Ewolucja myśli
strategicznej
Dr hab. Artur Gruszczak
Uniwersytet Jagielloński
Ewolucja myśli
strategicznej
Dr hab. Artur Gruszczak
Uniwersytet Jagielloński
Prekursorzy strategii
Sun-Zu ( 孫孫 - Sun Tsu, Sun Zi) - VI/V w pne (500
p.n.e. a 420 p.n.e.)
„Sztuka wojny” (ok. 450 r. pne)
Prekursorzy strategii
Sun Zu
Wojna to ostateczność, dobra armia powinna
osiągnąć zwycięstwo, zrealizować założony cel
strategiczny, zanim dojdzie do walki
Wojna nie może polegać na niszczeniu, jest
działaniem politycznym
Prekursorzy strategii
Sun-Zu
„Osiągnąć sto zwycięstw w stu bitwach nie jest szczytem osiągnięć.
Najwyższym osiągnięciem jest pokonać wroga bez walki.
Dlatego sprawą najwyższej wagi w wojnie jest rozbicie strategii
wroga.”
„Najwyższą sztuką jest zwyciężyć armię wroga bez wydania bitwy.
Zająć miasta wroga bez oblegania i zająć tereny jego państwa bez
inwazji”
„Poznaj dobrze wroga i poznaj dobrze siebie, a w stu bitwach nie
doznasz klęski”.
Prekursorzy strategii
Sun-Zu
Celem wojny jest zwycięstwo. Jeśli szybko nie zwyciężymy,
broń się stępi a morale wojska podupadnie. Kiedy broń się
stępi a morale wojska podupadnie, kiedy skończą się zapasy i
sił zabraknie, obcy władcy skorzystają z okazji i powstaną
przeciwko nam.
Pięć zasad prowadzenia wojny: 1) czynnik moralny; 2) teren;
3) pogoda; 4) dowodzenie; 5) taktyka
Pięć sposobów na zwycięstwo:
Wiedzieć kiedy walczyć, a kiedy nie walczyć
Umieć wykorzystać różnicę w liczebności wojsk obu stron
Sprawić, by od szeregowca po władcę wszyscy mieli
wspólny cel
Być gotowym, aby zaatakować nieprzygotowanego wroga
Posiadać generała, który jest zdolny, oraz władcę, który się
nie wtrąca.
Wojna jest sztuką zwodzenia, prowokacji, szybkich reakcji
oraz wykorzystywania słabości wodza
Prekursorzy strategii
Ksenofont
„Anabaza, czyli odwrót dziesięciu tysięcy ” (Wyprawa
Cyrusa, ok. 380 r. pne)
Relacje między strategią a taktyką:
„Taktyka jest zaiste bardzo małą tylko cząstką
strategii. Ale i na taktyce znać się jest dobrze; wiele
się bowiem różni wojska ustawienie w szyku bojowym
od stojącego bezładnie”
Znaczenie zaskoczenia i inicjatywy, rola dowódcy,
zasada ekonomii sił
"Jeśli jesteście słabi, bądźcie by zwyciężyć, dość
zręczni i stańcie się silniejsi w punkcie, gdzie
nieprzyjaciel uważa się za najsilniejszego”.
Prekursorzy strategii
Gajusz Juliusz Cezar
Wojna galijska (De bello gallico, ok. 50 r. pne)
Liczy
się
szybkość
działania,
zdolność
zaskoczenia
przeciwnika, umiejętność wykorzystania przewagi technicznej
"Ani burzliwy czas zimowy, ani powolność innych, ani brak
odpowiedniego uzbrojenia nie zatrzyma mnie w dążeniu do
celu. Uważam, że rzeczą przede wszystkim dla mnie korzystną
jest szybkość działania... Ruszajmy, póki Pompejusz żywi
mniemanie, że i ja spoczywam na leżach zimowych albo zajęty
jestem jako konsul urządzaniem uroczystych pochodów i
składaniem ofiar. Stwierdzam, co dobrze zresztą wiecie, że
zaskoczenie jest w wojnach niezmiernie skutecznym środkiem
działania".
Prekursorzy strategii
Niccoló Macchiavelli
O sztuce wojennej (Dell’arte della guerra, 1521)
o
Bezpośrednim celem walki zbrojnej jest zdecydowane pobicie
przeciwnika w generalnej bitwie, aż do całkowitego jego rozgromienia.
o
Dążenie do rozproszenia sił przeciwnika.
o
Krytyka wojsk najemnych.
o
Kluczowa rola wodza (księcia).
„Książę nie powinien mieć innej troski ani innej mysli, ani poświęcać
się innemu rzemiosłu, jak tylko sprawom wojennym, tudzież
organizacji i dyscyplinie wojskowej, gdyż dla tego, kto rozkazuje, jest
to jedyne odpowiednie zajęcie, a ma ono taką zaletę, że nie tylko
podtrzymuje tych, którzy urodzili się książętami, lecz częstokroć ludzi
prywatnych wynosi do tej godności; przeciwnie zaś wydaje się, że
książęta, którzy myśleli więcej o delikatności niż o orężu, tracili swe
państwo.”
„Książę powinien spośród nich wziąć za wzór lisa i lwa, albowiem lew
nie umie unikać sideł, a lis bronić się przed wilkami. Trzeba przeto być
lisem,
by wiedzieć, co sidła, i lwem, by postrach budzić u wilków.”
Prekursorzy strategii
Niccoló Macchiavelli
Książę (Il Principe, 1516)
„Zaprawdę żądza podbojów jest rzeczą bardzo naturalną i
powszechną i zawsze, gdy je ludzie czynią z powodzeniem,
zyskują pochwały, a nie naganę, lecz gdy chcą je czynić na
wszelki sposób, wbrew możliwości, zasługują na naganę i
popełniają”
„Najważniejszą podstawą wszystkich państw tak nowych,
jak starych i mieszanych są dobre prawa i dobre wojsko”
„książę nie powinien mieć innej troski ani innej myśli, ani
poświęcać się innemu rzemiosłu, jak tylko sprawom
wojennym tudzież organizacji i dyscyplinie wojskowej”
Nowożytni przedstawiciele
strategii
Raimondo de Montecúccoli
Pamiętniki wojenne
•
O sile i prestiżu państwa decyduje jedynie potęga jego armii.
•
Decydujące znaczenie bitwy w działaniach wojennych. Siłę
stanowi armia zawodowa, odpowiednio wyszkolona i uzbrojona
•
Decydującym czynnikiem zwycięstwa jest walka zbrojna.
•
Trzy podstawy zwycięstwa: 1) podstawy materialne; 2)
dyspozycje, czyli właściwe dowodzenie; 3) waleczność i
umiejętność działania wojska.
"...Kto myśli, że bez starcia z nieprzyjacielem na polu walki może
zdobywać jego miasta i prowincje, ten buduje w powietrzu
twierdze, a na chmurach urządza fortyfikacje".
"... Kto chce zdobyć świat bez walki, ten się karmi wiatrem i za
wiatrem goni".
Nowożytni przedstawiciele
strategii
Henry Lloyd
„Historia wojny siedmioletniej” (1766)
Wojna składa się z dwóch stron: materialnej i kombinacyjnej. Pierwsza daje
się ująć w reguły, druga polega na szybkim i skutecznym dostosowaniu
zasad do pojawiających się różnorodnych sytuacji. Zwyciężyć może tylko ta
armia, która jest ruchliwa na polu walki Uważał, że ogromne znaczenie ma
właściwa kalkulacja przestrzeni i czasu, a także wykorzystanie terenu.
Jako pierwszy teoretyk nauki wojennej Lloyd uważał, że nauka wojenna
opiera się na stałych zasadach i tylko ich zastosowanie podlega pewnym
zmianom. nauka wojenna powinna się zajmować tylko przygotowaniem
armii do wojny, nie zaś jej prowadzeniem. Prowadzenie wojny nie podlega
żadnym kryteriom nauki zależy od umiejętności dowódcy.
"Wielu zna zasady poezji i krasomówstwa, ale niewielu tylko może napisać
utwór poetycki, a choćby nawet napisał, to jeśli nie jest geniuszem - utwór
wypadnie zimny i bezbarwny. Tak ma się sprawa i ze sztuką wojenną; wielu
zna jej zasady, ale gdy dochodzi do zastosowania ich na polu walki, niewielu
tylko daje sobie z tym radę. Może to uczynić jedynie geniusz".
Klasycy strategii
Karl von Clausewitz
„O wojnie”, „Strategia 1804 roku”
Dokonał podziału sztuki wojennej na strategię i taktykę.
Obrazowo określił strategię jako naukę wykorzystania
bitew dla celów wojny.
„Taktyka uczy wykorzystywania sił wojskowych w bitwie;
strategia uczy zaś wykorzystywania bitew dla osiągnięcia
celu wojny".
W strategii należy zmierzać do trzech celów głównych: 1)
pokonanie i zniszczenie sił zbrojnych przeciwnika; 2)
opanowania biernych sił zbrojnych nieprzyjaciela i innych
rezerw nieprzyjacielskiej armii; 3) pozyskanie opinii
publicznej.
Klasycy strategii
Karl von Clausewitz
„O wojnie”
Każdą wojnę należy przede wszystkim ujmować
według prawdopodobieństwa jej charakteru i jej
głównych zarysów, tak jak one wypływają z
politycznych wielkości i stosunków. Niemniej wojna
winna być prowadzona z największym lub możliwie
jak największym wysiłkiem.
"Wojna nie jest nigdy skierowana wyłącznie
przeciwko materii, lecz zawsze równocześnie
przeciwko siłom duchowym, ożywiającym tę materię,
a obu tych elementów rozdzielić od siebie nie
sposób".
Klasycy strategii
Karl von Clausewitz
„O wojnie”, „Strategia 1804 roku”
Celem działań wojennych jest obezwładnienie wroga,
jego rozbrojenie: doprowadzenie jego sił zbrojnych do
stanu, w którym nie będą one zdolne do walki.
„Punkt ciężkości” (Schwerpunkt) , wynikający z cech
składowych charakterystyki przeciwnika ośrodek siły i
ruchu, od którego zależy całość zdarzeń wojennych
„Wojenna mgła”, czyli niepewność wynikająca
z niedostatku wiedzy o sytuacji na polu walki.
„Tarcie” wynikające z braku metodyzmu w
przygotowaniu i prowadzeniu działań wojennych
Klasycy strategii
Antoine-Henri Jomini
„Zarys sztuki wojennej” (1838)
Istnieje niewielka ilość podstawowych zasad wojny, jak
również niewiele praktycznych reguł ich stosowania. Te
zasady i reguły odnoszą się tylko do strategii. Taktyki nie
można podporządkować ścisłym regułom.
Zasad sztuki wojennej jest stosunkowo niewiele, ale
obowiązują one we wszystkich okolicznościach.
Najważniejsze z nich: zasada kierowania głównej siły
armii na decydujące punkty teatru wojny lub pola bitwy;
zasada działania w taki sposób, żeby wszystkie wojska
razem weszły do walki.
Wszystkie sukcesy lub klęski są wynikiem stosowania lub
zaniedbywania tych zasad.
Klasycy strategii
Helmut Karl Bernhard von Moltke (Helmut von
Moltke starszy)
•
Polityka ma lub powinna mieć decydujący wpływ na
początek i zakończenie wojny.
•
Strategia jest pomocna polityce, służy jej celom, ale w
realizacji jest zupełnie niezależna od niej.
„Pierwszym obowiązkiem strategii jest przygotowanie
środków walki”.
•
Krytykował Clausewitza: "Jak można w ogóle napisać
książkę o strategii?, przecież strategia to po prostu
stosowanie zdrowego rozsądku, a tego nikogo nie można
nauczyć”.
Klasycy strategii
Helmut von Moltke (starszy)
•
Twórca nowoczesnej operacji wojskowej.
•
Konieczność powiązania trzech zasadniczych
czynników operacyjnych: siły, czasu i obszaru.
•
Zasada koncentracji sił i środków i uderzenia
na główne siły przeciwnika na jego terytorium
w rozstrzygającej bitwie.
"Maszerować osobno, uderzać razem",
Klasycy strategii
Ferdinand Foch
„O prowadzeniu wojny”
•
Zwolennik rozstrzygnięcia wojny w walnej bitwie.
•
W sztuce wojennej istnieją wieczne i niezmienne zasady,
takie jak: 1) zasada ekonomii sił; 2) swobodnego działania;
3) swobodnego rozporządzania siłami; 4) starannego
zabezpieczenia operacji.
„Bitwa zwycięska to bitwa, której nie uznaliśmy za
przegraną.”
„Wojna w okopach to w gruncie rzeczy z obu stron objaw
bezsilności”
Strategia ery nuklearnej
Strategia nuklearna
Bernard Brodie – „w erze nuklearnej mocarstwa będą unikać
wojny nie dlatego, że nie będą w stanie jej prowadzić, ale
dlatego, że nie będą mogły w niej zwyciężyć”.
Decydujący element strategii w erze nuklearnej - odstraszanie.
Odstraszanie - wg Beaufre'a to klucz również do współczesnej
strategii.
Powstrzymywanie
wrogiego
państwa
przed
powzięciem decyzji o użyciu swej broni lub, bardziej ogólnie, od
działania albo reagowania na działanie w określonej sytuacji.
Odstraszanie osiąga się dzięki posiadaniu ogółu środków
stanowiących wystarczającą groźbę, za pomocą których dąży
się do uzyskania efektu psychologicznego.
Strategia ery nuklearnej
Strategia nuklearna
Basil Liddell Hart - Strategia pośrednia
Stworzenie sytuacji zniechęcającej przeciwnika do
agresji, lub też zaniechania oporu w wyniku
zastosowania metod innych niż walka. Efekt
istnienia broni atomowej i równowagi strachu;
polega na umiejętności najlepszego wykorzystania
wąskiego zakresu swobody działania nie objętego
odstraszaniem, jakie wywołuje broń atomowa, i
sztukę odnoszenia ważnych decydujących sukcesów,
mimo nadmiernego niekiedy ograniczenia środków
wojskowych, które mogą być w niej użyte.
Strategia ery nuklearnej
Strategia nuklearna
Andre Beaufre: Cztery poziomy strategii w erze nuklearnej
pokój całkowity, który istnieje już tylko między sojusznikami
i między państwami neutralnymi
zimna wojna, forma niemilitarnej walki między
przeciwstawnymi państwami, która stała się bardziej
gwałtowna wskutek odstraszania jądrowego i napięcia
ideologicznego
poziom klasyczny, będący dawną formą walki zbrojnej,
bardziej wyjątkowy i bardziej ograniczony niż poprzednio
poziom jądrowy, nowy i dominujący czynnik równowagi
międzynarodowej i forma walki zbrojnej, możliwej, lecz
równocześnie nie do przyjęcia z moralnego punktu widzenia