JA:
geneza, sposoby
poznawania
siebie,
tożsamość
Dorota Krzemionka
JA:
geneza, sposoby
poznawania
siebie,
tożsamość
Dorota Krzemionka
2
Plan wykładu
Początki rozwoju Ja.
Funkcje Ja
Źródła wiedzy o Ja
1. Introspekcja i jej trafność
(teoria obiektywnej
samoświadomości
Wicklunda)
2. Obserwacja siebie:
Własnego zachowania (teoria
Bema),
Emocji (teoria Schachtera),
Motywacji (efekt
nadmiernego
uzasadnienia).
3. Interakcje
społeczne
porównania - teoria
Festingera
)
4. Schematy Ja
pamięć
autobiograficzna
(teoria Hazel Markus)
Tożsamość:
rodzaje, rozwój
Społeczno-
kulturowa
natura Ja.
Ja Niezależne i Ja
Współzależne.
3
Co by było, gdyby Ja nie
było?
Janina
Turek
4
Paradoksy – przekleństwo
jaźni
Ja, ja, ja – jakie to męczące, E. Cioran
I. Poczucie Ja nieodparte, Najmniejszy wspólny
mianownik naszych doświadczeń, Greenwald
trudno się od Ja uwolnić, egocentryzm, ucieczka
a zarazem nieuchwytne, trudno je zdefiniować,
Badając Ja próbuje się chwytać w ręce wiatr, Pervin
II. Jest jedno Ja – warunek integracji, ukierunkowania
zarazem różnorodność Ja fenomenologicznych
Wszystkie są wersjami jednego Ja
III. Ja źródłem mocy, motywy, funkcje, samoregulacja
i źródłem obron, zła, tendencyjności, cierpienia
M. Leary, The Curse of the Self – wewnętrzne głosy
Samoświadomość refleksyjna – typowo ludzka
Jedyne stworzenie – choć najedzone - nieszczęśliwe
5
GPS: Funkcje Ja
samookreślenie, świadomość własnych atutów i
braków, zdolność autokorekty
Integracja: zachowanie spójności i integralności
doświadczeń, ciągłości i stałości mimo zmian i
różnorodności
Ja jako model i pryzmat w percepcji świata,
porządkowanie i ocena informacji, przewidywanie
reakcji innych, przecenianie podobieństwa
Intencjonalność, zaangażowanie Ja, bycie
autorem działań, wartościowanie i wybór celów,
koordynowanie interesów własnych i cudzych z
uwagi na konsekwencje dla Ja, autonomia
aspekt wykonawczy – wola, samokontrola,
samoregulacja
6
Wiele wersji siebie
Ja podmiotowe i Ja przedmiotowe
Ja realne, Ja idealne, Ja powinnościowe
Ja niepożądane i Ja zakazane
Ja robocze
Ja możliwe
Ja dialogowe
Ograniczony dostęp
: w
danej chwili mamy dostęp
tylko do niektórych informacji o sobie
Selektywność pamięci autobiograficznej:
Procesy atrybucyjne
:
Interpretujemy niespójne
zachowania jako zależne od sytuacji
Koncentracja na kilku kluczowych cechach:
schematy Ja
7
Specyfika reprezentacji Ja
Ja w porównaniu z innymi reprezentacjami
jest:
bardziej złożona, wielowymiarowa
zróżnicowana, więcej skojarzeń
lepiej zorganizowana, wąskie kategorie
częściej aktywizowana, poznawczo
dostępna
bardziej zwerbalizowana, kod reprezentacji
silniej nasycona afektywnie
w efekcie głębsze przetwarzanie, lepsze
przypominanie
8
Self-reference,
Rogers,
Kuiper, Kirker
9
Ja – mistrz efektów
specjalnych
efekt odniesienia do Ja, Rogers i in.
cocktail party effect, na fotografii widzimy
siebie
chronicznie podwyższona dostępność
Złudzenie introspekcji, dostęp do siebie on-line
Ja jako prototyp – asymetria porównań,
efekt fałszywej powszechności, Ross, Ja jako
punkt odniesienia, heurystyka zakotwiczenia i
dostępności
Efekt posiadania, Kahneman, Wolf – 30s vs 10s
10
W jakim stopniu można
poznać człowieka (siebie)?,
Łukaszewski
11
Trafna samowiedza
wyjątkiem
H. Brycz, badani określali, czy występują u
nich i u innych znane prawidłowości
psychologiczne
(129 – m. in. efekt Pollyanny, aureoli)
80 proc. prawidłowo oceniała innych
80 proc. popełniała błędy w ocenie siebie –
przy dużej subiektywnej pewności sądów
80% ludzi ma pozytywną samoocenę, wbrew
rachunkowi prawdopodobieństwa
Przydział atrakcyjnego zadania, rzut monetą
12
Altruista w świecie
egoistów?
Awaria wodociągu, ile Ty weźmiesz wody, ile
inni ludzie?
13
Poznaj samego
siebie
14
15
Początki pojęcia Ja
Pojęcie Ja (self-concept):
spostrzegane przez nas nasze własne
myśli, przekonania i cechy osobowości
.
Rozpoznawanie siebie
Rozpoznawanie siebie w lustrze przez
naczelne (G. Gallup, 1967 – próby z
czerwoną kropką na czole).
Początki rozpoznawania siebie przez
dzieci w wieku 18 – 24 miesięcy (Lewis
& Brooks-Gunn, 1979 - test czerwonej
kropki).
16
Postawy poznawcze
Richard Robins, Oliver John,
1997
Naukowiec
-
dąży do adekwatnej wiedzy o
Ja, prywatna teoria Ja, by zrozumieć i
przewidywać
Negocjator
– poszukuje spójności przekonań
i podtrzymuje posiadaną wiedzę
Polityk
–
dąży do skuteczności, miarą –
prestiż, sposobem dane, jak na mnie reagują
inni
Egoista
–
dąży do podtrzymania dobrego
samopoczucia, widzi siebie takim, jak pragnie
się widzieć, porównania, zniekształcenia
17
18
Poznawanie siebie: Introspekcja
Obserwacja własnych stanów
wewnętrznych: kierowanie uwagi na
własne myśli i uczucia, niedostępne
obserwacji innych ludzi
Iluzja introspekcji
Jak często myślimy o sobie
(Csikszenmihalyi i Figurski, 1982):
Badani (N=107, wiek: 17 – 63 notowali
swoje myśli na dźwięk brzęczyka,
włączającego się w odstępach
przypadkowych w ciągu dnia
19
O czym myślimy?
Praca – 15%
Brak myśli – 14%
Czas – 11,5%
Codzienne obowiązki, dom – 11%
Odpoczynek – 9%
Ja – 8%
Ludzie – 7,5%
Rozmowa – 6%
Telewizja i radio – 5,5%
Jedzenie – 5%
Projekt badawczy – 3%
20
21
Ograniczenia introspekcji jako
sposobu poznania siebie
dokonujemy jej rzadko
wymaga stanu samoświadomości
bariery emocjonalne – mechanizmy obronne
(Freud),
totalitarne ego (Greenwald), egocentryzm,
iluzoryczna skuteczność, konserwatyzm
bariery poznawcze – nieświadomość pierwotna,
wiedza utajona, automatyzmy
mówimy więcej niż wiemy – teorie
przyczynowości (Nisbett, Wilson, 1980)
zmiana postaw spowodowana wyszukiwaniem
przyczyn
22
Teoria samoświadomości,
Wicklund
Stan samoświadomości
:
kierowanie uwagi na siebie, (np. pod wpływem
czynników takich jak: swoje odbicie w lustrze,
nagrany swój głos).
Gdy koncentrujemy się na sobie,
oceniamy własne zachowanie,
porównujemy je z wewnętrznymi normami i
wartościami,
stajemy się świadomi rozbieżności między
zachowaniem a standardami;
jeśli można zmienić zachowanie, zmieniamy; jeśli
nie – uciekamy od stanu samoświadomości.
Sposoby ucieczki od samoświadomości: alkohol,
narkotyki, objadanie się, zagubienie się w tłumie
23
Stan samoświadomości a zachowania
moralne
Stan zwiększonej samoświadomości sprawia,
że uświadamiamy własne normy moralne i możemy
odpowiednio ukierunkować swoje zachowanie.
Diener i Wallbom (1976):
stworzono sytuację sprzyjającą oszukiwaniu
(trudny test, mieli 5 minut, eksperymentator
wychodził).
Połowa badanych siedziała przed lustrem i
słyszała własny głos nagrany na magnetofonie).
Druga połowa miała lustro za sobą i słuchała
głosu innej osoby.
W sytuacji drugiej oszukiwało – 71%.
W sytuacji pierwszej oszukiwało tylko 7% osób,
24
25
Poznawanie siebie:
Obserwacja własnego
zachowania
Teoria spostrzegania siebie Daryla Bema (1972)
wnioskujemy o swoich stanach na podstawie swego
zachowania i/lub okoliczności, w jakich się ono pojawia.
Gdy wskazówki wewnętrzne są słabe, niejednoznaczne lub
trudne do zinterpretowania, to polegamy na wskazówkach
zewnętrznych.
wyciągamy wnioski na podstawie obserwacji swego
zachowania, jeśli zachowanie nie zostało wymuszone przez
kary lub nagrody.
Badania wspierające teorię:
Fazio i in.: zadawanie pytań sugerujących ekstrawersję bądź
introwersję prowadziło do definiowania siebie w terminach
tych cech.
Strack i in.: trzymanie pióra w zębach/ustach i ocena
rysunków.
26
Obserwacja własnych
motywacji
Rodzaje motywacji
Wewnętrzna: angażowanie się w daną aktywność
dla przyjemności, z ciekawości, bo jest
wyzwaniem itp.
Zewnętrzna: angażowanie się w daną aktywność
ze względu na czynniki zewnętrzne, np. pieniądze.
Efekt nadmiernego uzasadnienia:
Motywacja wewnętrzna plus zewnętrzna (np.
pieniądze za coś, co sprawiało przyjemność;
nagrody za dobre stopnie),
Ludzie uzasadniają swoje działanie czynnikami
zewnętrznymi; nie doceniając wewnętrznych,
tracą zainteresowanie aktywnością.
27
Efekt nadmiernego
uzasadniania, Lepper
Ocena wyjściowej motywacji
wewnętrznej do rysowania markerami
u przedszkolaków (czas).
Po 2 tygodniach dzieci podzielono na 3
grupy:
1 – proszono o narysowanie obrazka (bez
nagrody)
2 – jeśli coś narysują, otrzymają nagrodę,
3 – po narysowaniu, nieoczekiwanie
otrzymały nagrodę.
Po tygodniu dzieci ponownie rysowały
:
28
Nagradzanie a motywacja
wewnętrzna
8
18
17
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
Oczekiwana
Nieoczekiwana
Brak nagrody
Procent czasu
29
Poznawanie siebie: Wpływ innych
ludzi
Cooley (1902) – Ja-lustrzane (looking-glass self): inni
ludzi służą nam jako lustro, w którym możemy
zobaczyć siebie
Mead (1934) – poznajemy siebie przez wyobrażenie
sobie, co myślą o nas osoby znaczące, tzw.
Uogólniony Inny
Spontaniczny opis Ja (McGuire) na pytanie:
„Kim jesteś?”
zawiera głównie cechy, które
wyróżniają nas od innych ludzi
Teoria porównań społecznych (L. Festinger):
Kiedy jesteśmy niepewni swoich opinii (przy braku
standardów obiektywnych), porównujemy się z
innymi ludźmi; walidacja społeczna
Do porównań wybieramy raczej „innych – podobnych
do nas”, np. pod względem wieku, płci, statusu itp.
30
Wpływ innych ludzi a własne
emocje
W ocenie własnych emocji posługujemy się
wskazówkami pochodzącymi z obserwacji innych
ludzi.
Eksp. Schachtera (1959) nad potrzebą afiliacji:
ludzie oczekujący na eksperyment z użyciem
szoków elektrycznych, poszukują towarzystwa
innych ludzi.
Dwuczynnikowa teoria emocji (Schachter i
Singer)
Osoba doświadcza pobudzenia fizjologicznego
(np. przyśpieszone bicie serca, pocenie się
itp. )
Musi znaleźć poznawczą interpretację swego
pobudzenia, np. obserwując inne osoby.
31
Eksperyment Schachtera i
Singera
I grupa: lek (epinefryna) produkujący
objawy pobudzenia fizjologicznego +
informacja o efektach działania leku
II grupa: lek - brak informacji o działaniu
III grupa: placebo
Oczekiwanie na właściwy eksperyment
wraz z osobą podstawioną prezentującą
wesołość bądź złość.
II grupa wyjaśniała stosowanie do
zachowania partnera
I grupa – miała wyjaśnienie;
III grupa – nie musiała wyjaśniać
32
33
Poznawanie siebie:
Pamięć autobiograficzna
Pamięć autobiograficzna pozwala na
zachowanie poczucia ciągłości i stałości Ja.
Podlega zniekształceniom zgodnie
z potrzebami Ja:
Organizowanie informacji zgodnie
z aktualnie posiadanymi teoriami dotyczącymi Ja,
Tendencja do myślenia o zdarzeniu przeszłym z
perspektywy teraźniejszej (efekt „Ja wiedziałem, że
tak będzie”),
Wilkomirski, dziecko Holocaustu
Loftus, Pickrell, zagubiony w centrum handlowym,
myślenie o nim wywołuje fałszywe wspomnienia u
1/3 osób badanych
34
Schematy Ja (Markus)
Zorganizowane struktury wiedzy o sobie,
schematowe - cechy ważne i charakterystyczne
Kierują przetwarzaniem informacji dotyczących
danego obszaru Ja;
szybciej rozpoznawane, dłużej pamiętane,
z większą pewnością przewidują swoje
zachowanie,
niezależne, opór wobec informacji
sprzecznych
Wpływają na przetwarzanie informacji o innych
ludziach
35
Obszary wiedzy o sobie
Kim jestem – poczucie własnej tożsamości
Jaki(a) jestem – poczucie własnej wartości
Jaki mam wpływ – poczucie kontroli nad
otoczeniem i sobą
Te poczucia to zarazem trzy potrzeby,
specyficzne dla „ja” motywy
Każdy z nas chce zachować poczucie
tożsamości, zachować i podwyższać
poczucie własnej wartości i poczucie
wpływu na otoczenie
36
37
Człowiek współczesny szuka nie sławy,
lecz tożsamości - Jean Baudrillard
Dziś problemem najbardziej drażliwym
i zapalnym stała się nie majętność, a
tożsamość – Ryszard Kapuściński
Idea tożsamości zrodziła się z kryzysu
przynależności
Tożsamość jako zadanie
Pytanie: kim jesteś? ma sens tylko
wtedy, gdy uważa się, że można być
kimś innym niż sobą, gdy ma się wybór
– Zygmunt Bauman
38
Tożsamość
Aspekty tożsamości: poczucie
odrębności, ciągłości mimo zmian,
wewnętrznej spójności i treści
Dookreślana w toku porównań z innymi
ludźmi
W toku tych porównań szukamy różnic
bądź podobieństw
Gdy obie tendencje razem preferujemy
pośrednią odrębność/podobieństwo –
Snyder, Fromkin
Naprzemiennie – identyfikujemy się, aby
na tle podobnych się wyodrębnić, Ziller
39
Dwa rodzaje tożsamości
Różna geneza, zakres właściwości i zasady regulacji
tożsamość indywidualna – podstawą jest dostrzeganie
różnic i odrębności własnej osoby. Obejmuje cechy i
atrybuty, które odróżniają osobę od pozostałych
członków grupy, do której należy i czynią ją
niepowtarzalną. Jarymowicz i Szustrowa
Ja ten sam choć nie taki sam
tożsamość społeczna – to ujmowanie siebie jako
kogoś przynależnego do grup i kategorii społecznych,
dostrzeganie powiązań z innymi ludźmi, co zapewnia
poczucie wspólnoty. Obejmuje właściwości, które
charakteryzują osobę jako członka wybranej grupy, są
wspólne dla wszystkich członków grupy i odróżniają
ją od członków grup obcych.
Ja taki sam choć nie ten sam
40
Znaczenie tożsamości
społecznej
Tajfel,
potrzeba pozytywnej tożsamości
społecznej
dążenie do pozytywnego wyróżnienia
grupy własnej
konsekwencją – faworyzowanie
swoich
Turner: tożsamość jest wynikiem procesów
kategoryzacji.
maksymalizowanie różnic
międzygrupowych w stosunku do różnic
wewnątrzgrupowych
41
Formy MY
My grupowe odnosi się do realnych grup i
osób, z którymi łączą osobę bezpośrednie
relacje: „moja rodzina”, „zgrana paczka”.
My kategorialne dotyczy szerszych
zbiorowości, realnych lecz nieprzeliczalnych,
w obrębie których niemożliwe są
bezpośrednie relacje, a wieź oparta jest o
świadomość przynależności. My to:
„studenci”, „Polacy”, „mieszkańcy Krakowa”,
„osoby młode”.
My atrybucyjne to zbiorowości wyodrębnione
w oparciu o wspólnotę cech lub celów,
niezależnie od przynależności osób do
realnych grup czy kategorii: My to „ludzie
poszukujący miłości”, „idealiści, pragnący
zmienić świat”, „osoby wrażliwe na piękno”.
42
43
Rozwój tożsamości
Teoria relacji z obiektem (Klein, Mahler)
Indywiduacja przebiega od symbiozy do separacji
Konflikty dotyczące poczucia odrębności
Tendencje symbiotyczne
Obrona przed przeżyciem symbiotycznym
Konflikt wokół separacji – ambiwalencja
Warunki występowania zaburzeń tożsamości:
silny stres, deprywacja sensoryczna, gwałtowna
zmiana warunków, zmiany we własnej osobie, utrata
obiektu uczuć, sytuacja nieustrukturalizowana
Sposoby obrony tożsamości:
Autostymulacja, poszukiwanie kontaktów, trzymanie
się utartych schematów, sytuacje ustrukturalizowane
(wiele obowiązków, przynależność)
44
Typy tożsamości, Erikson,
Marcia
Kryzys tożsamości, tożsamość negatywna
Eksploracja i zaangażowanie
Dyfuzja – brak eksploracji i zaangażowania
Moratorium – wieczna eksploracja bez
zaangażowania
Nadana (przejęta) – zaangażowanie bez
eksploracji
Osiągnięta – po eksploracji zaangażowanie
45
Tożsamość rozproszona:
nieprzewidywalność
zachowania
unikanie bliskich związków z
ludźmi
kruchy system obrony swego Ja
niechęć do działania
brak poczucia sensu życia
wycofywanie się z sytuacji
trudnych (frustrujących)
Tożsamość nadana:
zachowanie zgodne z płcią
zadowolenie z siebie
Konwencjonalizm, rygoryzm
moralny
wartości konserwatywne
wzmożona kontrola nad
emocjami
wypieranie konfliktów
liczne mechanizmy obronne
Tożsamość moratoryjna:
ceni własną niezależność
nurtują ją dylematy
egzystencjalne
niespokojna
buntownicza
nonkonformistyczna
nastawiona introspekcyjnie
Tożsamość osiągnięta:
ceni swoją niezależność
dobrze zintegrowana
osobowość
zachowanie zgodne z normami
etycznymi
przyjazna, otwarta na kontakty
z innymi
wydajna w pracy
mająca wgląd
46
Kulturowa natura JA, Markus
Self-ways - kulturowe ideały, przekonanie jak być osobą
Ja niezależne (indywidualne) dąży do zaspokajania
własnych potrzeb, ekspresji wartości, Jednolite, stabilne,
prywatne
Ja zależne (kolektywne) – skoncentrowane na otoczeniu,
na relacjach i normach, elastyczne, zmienne, zależne od
kontekstu.
Yoshihisa, Kashima: czy język dopuszcza pominięcie
zaimka ja
Skorelowane z kolektywizmem
Cousins (89) w odpowiedzi na pytanie: kim jesteś?
Hindusi – role, Amerykanie – dyspozycje
Cousins – Japończycy używają przymiotników, gdy
opisują siebie w konkretnych sytuacjach, wesoły z
kolegami, pracowity w firmie
Kultura zach. spójność Ja cechą zdrowia psych.
Daleki wschód – sytuacyjna zmienność
47
Ja Niezależne i Ja Współzależne
Ja
Matka
Ojciec
Brat
Kolega
z
pracy
Przyjaciel
Ja
Ojciec
Matka
Kolega z
pracy
Brat
Przyjaciel
48
Ja Niezależne i Ja
Współzależne
Kultury
Indywidualistyczne
Kolektywistyczne
Definiowani
e
Ja
Unikalna jednostka,
odrębna od kontekstu
społecznego
związana z innymi, w
gąszczu ról społecznych i
relacji
Struktura
Ja
Niepodzielna, stabilna,
spójna w różnych
sytuacjach i związkach
Płynna i zmienna,
zmieniająca się wraz z
kontekstem
Ważne
cechy
Wewnętrzne, prywatne
Ja (zdolności, myśli,
uczucia)
Zewnętrzne, publiczne Ja
(status, role, związki z
innymi)
Ważne
zadania
Być unikalnym, wyrażać
siebie, osiągać własne
cele
Należeć, zachowywać się
właściwie, osiągać cele
grupy
Podstawa
samooceny
Potwierdzenie wartości
własnych atrybutów
Harmonia z otoczeniem
49
Samoopis w kulturach
indywidualistycznych i
kolektywistycznych
Indywidualistyczne
Cechy osobiste (Ja
jestem nieśmiały)
Cechy bardziej
ogólne,
zgeneralizowane
(np. Ja jestem
towarzyski; Jestem
leniwy)
Częste używanie
zaimków Ja / moje
Opisywanie emocji
w relacji do Ja
(złość, zazdrość,
duma)
Kolektywistyczne
Wskazanie przynależności
grupowej, związków z
innymi (Jestem studentem
koledżu)
Cechy specyficzne dla
danego kontekstu (np. Ja
jestem tym, który lubi grać
w Mah Jonga w piątki z
kolegami; Jestem leniwy w
domu)
Unikanie zaimków Ja / moje,
a częstsze używanie My
/nasze
Opisywanie emocji w relacji
do innych (oime, fureai,
shitashimi).
50
Słowa kluczowe
Ja Lustrzane
Introspekcja
Teoria samoświadomości Wicklunda i in.
Teoria spostrzegania siebie Bema
Motywacja wewnętrzna i zewnętrzna
Efekt nadmiernego uzasadnienia
Teoria porównań społecznych Festingera
Dwuczynnikowa teoria emocji Schachtera
Totalitarne ego
Efekt odniesienia do Ja
Efekt fałszywej powszechności
Schematy Ja
Tożsamość osobista i społeczna
Formy MY
Tożsamość moratoryjna, nadana, negatywna, dyfuzja
tożsamości
Ja niezależne i współzależne