CZYNNIKI RYZYKA PRZEMOCY SEKSUALNEJ U PEDOFILÓW I SPRAWCÓW ZGWAŁCEŃ

Opiniowanie sądowo-

psychologiczne

w sprawach o przestępstwa na

tle seksualnym:

diagnozowanie i leczenie sprawców.

Józef K. Gierowski

Pracownia Psychopatologii Sądowej Katedry Psychiatrii UJ CM

Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie

Plan wystąpienia:



Przestępstwa na tle seksualnym



Opiniowanie sądowo-psychologiczne



Czynniki ryzyka przemocy seksualnej



Opinia kompleksowa w sprawach o
przestępstwa na tle seksualnym



Terapia sprawców tzw. przestępstw
seksualnych

Przemoc seksualna- definicja

(Badura-Madej, Dobrzyńska-Masterhazy, 2000)



Jedna z czterech głównych form przemocy;



„Zmuszanie osoby do podejmowania
aktywności seksualnej wbrew jej woli,
kontynuowaniu tej aktywności, gdy osoba
nie jest w pełni świadoma, bez pytania jej o
zgodę lub gdy obawia się odmówić”;



Często współwystępuje z fizycznym i
psychicznym znęcaniem się;

Tzw. przestępstwa seksualne



Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i

obyczajności (R.XXV kk):

Zgwałcenie

(art.. 197 kk)

Obcowanie seksualne lub inna czynność seksualna

z osobą

bezradną lub pozbawioną zdolności do rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania

postępowaniem (art. 198 KK)

Wykorzystanie stosunku zależności lub krytycznego położenia do obcowania

seksualnego lub czynności seksualnej (art.199 kk)

Pedofilia

(art. 200 kk),

Kazirodztwo

(201 kk),

Czyny związane z pornografią i prostytucją (art. 202-205 kk.)

Kryteria i kwalifikacje prawne nie zawsze pokrywają się z

kryteriami psychopatologicznymi, psychologicznymi,

zwłaszcza motywacyjnymi:

zgwałcenie nie musi być motywowane seksualnie
motywację seksualną można przypisać innym, nie wymienionym czynom np. zabójstwo na

tle seksualnym

motywacja seksualna nie musi przesądzać o parafilii

Definicja parafilii



Z grupy zaburzeń preferencji seksualnych;



„Osoba odczuwa powtarzający się, nasilony popęd,

ma wyobrażenia seksualne, które dotyczą niezwykłych

przedmiotów lub działań, realizuje ten popęd, zgodnie

z jego odczuciem i z tego powodu odczuwa wyraźne

cierpienie”;



Występowanie preferencji co najmniej od 6 miesięcy.

(ICD-10, 1997)



Seksualna motywacja czynu zabronionego, czy

też zaliczenie go do tzw. przestępstw

seksualnych nie przesądza wcale o tym, iż jest

on bezpośrednim przejawem parafilii

Przyczyny pedofilia- przykłady
koncepcji



Problemy z oszacowaniem rozpowszechnienia;



Przyczyny pedofilii, czynniki ryzyka - przegląd

niektórych koncepcji:

*koncepcja Anny Salter (2005)– dziecko

seksualnie „pociągające”

*teoria relacji z obiektem Kernberga (1998)-

zaburzona relacja z matką: symbioza zbyt

krótka lub związek zbyt długi,

*fantazje erotyczne (Fragen i inni. 2002)

4-czynnikowy model pedofilii
Finkelhor’a i Araji (1986)



CZYNNIK 1 : KONGRUENCJA EMOCJONALNA

(emotional congruence)-

dorosły nawiązuje relację seksualną z dzieckiem, ponieważ jego zachowania i potrzeby

są podobne (osiągnęły ten sam poziom rozwoju)



CZYNNIK 2 : REAGOWANIE PODNIECENIEM NA DZIECKO

(sexual

arousal to children)- pobudzanie seksualne rozumiane jako reakcja fizjologiczna

pojawiająca się w obecności dziecka lub w trakcie fantazjowania o nim



CZYNNIK 3 : ZABLOKOWANIE WOBEC DOROSŁYCH

(blockage)- osoby,

które z powodu blokady nie mogą rozwijać naturalnej tendencji do zaspokajania

potrzeby seksualnej z rówieśnikami, kierują zainteresowanie ku dziecku



CZYNNIK 4 : ODBLOKOWANIE

(disinhibition)- zaburzenia mechanizmów

kontroli zachowań mogą prowadzić sprawcę do obniżenia jej lub subiektywnego osądu

swoich czynów (dotyczy również kazirodztwa)



POZIOM WYJAŚNIEŃ



INDYWIDUALNY



Ad. 1 zahamowanie rozwoju, niska samoocena, symboliczne radzenie sobie z traumą,

identyfikacja z agresorem lub narcystyczna.Ad. 2 pobudzające seksualne lub

traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa, uwarunkowanie na bodźce, wczesne

modelowanie, błąd atrybucji, czynniki biologiczne.Ad. 3 kompleks Edypa, lęk

kastracyjny, lęk przed dorosłymi kobietami, traumatyczne doświadczenia w dorosłym

życiu seksualnym, brak umiejętności społecznych, zaburzenia w małżeństwie.Ad. 4

zaburzona kontrola impulsów, starczy wiek, alkoholizm, psychozy, stres sytuacyjny,

zaburzone funkcjonowanie mechanizmów blokujących, kazirodztwo.



SPOŁECZNO – KULTUROWY



Ad. 1 naciski na dominację w socjalizacji mężczyzn.Ad. 2 pornografia dziecięca,

erotyzacja dzieci w reklamach.Ad. 3 represyjne normy dotyczące masturbacji i seksu

pozamałżeńskiego.Ad. 4 tolerancja kulturowa, pornografia, porządek patriarchalny

Przyczyny pedofilia- przykłady
koncepcji (c.d.)

Zintegrowana teoria wyjaśniania etiologii

przestępczości seksualnej (Marshall, Barberee

-1990) – interakcja przyczyn:

Uwarunkowania biologiczne:

na przykład hormony i neuroprzekaźniki (podobnie jak w agresji)

Czynniki środowiskowe:

*  Doświadczenia dziecięce (wpływ rodziców),
*  Kontekst kulturowy (przemoc, męska dominacja, pogarda wobec kobiet)
*  Czynniki sytuacyjne (alkohol, stan gniewu, wysokie pobudzenie, stres)

Zachowanie seksualne

* Wzorzec prawidłowy – kontrola agresji, dorosły obiekt
* Wzorzec nieprawidłowy – brak kontroli agresji, nieodpowiedni obiekt,

Klasyfikacje pedofilów :



Weinberg (1955):

endogamiczny: zorientowany do

wewnątrz, głównie w stronę własnej

rodziny, traktujący jej członków jako swoją

własność,



psychopatyczny: traktujący ludzi z pozycji

siły, jako swoją własność seksualną,



pedofilijny: psychiczna niedojrzałość,

prowadzi do fiksacji na dzieciach jako

obiektach seksualnych,

Klasyfikacje pedofilów (c.d.):

Groth (1982):

fiksacyjny – (preferencyjny, właściwy)

dzieci atrakcyjne seksualnie same w sobie,

nie związane z sytuacją,

regresyjny – (zastępczy) zainteresowanie

dziećmi pojawia się pod wpływem sytuacji,

kryzysu, stresu,

Eldridge i Still (2002):

o cyklu ciągłym

o cyklu przerywanym (hamowanym),

Cykl dewiacyjny- elementy:



Dewiacyjne uczucia, podniecenie i/lub

fantazje oraz masturbacja;



Pozornie nieważne decyzje (PND) lub

rozmyślny zamiar;



Czynniki wysokiego ryzyka



Wybór obiektu



Planowanie i fantazje dewiacyjne



Nawiązanie kontaktu z upatrzonym obiektem



Atak



Utrzymywanie tajemnicy



Poczucie winy

Charakterystyka zgwałceń



Rozpowszechnienie



Przyczyny i czynniki ryzyka:

Nadpobudliwość i wzmożony popęd

Współwystępowanie zaburzeń psychicznych

Nadużywanie/ uzależnienie od alkoholu

Dysfunkcje rodzinne

Nadużycia w dzieciństwie

Fantazje erotyczne

Twarda pornografia

Wrogie, negatywne postawy wobec kobiet

Trudności w nawiązywaniu odpowiednich kontaktów

z kobietami

Czynniki sytuacyjne

Klasyfikacje zgwałceń:

(Godlewski, 1989)



zgwałcenia motywowane głównie
pozaseksualnie: władcze, gniewne,
represyjne;



zgwałcenia motywowane seksualnie,
niespecyficzne/ kombinowane;



zgwałcenia motywowane seksualnie:
sytuacyjne, instrumentalne;



Zgwałcenia dewiacyjne.

Zabójcy na tle seksualnym



Zabójstwa z motywów seksualnych a „zabójstwa

z lubieżności”:



Geberth (2003): „zabójstwo z lubieżności”:

realizacja obsesyjnych fantazji sprawcy, któremu dla

zaspokojenia popędu płciowego nie wystarczy zabić,

musi on zrealizować swoje fantazje seksualne z ofiara

i jej ciałem,



Hanausek (1995): zabójstwa seksualne „pozorne” i

”właściwe”,



Hazelwood,Douglas, Ressler (1986): zabójcy

seksualni zorganizowani i niezorganizowani,

Zabójcy na tle seksualnym



Zabójcy seksualni wg. Holmesa (1996):

Skoncentrowani na czynie

wizjonerzy, (psychotyczni)

misjonarze, (psychopatyczni)

Skoncentrowani na procesie

nastawieni na zysk, (przyjemność z zabijania

połączona z korzyściami materialnymi)

kierujący się rządzą, (seksualna przyjemność

nierozerwalnie związana z zabijaniem)

kierujący się silnymi wrażeniami, (doznania „haju”

lub „odlotu” podczas zabijania)

żądni władzy, (czerpanie przyjemności z poczucia

dominacji).

Opiniowanie sądowo-
psychologiczne w przestępstwach
seksualnych



Zadania i cele opiniowania psychologicznego:

Opis struktury czynników ryzyka przemocy

stanowiących tło klinicznej diagnozy sprawcy,

Diagnoza procesów motywacyjnych sprawcy

Współpraca z z innymi biegłymi w zakresie

opiniowania o poczytalności i zasadności stosowania

środków zabezpieczających – opinia kompleksowa

Dostarczyć niezbędnych danych do rozważenia

zasadności podejmowania oddziaływań

terapeutycznych

Metody pomiaru czynników
ryzyka przemocy



Zgodnie ze współczesnymi koncepcjami, postrzegającymi

ryzyko jak zespół czynników zewnętrznych i

wewnętrznych stworzono konstrukt ryzyka (zagrożenia)

charakteryzujący się trzema cechami:

* Kontekstualnością – ryzyko wystąpienia w przyszłości

zachowań związanych z użyciem przemocy jest w wysokim

stopniu zależna od sytuacji i okoliczności,

* Dynamiką – tzn. że podlega zmianom,
* Nasileniem – co oznacza, że ryzyko rozpatruje się na

continuum.



Zadaniem oceniającego jest określenie natury i stopnia

ryzyka wystąpienia pewnego rodzaju zachowań u osób o

określonych właściwościach, w przewidywanych

warunkach i kontekście.



Skonstruowano także specjalne narzędzia diagnostyczne –

SAVRY, HCR-20, SVR-20, PCL-R – które udoskonaliły znacznie

procedury wykrywania zagrożenia kryminalną przemocą.

I. Przystosowanie psychospołeczne:

dewiacja seksualna

nadużycie w dzieciństwie

psychopatia

poważne zaburzenie psychiczne

problemy z substancjami psychoaktywnymi

myśli samobójcze/zamiary zabójstwa

problemy w związkach

problemy z zatrudnieniem

wcześniejsze przestępstwa nieseksualne z

użyciem przemocy

10.

wcześniejsze przestępstwa bez użycia przemocy

11.

przeszłe problemy z nadzorem

II. Przestępstwa seksualne :

12.

częste przestępstwa seksualne

13.

różne przestępstwa seksualne

14.

używanie przemocy w przestępstwach

seksualnych

15.

broń/groźba śmierci w przestępstwach

seksualnych

16.

eskalacja w częstotliwości i/lub powadze

przestępstw seksu

17.

silne minimalizowanie/ zaprzeczanie

stosowaniu przemocy seksualnej

18.

nastawienia wspierające/uczące przestępstw

seksualnych

Diagnoza procesów motywacyjnych
dla celów sądowych



Ścisła opiniodawcza współpraca psychiatryczno-

psychologiczna w związku z kwestą poczytalności

sprawcy

tzw. psychiatryczno-biologiczne kryteria niepoczytalności :

choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe, inne zakłócenia czynności

psychicznych,

tzw. psychologiczne kryteria niepoczytalności: zdolność rozpoznania

znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem

przesłanki stosowania środków zabezpieczających: niepoczytalność

(lub znaczne jej ograniczenie), wysoka społeczna szkodliwość czynu,

wysokie prawdopodobieństwo podobnego czynu

wskazanie przesłanek uzasadniające potrzebę terapii

Badanie i opinia psychologiczna ma wesprzeć biegłych psychiatrów i

seksuologów w ich poczynaniach diagnostycznych, ma charakter

komplementarny nie alternatywny w stosunku do opinii

psychiatrycznej czy sekuologicznej , dotyczy motywacji tj. opisu

procesu motywacyjnego i stopnia samokontroli z jakim działa

sprawca

Oddziaływania terapeutyczne wobec
sprawców przestępstw na tle
seksualnym - 1.



Doświadczenia Oddziału Terapeutycznego

Zakładu Karnego w Rzeszowie



Od 2005 roku psychologowie Rafał Rutkowski i Wojciech

Sroka realizują program terapeutyczny oparty na podejściu

kognitywno-behawioralnym



Podstawy teoretyczne:

- Wyodrębnienie wspólnego wzorca zachowań, poprzedzających

napaść na ofiarę – cykl dewiacyjny

Zachowania obejmują komponenty emocjonalne, poznawcze

oraz ich obserwowalne objawy,

Modyfikacja poprzez oddziaływani terapeutyczne :

poznawczo-behawioralne

Oddziaływania korekcyjne koncentrują się na demaskowaniu

zniekształceń poznawczych, błędnych stereotypów i

przekonań odnoszących się do sfery seksualnej

Oddziaływania terapeutyczne wobec
sprawców przestępstw na tle
seksualnym - 2.



Cele programu:

Wykształcenie społecznie akceptowanych sposobów

radzenia sobie w sytuacji narastającego pobudzenia

seksualnego, któremu towarzyszą określone stany

afektywne

Opanowanie umiejętności kontroli własnych zachowań

oraz zaspokajania seksualnych i pozaseksualnych

potrzeb w niedestrukcyjny sposób

Analizowanie poszczególnych etapów procesu

decyzyjnego prowadzącego do zachowań przestępczych

Wczesna identyfikacja ryzykownych myśli, fantazji i

emocji sprawcy : poszerzenie świadomości i wglądu w

kolejne etapy cyklu dewiacyjnego

Brak możliwości korekcji preferencji seksualnych

Główny cel: kontrolowanie własnych zachowań

Oddziaływania terapeutyczne wobec
sprawców przestępstw na tle
seksualnym - 3.



Dobór do grupy terapeutycznej

Selekcja:

Sprawcy różnych przestępstw seksualnych np. czynów pedofilnych i

gwałtów

Nieujawnianie poważniejszych zaburzeń psychicznych np.

psychopatycznych i dyssocjalnych zaburzeń osobowości czy upośledzenia

umysłowego

Motywacja:

Gotowość pacjenta do poddania się oddziaływaniom terapeutycznym

lub poczucie cierpienia i ograniczeń, identyfikacja z problemem i

potrzeba zmiany: trzeba wykorzystać każdą motywację,

Przyjęcie odpowiedzialności za przestępstwo – identyfikacja z z

problemem,

Przed rozpoczęciem spotkań grupowych indywidualne spotkania z

każdym z kandydatów pozwalające określić charakter motywacji,

identyfikacje z problemem oraz potrzebę zmiany

Oddziaływania terapeutyczne wobec
sprawców przestępstw na tle
seksualnym - 4.

Struktura programu

Faza pierwsza - indywidualne zachowania

przestępcze

Kontakt: zasada zachowania tajemnicy zapewnia poczucie

bezpieczeństwa i wzajemnego zaufania, uznanie sprawstwa warunkiem

uczestniczenia w terapii.

Obawy uczestników: strukturalizacja, dyrektywny charakter pracy

oraz określenie zasad komunikowania się sprzyja redukcji leku i ułatwia

realizacji kolejnych etapów programu

Praca nad struktura decyzyjna czynu: rozłożenie sekwencji czynów

dewiacyjnych na elementy składowe - myśli, uczucia i zachowania

Indywidualna biografia jako kontekst przestępstwa

Przebieg przestępstwa

Analiza sztywnych wzorców zachowania

Bilans kosztów i zysków popełnionych przestępstw

Oddziaływania terapeutyczne wobec
sprawców przestępstw na tle
seksualnym - 5.

Struktura programu
Faza druga - trening empatii:

Własna podatność na zranienie i świadomość cierpienia

ofiary: konfrontacja z uczuciami, których doznać mogły osoby

pokrzywdzone, aktualizacja negatywnych i trudnych doświadczeń z

dzieciństwa, skupienie się na doświadczonym fizycznym i

emocjonalnym cierpieniu stwarza sprawcy możliwość zrozumienia

doznać ofiary.

„List od ofiary” – przyjęcie perspektywy ofiary pomaga uświadomić

zakres doznanych przez nią urazów. Sprzyja to przełamaniu

egocentrycznej perspektywy i obniża samoakceptację sprawcy

Faza trzecia – zapobieganie nawrotom

Opracowanie alternatywnych, niedewiacyjnych sposobów

zaspokajania potrzeb seksualnych – strategie pozytywne są

efektywniejsze niż strategie polegające na unikaniu, stworzenie tzw.

osobistego drogowskazu czynników ryzykownych oraz systemu

wsparcia.

Oddziaływania terapeutyczne wobec
sprawców przestępstw na tle
seksualnym - 6.

Efektywność i skuteczność oddziaływań

terapeutycznych

Zależy od adekwatnej i krytycznej oceny własnych

czynów,

Zrozumienia przebiegu cyklu dewiacyjnego,

Uzyskania przez sprawcę zdolności do zrozumienia

negatywnych skutków popełnionych przestępstw oraz

empatii wobec ofiary

Obowiązek leczenia sprzyja nie tyle faktycznemu co

pozornemu zaangażowaniu w proces zmiany

Konieczność zapewnienia możliwości

kontynuowania terapii po opuszczeniu zakładu

karnego

Oddziaływania terapeutyczne wobec
sprawców przestępstw na tle
seksualnym - 7.

Kontynuacja, nadzór, kontrola

Konieczność rozwiązań kompleksowych
-kontynuowanie leczenia po opuszczeniu zakładu karnego
-nie tylko psychoterapia lecz także leczenie

farmakologiczne

-tworzenie sytemu profilaktyki i prewencji
-jedynie podejście kompleksowe i interdyscyplinarne

zwiększyć może skuteczność leczenia i

zminimalizować ryzyko ponownego popełnienia

przestępstwa

Konieczność stworzenia i rozwijania kontroli i

nadzoru nad sprawcą i systemem terapii

Document Outline