie jamy ustnej jest 
czymś, co należy cenić. A wszystko, co sprawia, że 
dbanie o zęby zamienia się w dobrą zabawę, na 
przykład wspólne mycie zębów z dzieckiem albo 
pozwolenie mu na wybranie własnej szczoteczki, 
zachęca jednocześnie do odpowiedniego dbania o 
higienę jamy ustnej.



Pierwsze spotkanie ze stomatologiem 

powinno posłużyć zapoznaniu się 

dziecka z jego pracą i gabinetem. 

Powinno odbywać się u boku matki, nie 

tylko po to, by czuło się ono 

bezpiecznie, ale by zebrać wywiad i 

ustalić plan leczenia. Dziecko powinno 

poznać sprzęt i wszystkie narzędzia, 

które mogą być użyte w trakcie wizyt, a 

także po raz pierwszy, próbnie usiąść 

na fotelu stomatologicznym. Dziecko 

może zaznajomić się z wszystkim, co go 

interesuje: „pojeździć” na fotelu, 

pomanipulować przyciskami konsoli, 

pobawić ssakami, oczywiście pod okiem 

personelu, z zachowaniem wszystkich 

zasad bezpieczeństwa.



Ponadto należy dziecku omówić przebieg leczenia 

oraz wytłumaczyć jakie odczucia mogą temu 
towarzyszyć, np. znieczulenie jest niezbędne by nic 
nie bolało – to tak jak ukąszenie komara, a 
późniejszej fazie przemarsz mrówek; wiercenie to 
odkurzanie; wypełnianie to prawie jak zabawa w 
plastelinę; usunięcie zęba to sprzątanie „małych 
kawałeczków”, itp.



Pamiętajmy o najważniejszym: dzieciom 

należy zawsze podawać informacje 

zgodne z rzeczywistością.

  

    ~ błędem jest niewłaściwa zachęta do wejścia na fotel 

stomatologiczny: „Nie bój się..., nie ma czego się bać..., 

obiecuję, że nic nie będzie bolało...”. ~ lepszą metodą jest 

przekonanie małego pacjenta, że zabieg nie będzie tak niemiły, 

jak on przypuszcza. 

~kiedy pojawi się stan niepokoju należy dziecko uspokoić poprzez 

głaskanie, poklepywanie czy wypowiadanie miłych słów, 

spokojne omówienie o zabiegu, informowanie o każdej 

czynności i cierpliwie jej wyjaśnianie. 

~ dopiero, gdy dziecko się rozluźni można przystąpić do badania 

czy leczenia. 

~ całkowicie niewskazane jest ignorowanie strachu, ośmieszanie i 

zawstydzanie dziecka oraz działanie z zaskoczenia.

          

 Często bywa, że troszcząc się o zdrowie dziecka, rodzice 

mówią: nie jedz tyle cukierków, bo będziesz musiał iść do 

dentysty lub umyj zęby, bo jak będziesz miał próchnicę, 

stomatolog będzie borował itp. Traktowanie lekarza jako groźby 

budzi wyłącznie złe skojarzenia, których zmiana jest bardzo 

trudna i przysparza więcej problemów niż korzyści. 

 Uzyskanie zaufania małego pacjenta to podstawa jego 

pozytywnego nastawienia do stomatologa, które często 

pozostaje na całe życie.

     

~innego traktowania wymaga grupa dzieci o cechach 

dominacji, nieznośnych, których rodzice dodatkowo 
przyzwalają na takie zachowanie. 

~

 do takich dzieci należy odnosić się stanowczo i 

autorytarnie, co niestety nierzadko źle odbierają ich 
rodzice. Jednak zwolnienie z fotela takiego malucha jest 
błędem, gdyż wzmacnia niepożądane zachowanie i 
dominację nie tylko nad rodzicami, ale i nad lekarzem. 

~ błędem jest także, częste w takich przypadkach, 

uciekanie się przez rodziców do przekupstwa.

~ pozytywne zachowanie dziecka natomiast powinno być 

nagrodzone pochwałą czy okazaniem zadowolenia, a 
więc metodami bazującymi na uczuciu do dziecka. 
Lekarz może również nagrodzić malucha drobnym 
upominkiem za dobrą współpracę. 



Bez względu na cechy dziecka jego wizyty 

u stomatologa powinny być krótkie, by go 

nie zmęczyć i nie spowodować urazu.



Dorośli, którzy odczuwają lęk na samą myśl o wizycie w 

gabinecie stomatologicznym najczęściej doświadczyli 

bolesnego zabiegu w dzieciństwie. Lęk przysposabia 

organizm do zmierzenia się z trudną sytuacją lub do 

ucieczki. Ucieczka od dentysty jest prosta – można do niego 

nie pójść! Ale do czasu. Paradoksalnie właśnie osoby 

panicznie bojące się bólu u stomatologa dopiero silny, 

długotrwały ból skłania do wizyty. 

Współczesna stomatologia jednak radzi sobie z bólem poprzez 

zastosowanie skutecznych znieczuleń. Praktycznie każdy zabieg 

może być przeprowadzony w znieczuleniu miejscowym.

 Należy jednak pamiętać, że w skład niektórych leków 

znieczulających wchodzą związki, które mogą wzmocnić odczucie 

lęku, przyspieszyć akcję serca i oddech. Każdy lekarz 

poinformowany o naszym stanie ducha zastosuje w zamian leki 

łagodniejsze. U części osób strach wywoływany jest również 

przez sytuację, gdy ktoś inny, czyli stomatolog, ma nad nimi 

kontrolę.

 Niektórzy pacjenci wymagają szczegółowego wyjaśnienia 

kolejności zabiegów, a znając dokładnie etapy i czas leczenia 

czują się dużo bezpieczniej. 

~~ 

współczesna 

praktyka 

pediatryczna 

zaleca 

wykonywać 

nieprzyjemne 

zabiegi  u  dzieci 

w 

znieczuleniu  ogólnym.  W  taki  sposób  długotrwałe, 
rozległe  i  skomplikowane  leczenie,  możemy  bez 
stresu,  lęku  czy  zwykłego  zmęczenia,  przeprowadzić 
za  jednym  razem,  bez  konieczności  kilku,  czy 
kilkunastu  wizyt.  W  czasie  zasypania  dziecku 
towarzyszą rodzice, kiedy się budzi nawet nie wie, że 
ma wyleczone   kilka zębów naraz. 

Do elementów psychoprofilaktyki 

chorób jamy ustnej, zaliczamy:



Smakowe pasty do zębów,



Kolorowe akcesoria do higieny jamy ustnej 

zawierające motywy z bajek,



Płyny do płukania jamy ustnej 
sprawdzające osad nazębny, 
wybarwią osad na kolorowo, dzięki 
czemu widać jakie miejsca 
wymagają lepszego szczotkowania. 
Szybki i pewny sposób kontroli 
płytki nazębnej u dzieci, pozwala w 
prosty sposób sprawdzić technikę 
szczotkowania zębów u dzieci. 
Jednocześnie motywuje do 
codziennej higieny jamy ustnej. 



Płyny do płukania które zabarwiają 
pozostałe po szczotkowaniu 
cząsteczki, które widoczne są w 
płynie wypluwanym do zlewu – 
dziecko widzi efekt płukania.



Zakładanie kolorowych wypełnień pomarańczowych, 
różowych ,niebieskich , zielonych - kolorowe plomby 
są bardzo ważne dla dziecka – widzą efekt swoich 
wysiłków , chętniej przychodzą na kolejne wizyty , 
wybierając kolor biorą udział w leczeniu swoich 
ząbków , no i mogą pochwalić się nimi babci , 
dziadkowi , rówieśnikom. 



Nagroda dla dzielnego pacjenta – nalepki, 
kalendarzyki, kolorowanki, zabawki, medale, 
książeczki – nagradzamy małych pacjentów za 
odwagę, współprace i wzorową postawę w czasie 
wykonywania zabiegów. Drobny prezent jaki otrzyma 
dzielny pacjent, pozwoli mu zapomnieć o lęku, który 
często towarzyszy w gabinecie stomatologicznym. W 
oczach małego pacjenta nagroda jest potwierdzeniem 
bohaterstwa i wytrwałości za czas spędzony w 
gabinecie. Należy sprawić, żeby mały pacjent pełen 
zaufania i z uśmiechem wracał do gabinetu.

Lęk u dorosłych

Lęk jest to negatywny stan emocjonalny, uczucie 

obawy spowodowane przewidywanym 

zagrożeniem, którego źródło może się 

znajdować na zewnątrz lub wewnątrz jednostki.

Lęk może być wywołany przez bodźce płynące 
z otoczenia, ciała lub psychiki człowieka. 
Objawia się on jako niepokój, uczucie napięcia, 

skrępowania bądź zagrożenia. 

W odróżnieniu od strachu jest on procesem 

wewnętrznym, nie związanym z bezpośrednim 

zagrożeniem lub bólem. 

Strach występuje gdy przyczyna 

niebezpieczeństwa jest konkretna. 

Lęk staje się patologiczny gdy:

~ stale dominuje w zachowaniu,
~ nie pozwala na swobodę, 
~w konsekwencji prowadzi do zaburzeń,
~ reakcje lękowe tracą swoją przystosowawczą 
funkcję 
i są nieadekwatne do bodźców,   niepokój 
wywołują sytuacje nie mające znamion zagrożenia. 

Lęk występuje w istotnym natężeniu u 5-10% 

populacji. U podłoża mogą leżeć czynniki 

genetyczne, rozwojowe i osobowościowe, które 

powodują, w zetknięciu z aktualną trudną sytuacją 

życiową, wystąpienie różnych form zaburzeń 

lękowych. 

Rodzaje lęku

lęk odczuwany – 

wyczekiwanie na wydarzenia 

przykre, o których nie wiemy nic konkretnego. 

lęk domniemany – 

stan emocjonalny powstający na 

podstawie wyobrażeń, a nie rzeczywistego 

zagrożenia 

lęk ukryty – 

przemieszczenie z przejawu w postać 

np. somatyczną. 

lęk wolnopłynący – 

uczucie przenikającego 

nieokreślonego niepokoju 

lęk napadowy (paniczny) – 

ostry napad lęku   z 

poczuciem przerażenia 

agitacja – 

silny lęk z towarzyszącym niepokojem 

ruchowym

 

lęk fobiczny (sytuacyjny) – 

obawa przed określoną 

sytuacją, która doprowadza do jej unikania 

Charakterystyczne objawy 
towarzyszące lękowi:

pocenie się 
drżenie 
przyspieszone bicie serca 
objawy napięciowe ze strony obręczy barkowej, 

kręgosłupa 
świąd skóry 
bóle brzucha 
zawroty głowy 
mrowienie 
ból serca 
zakłócenia oddychania
biegunka
moczenie się
omdlenia

Podział zaburzeń 
lękowych 
wg ICD-10

fobie (F40) 

agorafobia (F.40.0) 
fobia społeczna (F40.1) 
fobie specyficzne (F40.2) 

inne zaburzenia lękowe (F41) 

zespół lęku panicznego (F41.0) 
zespół lęku uogólnionego (F41.1) 
mieszane zaburzenia lękowo-depresyjne 

zaburzenie obsesyjno- kompulsyjne (F42) 

zaburzenie z przewagą myśli (obsesji) czy ruminacji 

natrętnych (F42.0) 
zaburzenie z przewagą czynności natrętnych 

(kompulsje) (F42.1) 
myśli i czynności natrętne, mieszane 

„Lęk 
stomatologiczny
”

Według danych statystycznych lęk związany  z 
zabiegami stomatologicznymi występuje u około 5% 
pacjentów, natomiast więcej niż 50% populacji nie lubi 
wizyt w gabinecie stomatologicznym. 
Wśród wielu przyczyn „lęku stomatologicznego" do 
najczęstszych zaliczyć można:
wstrzyknięcia znieczulenia miejscowego, 
ekstrakcje zębów, 
opracowywanie ubytków oraz ich szlifowanie.

U większości pacjentów dominuje 

napięcie               i trwoga, chory jest 

niespokojny, skarży się na liczne 

dolegliwości układu krążenia                

           i oddechowego. 

Pacjenci często zgłaszają uczucie:

- 

suchości w jamie ustnej, 

- nadmiernego pocenia, 
- parestezji (mrowienia) w kończynach, 
- uderzeń ciepła, 
- trudności oddychania, 
- przyspieszonego lub nieregularnego bicia 

serca, 
- trudności w koncentracji uwagi oraz 
- zwiększoną drażliwość.

Zwalczanie 
lęku

Znaczący wpływ na zwalczanie lęku mają 

metody psychologiczne:

Otoczenie, w którym znajduje się pacjent ma 

gruntowny wpływ na całokształt stosunku 

pacjenta do leczenia stomatologicznego. 
Ważny jest sposób urządzenia nie tylko samego 

gabinetu stomatologicznego, ale również i 

poczekalni. 

Należy właściwie dobrać rodzaj mebli, kolorystykę 

(niebieski jest kojarzony z bezpieczeństwem, 

żółty      z radością i wesołością, zielony ze 

spokojem) oraz zapewnić odpowiednią 

temperaturę. 

Bardzo ważny jest stosunek lekarza do pacjenta.   

W celu uzyskania dobrej współpracy między 

pacjentem, a lekarzem stomatologiem należy 

dążyć do zmniejszenia lub całkowitej eliminacji 

lęku już w czasie pierwszych wizyt w gabinecie 

stomatologicznym.

Nie należy rozpoczynać postępowania 

leczniczego, jeśli nie ma bezwzględnych wskazań 

do zabiegów, którym towarzyszy wiele 

nieprzyjemnych doznań, tj. ekstrakcje zębów czy 

też leczenie endodontyczne. 

Przykre doznanie bólu czy też lęku we 
wczesnym dzieciństwie ma bowiem 
decydujący wpływ na późniejsze zachowanie i 
nastawienie dorosłego pacjenta wobec 
stomatologa. 

Wykazano, że lęk przed leczeniem 
stomatologicznym ma głównie charakter 
nabyty. Bardzo ważne są więc pierwsze wizyty 
w gabinecie stomatologicznym, w czasie 
których należy dążyć do eliminacji wszelkiego 
rodzaju negatywnych wrażeń.

Znaczący wpływ na zwalczanie lęku lub jego 
eliminację ma również farmakoterapia.

Niektórzy klinicyści twierdzą, że być dobrym 
lekarzem to nie tylko efektywnie leczyć, ale 
również skutecznie zwalczać lęk, który 
nieodłącznie towarzyszy choremu. 

Ćwiczenie 

Trening kontaktu lekarz – trudny  pacjent dorosły

i lekarz - dziecko