Zewnątrzkomórkowe 
struktury                            
    

bakteryjne

 

Otoczka

Jest to warstwa śluzu pokrywająca komórki bakterii 

glebowych, wodnych, chorobotwórczych.

 U niektórych gatunków otoczka jest pogrubiona, 

przez co tworzy wyraźny szczegół struktury 

morfologicznej komórki

 Otoczka ułatwia wymianę składników w układzie 

komórka – środowisko

 Jest zbudowana z wielocukrów lub z białek (często 

glikozylowanych) o właściwościach antygenowych

 Otoczka chroni przed wyschnięciem oraz, u 

pasożytów, uniemożliwia związanie białek 

powierzchniowych bakterii przez receptory komórek 

żernych i zarazem fagocytozę drobnoustroju.

 U niektórych gatunków otoczka utrzymuje się długo i 

stanowi ważny szczegół w określeniu przynależności 

gatunkowej (rodzaj Klebsiella - polska nazwa tych 

drobnoustrojów - pałeczki otoczkowe: pałeczki 

zapalenia płuc, pałeczka twardzieli, pałeczka ozeny).

Fimbrie

To włosowate wyrostki występujące na powierzchni 

bakterii Gram - ujemnych, głównie z rodzaju 

Enterobacteriaceae (wyjątkowo u Gram - dodatnich - 

rodzaj Corynebacterium). 

 Fimbrie są strukturami białkowymi, zbudowanymi z 

monomerów FimA, FimF, FimG i FimH. Fimbrie można 

podzielić ze względu na stopień zahamowania 

aglutynacji erytrocytów na MR (mannozooporne) i MS 

(mannozowrażliwe).

 Fimbrie pokrywają zarówno bakterie urzęsione, jak 

i bezrzęsne. Liczba fimbrii może wahać się od 10 do 

kilku tysięcy na jedną bakterię. 

 Głównymi ich funkcjami są: zwiększanie powierzchni 

kontaktowej ze środowiskiem bakterii oraz ułatwianie 

adhezji bakterii do innej komórki (np. w celu 

zainfekowania jej). 

 Odmianą fimbrii pełniących ważną rolę w procesie 

koniugacji (przekazywaniu materiału genetycznego) są 

fimbrie płciowe czyli pile.

Rzęski

Występujące u bakterii rzęski są podobne 

zewnętrznie do rzęsek Eucaryotów, ale znacznie 
różnią się budową wewnętrzną. 

 Rzęski umożliwiają ruch.
 Składają się ze spiralnie skręconych włókien 

flageliny, które są zasadzone za pomocą haczyka i 
białkowych pierścieni 
w zewnętrznych powłokach bakterii. 

 Budowa nadaje rzęsce ruch obrotowy.

 

Przetrwalniki

Są to formy spoczynkowe umożliwiające bakteriom przetrwanie 

niekorzystnych dla nich warunków.

 Cysty to rodzaj przetrwalników, które  powstają wewnątrzkomórkowo, 

w wyniku przemian w protoplazmie bakterii, prowadzących do 

wytworzenia wielowarstwowych otoczek dookoła nukleoidu. Są 

odporne na działanie wysokich temperatur. Występują np. u 

Azotobacter. 

 Endospory to spoczynkowe, przetrwalnikowe formy bakterii, które 

cechują się znacznym stopniem odwodnienia zawartej w nich 

cytoplazmy oraz grubymi i wielowarstwowymi osłonami. 

 Powstają wewnątrz komórki przez obudowanie geneforu wraz z małą 

ilością cytoplazmy, rybosomami, błoną komórkową wielowarstwową 

ścianką złożoną z białek i cukrów wysyconych tłuszczami. 

 Endospory umożliwiają bakteriom przetrwanie skrajnie niekorzystnych 

warunków takich jak brak wody i substancji odżywczych, wysoka i 

niska temperatura, wysychanie, promieniowanie UV, niekorzystne pH. 

Występują u niektórych bakterii (Bacillus, Clostridium, Sporosarcina), 

głównie Gram – dodatnich.  

 Endospory mogą powrócić do życia w procesie germinacji 

(kiełkowania), który polega na pobieraniu wody, rozerwaniu ściany i 

utworzeniu normalnej komórki wegetatywnej. Sygnałem do 

„przebudzenia się” bakterii jest wzrost stężenia alaniny, adenozyny lub 

tyrozyny 

w środowisku.

Koniec