Układ oddechowy

Kopyto (ungula)

Rozwój:

Jest  wytworem  rogowym  skóry.  Zawiązki  kopyt  pojawiają  się  u
zarodka  w  postaci  rozszerzeń  powstających  na  wolnych  końcach
kończyn.  Na  wierzchołku  każdego  zawiązka  zaznacza  się
niewielka  powierzchnia  wyznaczająca  przyszłą  podeszwę,  która
stopniowo  przechodzi  na  powierzchnię  dłoniową  (kończyna
podudzia)  i  podeszwową  (kończyna  tylna).  W  przedniej  części
kopyta powstaje zgrubienie, które rozrastając się na boki stanowi
zawiązek  korowy,  a  następnie  formują  się  zawiązki  opuszek  i
strzałki. Ponadto w przedniej części kopyta rozwija się z zawiązka
koronki  miękka  opuszka  epidermalna  (eponychium)  która  nie
ulega  rogowaceniu,    a  po  porodzie  odpada.  Jest  ona  tworem  o
znaczeniu  ochronnym,  który  zabezpiecza  błony  płodowe  przed
urazami ze strony kopyta.

Budowa kopyta:
1. Puszka rogowa kopyta (capsula ungulae)
a)Ściana rogowa (paries corneus)

jest tą częścią puszki

rogowej, która jest widoczna na kończynie opartej o podłoże.

warstwa zewnętrzną (szkliwo, polewa rogowa)

jest wytwarzana

przez  brodawki  koronki  rogotwórczej.  Jest  zbudowana  ze
spłaszczonych  płytek  rogowych,  pokrywających  powierzchnię
ściany  rogowej.  Nie  występuje  na  ścianach  wsporowych  oraz  u
starych zwierząt.

warstwa środkowa (warstwa ochronna)

– najgrubsza i

najsilniejsza  warstwa  ściany  rogowej.  Zbudowana  z  rogu
rureczkowego  narastającego  od  korony  rogotwórczej.  W  toku
rogowacenia  powstają  początkowo  kolumienki  rogowe.  Ich
wnętrze wypełniają luźno ułożone płytki rogowe, natomiast część
obwodowa  ma  strukturę  bardziej  zbitą,  wytwarzając  ścianę
rureczek rogowych. Rureczki rogowe biegną równolegle z góry na
dół. Przestrzenie między rureczkami wypełnia róg pośredni, który
narasta  z  miejsc  leżących  między  brodawkami  korony
rogotwórczej.

warstwa wewnętrzna (łącząca)

– zbudowana z listewek

rogowych wytworzonych przez listewki rogotwórcze. Listewki
rogowe wchodzą między listewki rogotwórcze, łącząc puszkę
rogową z tworzywem.

Wytwarzanie  rogu  w  obrębie  ściany  rogowej  odbywa  się  w
następujący  sposób:  listewki  rogotwórcze  wytwarzają  listewki
rogowe  (róg  listewkowy),  na  tę  warstwę  narasta  z  korony
rogotwórczej  róg  rureczkowy,  który  zostaje  pokryty  polewą
rogową (szkliwem), produkowaną przez koronkę rogotwórczą.

b) podeszwa rogowa (solea cornea) i strzałka rogowa
(cuneus corneus)

są utworzone z rogu rureczkowego, bardziej

miękkiego niż w ścianie rogowej. Rureczki rogowe narastają z
brodawek podeszwy i strzałki rogotwórczej i biegną prostopadle
do powierzchni podeszwy i strzałki rogowej.

2. Warstwa rogotwórcza (tworzywo)

odpowiada warstwie

rozrodczej naskórka i składa się z warstwy głównie komórek
cylindrycznych spoczywających na błonie podstawnej.

a) Koronka rogotwórcza (corium limitans)

znajduje się w

miejscu, gdzie skóra przechodzi w puszkę rogową. Posiada
brodawki o długości 1-2 mm, skierowane ku dołowi i wytwarzające
szkliwo, puszki rogowej.

b) Korona rogotwórcza (corium coronale)

leży pod koronką

rogotwórczą,  jest  to  wał  grubości  palca,  który  leży  w  rowku
koronowym puszki rogowej. Ma brodawki dł. 4-6 mm skierowane ku
dołowi.  Wytwarza  róg  rureczkowy.  Rureczki  rogowe  są  spojone
jednolitą masą rogową, która narasta z miejsc położonych między
brodawkami.  Róg  wytwarzany  przez  koronę  rogotwórczą  stanowi
środkową, najgrubszą warstwę puszki rogowej.

c) Ściana rogotwórcza (corium pariatale)

leży na powierzchni

ściennej,  zajmuje  przestrzeń  od  korony  rogotwórczej  do  krawędzi
podstawowej kości kopytowej. Wytwarza listewki, które leżą gęsto
obok siebie i biegną z góry na dół, tzn. od korony rogotwórczej do
brzegu  podstawowego  ściany  rogotwórczej.  Listewki  rogotwórcze
wytwarzają  listewki  rogowe  puszki  rogowej  w  ten  sposób,  że
między  dwie  listewki  rogotwórcze  wchodzi  jedna  listewka  rogowa.
Listewki  mają  na  powierzchni  listewki  wtórne,  dzięki  czemu  na
przekroju  poprzecznym  mają  wygląd  pierzasty.  U  dołu  listewki
rogotwórcze mają brodawki rogotwórcze, z których narasta róg linii
białej (linea alba), widoczny od strony podeszwy rogowej.

d. Podeszwa rogotwórcza (corium soleare)

ma na powierzchni

brodawki skierowane ku dołowi, które wytwarzają róg rureczkowy.

e. Strzałka rogotwórcza (corium furcale)

ma budowę podobną

jak podeszwa rogotwórcza.

3. Skóra właściwa (odżywo)

znajduje się pod błoną podstawną

tworzywa. W obrębie ściany odżywo ukształtowane jest w formie
listewek  utworzonych  z  tk.  łącznej  włóknistej  zawierające
naczynia  krwionośne.  Odżywo  koronkowe    i  koronowe
ukształtowane jest w brodawki. Odżywo podeszwowe i strzałkowe
to  także  brodawki.  Warstwa  głęboka  odżywa  zawiera  bardzo
liczne  naczynia  krwionośne  położone  wśród  tkanki  łącznej
zwartej.  Warstwa  ta  najlepiej  jest  wykształcona  w  obrębie  kory  i
krawędzi podeszwowej.

Chrząstki kopytowe

– utworzone z chrząstki włóknistej (w

części obwodowej) oraz chrząstki sprężystej (w części tylnej). U
osobników starszych chrząstki kopytowe ulegają skostnieniu.

Pazur (unguiculus)

tworzywo:

• korona – w części grzbietowej wytwarza gruby wał

• ściana – małe brodawki i listewki rogotwórcze

• podeszwa – liczne brodawki rogotwórcze

pochwa rogowa:

• ściana (płytka) – twardy róg zawierający barwnik

• podeszwa – płytki rogowe

Liebich H.G.: Funktionelle Histologie.
Schattauer Stuttgart – New York 1993

Rogi (cornua)

U przeżuwaczy:

 wyrostki rogowe – móżdżenie:
pokryte okostną i tworzywem (brodawki i szczątkowe listewki)

 pochwa rogowa – róg rureczkowy:

• podstawa

• trzon

• wierzchołek

Pióra

Są wytworami naskórka

Podział:

 pióra pokrywowe

– np. lotki skrzydeł, sterówki ogona

Budowa:

• oś (trzon) = dudka + stosina

• chorągiewka (promienie, promyki łukowate, promyki
haczykowate)

 pióra puchowe

– cienka i miękka stosina, promienie nie

sczepiają się
ze sobą

 pióra nitkowate

– na głowie, w pobliżu nasady dzioba;

wydłużona
nitkowata stosina

Gruczoły skóry

Gruczoły potowe (glandulae sudoriferae)

Są  gruczołami  wywodzącymi  się  z  naskórka.  Są  to  gruczoły
cewkowe,  kłębkowate  nierozgałęzione.  Ich  część  wydzielnicza
tkwi  głęboko  w  skórze  lub  nawet  w  tkance  podskórnej.  Część  ta
jest stosunkowo długa, a przebieg jej jest bardzo skłębiony. Ujścia
gruczołów  potowych  widoczne  są  na  powierzchni  naskórka  jako
pory skórne.
Podział:
1.gruczoły potowe mniejsze = o wydzielaniu merokrynowym
2.gruczoły  potowe  o  wydzielaniu  apokrynowym  =  gruczoły
potowe większe (gruczoły zapachowe).
Gruczoły  potowe  mniejsze  występują  na  całej  skórze  człowieka
(w  miejscach  skóry  nieowłosionej,  natomiast  u  zwierząt
występują  na  opuszkach  palców  (kot,  pies),  w  strzałce  kopyta,
skórze nadgarstka świni i w płytce nosowej bydła i świni.
Gruczoły  potowe  większe  występują  u  człowieka  w  dole
pachowym,  okolicach  odbytu,  skórze  zewnętrznych  narządów
płciowych, otoczce brodawki sutkowej u kobiet oraz jako

gruczoły

rzęskowe na brzegu powiek, gruczoły woskowinowe przewodu
słuchowego zewnętrznego

. U zwierząt występują na prawie całej

powierzchni ciała.

Gruczoły potowe mniejsze

Część wydzielnicza tworzy kłębek, tkwiący głęboko w skórze lub
w

warstwie

podskórnej.

Jest

wysłany

nabłonkiem

jednowarstwowym kostkowym lub cylindrycznym. Światło cewki
wydzielniczej jest bardzo wąskie w postaci szczeliny.
W nabłonku wydzielniczym wyróżnia się:

 komórki ciemne

(śluzowe) – zawierają w cytoplazmie liczne

rybosomy

ziarnistości

wydzielnicze

zasadochłonne

(proteoglikany  i  GAG).  Jądro  komórkowe  owalne,  położone
centralnie. Mechanizm wydzielania jest podobny jak w komórkach
ślinowych,  tzw.  poprzez  zespolenie  się  błon  ziarnistości
wydzielniczych  z  błoną  komórkową  i  wylaniem  się  zawartości
ziarnistości na zewnątrz.

 komórki jasne

(

surowicze) – zawierają się w cytoplazmie ziarna

glikogenu.  Jądra  komórkowe  owalne,  położone  centralnie.  Błony
komórkowe  sąsiadujących  ze  sobą  komórek  jasnych  są  ściśle
powiązane  licznymi  wypustkami  cytoplazmatycznymi.  Funkcją
tych  komórek  jest  transport  wody  i  jonów.  W  wydzielinie
gruczołów  potowych  mniejszych  jest  99%wody,  0,4%  NaCl,
mocznik,  kwas  moczowy,  amoniak.  Odczyn  wydzielniczy  jest
kwaśny, co hamuje rozwój drobnoustrojów.

Cewka wydzielnicza jest otoczona przez komórki nabłonkowo-
mięśniowe (myoepitheliocyti) które znajdują się między błoną
podstawną a komórkami wydzielniczymi.

Komórki mięśniowe-nabłonkowe

są kształtu wrzecionowatego i

spiralnie  otaczają  cewkę  gruczołową.  Ułożone  są  równolegle  do
siebie.  W  ich  cytoplazmie  zawarte  są  liczne  włókienka  kurczliwe.
Komórki  te  są  podobne  do  komórek  mięśniowych  gładkich,  a
swoimi  skurczami  wspomagają  usuwanie  (wyciskanie)  wydzieliny
z odcinków wydzielniczych.

Przewód  wyprowadzający  jest  wysłany  dwiema  warstwami
komórek  nabłonkowych.  Przewód  wyprowadzający  traci  w
obszarze  naskórka  własną  wyściółkę  nabłonkową  i  przechodzi
jako kanał spiralny, powstały poprzez rozstęp komórek naskórka.

Gruczoły potowe zwykle produkują swą wydzielinę –

pot (sudor)

pod  wpływem  podwyższonej  temperatury  ciała.  Biorą  udział  w
termoregulacji  obniżając  temperaturę  ciała  poprzez  parowanie
potu.  Drugą  funkcją  tych  gruczołów  jest  wydalanie  zbędnych
metabolitów i wspomaganie tym samym czynności nerek.

Gruczoły potowe większe (zapachowe) o wydzielaniu
apokrynowym

Wydzielina ich jest zasadowa: u Eq – wodnisto-pienista, Bo –
tłuszczowa. Najmniej czynne u kozy i kota.

Występowanie:

U małych przeżuwaczy u podstawy rogów, u

mięsożernych  jako  gruczoły  okołoodbytnicze,  u  konia  w  okolicy
podszczękowej.
Odcinki  wydzielnicze  są  skręcone,  światło  ich  jest  szersze  niż  w
gruczołach  potowych  małych.  Powstają  z  nabłonka  pochewki
włosa  ponad  gruczołem  łojowym  tuż  przy  wyjściu  włosa  ze  skóry.
Części  wydzielnicze  są  zbudowane  z  jednej  warstwy  komórek
kostkowych.

Cytoplazma

tych

komórek

zawiera

liczne

mitochondria  z  małą  liczbą  grzebieni  a  także  znaczną  liczbą
lizosomów  i  ziaren  lipofuscyny.  W  części  szczytowej  komórek
wydzielniczych widoczne są liczne wakuole zawierające GAG.
Komórki  nabłonkowo-mięśniowe  są  większe  niż  w  gruczołach
potowych  mniejszych.  Przewód  doprowadzający  uchodzi  na
powierzchnię naskórka.
Czynność  wydzielnicza  tych  gruczołów  jest  pobudzana  przez
emocje  (np.  pobudzanie  płciowe,  ból,  strach).  Wydzielina  jest
gęstsza  niż  zwykły  pot  i  bezwonna.  Zapach,  który  towarzyszy  tej
wydzielinie

jest

wynikiem

bardzo

szybkiego

rozkładu

spowodowanego florą bakteryjną skóry.

Gruczoły łojowe (glandulae sebaceae)

powstają z nabłonka mieszka włosowego jako wtórne
uwypuklenie pochewki zewnętrznej włosa (tzw. gruczoły
przywłośne).

Mogą

występować

także

okolicach

nieowłosionych:  w  miejscu  przejścia  skóry  w  błonę  śluzową
(warga,  brodawka  sutkowa):  gruczoły  tarczkowe  w  powiece,
zewnętrzny przewód słuchowy, napletek, okolica odbytu, okolica
warg sromowych mniejszych.
Gruczoły  łojowe  otwierają  się  na  powierzchni  skóry.  U  zwierząt
gruczoły  łojowe  nie  występują  na  strzykach,  śluzawicy  u  bydła,
opuszkach  palców  u  mięsożernych.  Gruczoły  łojowe  znajdują  się
w  skórze  właściwej.  Otacza  je  torebka  łącznotkankowa.  Są  to
gruczoły pęcherzykowe zbudowane z licznych pęcherzyków czyli
gronek  wydzielniczych,  które  połączone  są  krótkim,  szerokim
przewodem.  Istnieją

gruczoły jednogronkowe i wielogronkowe

(glandulae sebaceae monoacinosae et polyacinosae)

. Pęcherzyki

wydzielnicze zbudowane są z kilku lub kilkunastu warstw
komórek i nie mają światła (poliptychijne).

Bezpośrednio  na  błonie  podstawnej  leżą  małe  komórki,  które  są
komórkami macierzystymi dla komórek wydzielniczych (widoczne
liczne  mitozy).  Z  komórek  tych  powstają  komórki  aktywnie
syntetyzujące lipidy. Komórki takie stają się większe i przesuwają
się  do  środka  pęcherzyka.  W  ich  cytoplazmie  znajdują  się  liczne
krople  tłuszczu  w  postaci  wakuoli  zawierających  cholesterol,
estry  cholesterolu,  fosfolipidy  i  trójglicerydy.  Komórki  znajdujące
się w centrum pęcherzyka ulegają degeneracji. Rozpadłe komórki
tworzą  wydzielinę  o  dużej  zawartości  tłuszczu.  Wydzielinę  tę
nazywa  się

łojem (sebum)

. Przekształcenie się całej komórki w

wydzielinę określa się mianem wydzielania holokrynowego
Wydzielanie  łoju  na  zewnątrz  odbywa  się  z  udziałem  skurczu
mięśni  przywłośnych,  a  także  pod  wpływem  ciśnienia
wywieranego  przez  powiększające  się  komórki  pęcherzyka
wydzielniczego.  Do  wydzielania  łoju  przyczynia  się  także
ciśnienie mechaniczne sił działających na powierzchnię skóry na
skutek  kontaktu  z  przedmiotami  świata  zewnętrznego.  Łój
zawiera  działanie  bakteriostatyczne,  a  także  ochrania  naskórek
przez tworzenie na jego powierzchni warstewki hydrofobowej.

Gruczoł mlekowy (glandula mammaria s. lactifera s. mamma)

Zawiązuje się u obu płci w postaci parzystych listewek
mlekowych,

utworzonych

wskutek

zgrubienia

nabłonka

ektodermalnego na brzusznej części skóry. Od każdej listewki
wnikają do tkanki mezenchymalnej (zawiązek skóry właściwej i tk.
podskórnej) pasma komórek nabłonkowych, stanowiące materiał,
z którego powstaną elementy gruczołowe oraz przewody
wyprowadzające

wydzielinę.

tym

czasie

zapadnięte

początkowo  zgrubienie  ektodermy  zmienia  kształt  (dzięki
wnikaniu  do  niego  mezenchymy),  staje  się  wypukłe  tworząc
brodawkę  sutka.  Otaczająca  ją  skóra  przekształca  się  w
zawierającą  liczne  komórki  barwnikowe  (melanocyty)  otoczkę
brodawki  sutka.  Następnie  pasma  komórkowe  tworzące  zawiązki
przewodów  mlekowych  i  ich  rozgałęzień  uzyskują  światło.  U
osobników  męskich  gruczoł  mlekowy  pozostaje  w  postaci
zredukowanej,  u  osobników  żeńskich  natomiast  ulega  rozwojowi,
który  rozpoczyna  się  w  okresie  dojrzałości  płciowej.  Szczyt
rozwoju osiąga gruczoł mlekowy pod koniec ciąży, a następnie w
okresie laktacji, poczym ulega inwolucji. Zanik gruczołu polega na
przeroście  tkanki  łącznej  i  przekształceniu  jej  w  tkankę
tłuszczową, w której znajdują się resztki tkanki gruczołowej.

Gruczoł  mlekowy  jest  gruczołem  pęcherzykowym  lub  cewkowo-
pęcherzykowym złożonym. Jest otoczony torebką łącznotkankową
z  włókienkami  kolagenowymi  i  sprężystymi,  które  łączą  się  z
powięzią podskórną, stanowiącą aparat podwieszający. Od torebki
odchodzą  pasma  tk.  łącznej  wiotkiej,  dzielące  gruczoł  na  płaty,
które  z  kolei  składają  się  z  płacików  oddzielonych  od  siebie  tk.
łączną międzypłacikową.

Płacik gruczołu mlekowego

jest zbudowany z odcinków

wydzielniczych w kształcie pęcherzyków. Między pęcherzykami
znajduje się tk. łączna wiotka z naczyniami krwionośnymi i
chłonnymi

oraz

włóknami

nerwowymi.

Tkanka

łączna

środpłacikowa  zawiera  małą  ilość  włókien  kolagenowych,  co
ułatwia  rozrost  gruczołu  podczas  laktacji.  W  tkance  łącznej
śródpłacikowej  spotyka  się,  oprócz  fibroblastów,  histiocyty,
komórki  tuczne  i  granulocyty  kwasochłonne.  Pewne  komórki  w
pierwszych  dniach  laktacji  przechodzą  do  światła  pęcherzyków,
tworząc  ciałka  siary.  Ściana  pęcherzyków  jest  zbudowana  z
nabłonka  różnej  wysokości,  która  jest  zależna  od  stanu
funkcjonalnego  gruczołu.  Wśród  przewodów  wyprowadzających
wyróżnia  się  przewody  śródpłacikowe,  przewody  mlekonośne,
zatoki  mlekonośne  oraz  przewody  strzykowe  u  przeżuwaczy  i
klaczy)  lub  brodawkowe  (u  pozostałych  gatunków  zwierząt
domowych i człowieka).

W gruczole nieczynnym

pęcherzyki są małe, wysłane nabłonkiem

jednowarstwowym płaskim lub sześciennym.  Z początkiem ciąży
dochodzi do powiększenia objętości gruczołu: nabłonek odcinków
wydzielniczych tworzy uwypuklenia, które jako pasma wnikają do
przegród  łącznotkankowych.  Pasma  te  uzyskują  światło  oraz
wytwarzają liczne pączki, przekształcające się w połowie ciąży w
pęcherzyki,  których  ściany  są  zbudowane  z  nabłonka
jednowarstwowego  sześciennego.  Równocześnie  zmniejsza  się
ilość  tk.  łącznej  oraz  zwiększa  ilość  naczyń  krwionośnych,  które
wytwarzają  sieć  kapilarów,  oplatających  odcinki  wydzielnicze.
Wytwarzanie  wydzieliny  rozpoczyna  się  jeszcze  przed  porodem.
Stanowią ją kropelki tłuszczu, które wchodzą w skład siary.

Siara (collostrum)

jest gęstym płynem o żółtej barwie, w którym

znajdują się kropelki tłuszczu oraz komórki zawierające wtręty
tłuszczu (ciałka siary) lub ich fragmenty. Komórki te są
elementami histiocytarnymi, które przechodzą przez nabłonek ze
zrębu łącznotkankowego.

W okresie laktacji

nabłonek odcinków wydzielniczych przekształca

się  w  nabłonek  cylindryczny.  Między  nabłonkiem  a  błoną
podstawną  są  komórki  mioepitelialne,  których  skurcz  przyczynia
się do opóźnienia pęcherzyków z wydzieliny.
Cytoplazma  komórek  gruczołowych  zawiera  dużą  obfitość  błon
RER, liczne mitochondria, dobrze rozwinięty aparat Golgiego oraz
dużą  aktywność  enzymów  utleniających.  Leżące  wewnątrz
cytoplazmy wtręty tłuszczu przekształcają się w duże krople, które
przesuwają  się  ku  powierzchni  komórki  wytwarzając  kopułkowate
uwypuklenia.  Z  kolei  część  wierzchołkowa  komórki  wraz  z
wydzieliną  odrywa  się  od  reszty  komórki,

(wydzielanie

apokrynowe)

Oprócz tłuszczu komórki gruczołowe wydzielają

merokrynowo

białko,  barwniki  rozpuszczalne  w  tłuszczach  (karotenoidy)  oraz
cukry.  Po  opróżnieniu  komórek  z  wydzieliny  nabłonek  odcinków
wydzielniczych spłaszcza się, po czym cykl wydzielniczy powtarza
się  od  nowa.  Łącznie  z  procesem  wydzielania  niektóre  komórki
gruczołowe  ulegają  zużyciu,  złuszczają  się  i  wchodzą  w  skład
wydzieliny.  U  starszych  krów  po  okresie  laktacji  światło  odcinków
wydzielniczych  może  być  wypełnione  masą  koloidalną.  Są  to  tzw.
ciała skrobiowate (corpora amylacea), które mogą być przepojone
związkami mineralnymi.

pęcherzyków

wydzielniczych

odchodzą

przewody

wyprowadzające śródpłacikowe

(nabłonek jednowarstwowy

kostkowy), które łączą się w większe

przewody międzypłacikowe

(nabłonek jednowarstwowy cylindryczny).

Stąd wydzielina

wydostaje się do

przewodów mlekonośnych

(ductus lactiferi)

które wpadają do

zatok mlekonośnych (sinus lactiferi)

Z zatok wychodzą

przewody strzykowe

lub

brodawkowate

wyprowadzające wydzielinę na zewnątrz. Przewody te występują
u  różnych  gatunków  w  różnej  liczbie  i  przebiegają  w  obrębie
strzyków (u krowy i klaczy) lub w obrębie brodawek sutkowych, u
pozostałych gatunków i u człowieka).
Każdy strzyk zawiera u krowy i owcy jeden przewód, u klaczy – 2.
U  kota  brodawka  zawiera  1-7  ,  u  psa  8-20,  a  u  człowieka  15-24
przewody.
Przewody  i  zatoki  mlekonośne  są  wysłane  nabłonkiem
dwuwarstwowym

cylindrycznym,

który

przewodach

strzykowych i brodawkowych przechodzi w nabłonek
wielowarstwowy płaski.
Po zakończeniu laktacji gruczoł ulega inwolucji.

Strzyk jałówki

Brodawka sutkowa świni

–

Document Outline