Systemy teoretyczne 

socjologii 

naturalistycznej – 

pozytywizm, 

ewolucjonizm, 

marksizm, socjologizm 

 

 

Pozytywizm

 

 

Pozytywizm jako styl 

myślenia

• 1) antykrytycyzm – pozytywny to przeciwstawienie temu co 

negatywne, urojone, chwiejne, mgliste i destrukcyjne, p. 

sprzeciwiał się filozofii  mogącej prowadzić do zastoju oraz do 

dezorganizacji społecznej. 

• 2) krytyka metafizyki i fenomenalizm – nauka zajmuje się 

zjawiskami a nie iluzoryczną filozofią i ideami, przeciwko 

religii oraz natura to empiryczne dane i nie metafizyczna 

substancja; 

• 3) naturalizm, przyrodoznawstwo jako nauka wzorcowa –

• 4) fakty społeczne jako rzeczy – rozdział między przedmiotem 

a podmiotem, świat społeczny to zespół zjawisk niezależny 

od obserwatora i oglądany przez niego z zewnątrz. 

• 5) antynormatywizm – odejście od wartości, ale wprowadzono 

wartości utajone

• 6) nauka jako podstawa inżynierii społecznej – praktyczna 

orientacja.

 

 

AUGUST COMTE (1798 - 

1857)

Kurs filozofii pozytywnej 

1830 - 1842

Rozprawy o duchu filozofii 

pozytywnej 1844

 

 

Statyka i dynamika 

społeczna

• Statyka społeczna – metodyczne badanie 

porządku społecznego (związki między 
częściami, czy czynnikami kształtującymi 
społeczny consensus). – rodzina, własność, 
podział pracy, państwa, język, religia.

• Dynamika społeczna – rozwój społeczny ma 

charakter prawidłowy, prawo trzech stadiów: 
teologiczne, metafizyczne i naukowe, 
przemiany świadomości są skorelowane z 
przemianami we wszystkich dziedzinach życia 
społecznego. 

 

 

Marksizm

 

 

KAROL  MARKS (1818 - 1883)

• Rękopisy ekonomiczno – filozoficzne 

1844

• Ideologia niemiecka 1846 (wspólnie z 

F. Engelsem)

• Kapitał - 1848

 

 

Materializm historyczny – 

formację społeczeństwa 

określa jego struktura 

gospodarcza i struktura 

niegospodarcza – baza i 

nadbudowa. 

 

 

Teoria formacji społeczno – 

ekonomicznej, teoria zmiany społecznej – 

społeczeństwo jest całością, badacz ma do 

czynienia nie ze społeczeństwem ogólnym, 

ale z wieloma społeczeństwami, podstawa 

każdego społeczeństwa jest sposób 

produkcji (baza)

cechą teorii jest determinizm. 

Formacje (aspekt typologiczny i 

historyczny): anarchizm, azjatyckie formy 

społeczne; antyczne formy, feudalne, 

nowocześnie mieszczańska formacja 

ekonomiczna; formacja komunistyczna

 

 

Analiza społeczeństwa:

• Społeczeństwo kapitalistyczne
• Klasy i warstwy społeczne
• Państwo
• Ideologia

 

 

Społeczeństwo 

kapitalistyczne

• kapitalistyczna działalność obejmuje kapitał 

(wartość jaką można zainwestować); 

kapitalizm powstał przed industrializacją 

dzięki akumulacji kapitału w wieku XVII i 

XVIII; 

• stosunki klasowe są konfliktowe; 
• stratyfikacja społeczne według środków 

produkcji - posiadacze i nieposiadacze 

środków produkcji. 

• kapitalizm jako system ekonomiczny jest 

odpowiedzialny za powstanie stratyfikacji.

 

 

Państwo

• walka klas jest walka polityczną, 
• definicja państwa jako przemocy i 

uciskania, 

• klasowy charakter władzy, 
• państwo jako zjawisko historyczne

 

 

Ideologia i świadomość 

społeczne

• Świadomość społeczna – byt określa 

świadomość; fałszywa świadomość – jest 
to niezdolność do rozpoznawania przez 
ludzi swego miejsca w procesie dziejowym 
- fałszywa świadomość epoki, każda 
następna epoka demaskuje fałszywą 
świadomość poprzedniej

• Ideologia jako element fałszywej 

świadomości – błędne ujęcie miejsca i roli 
w idei

 

 

Metoda marksowska – historyzm – 

człowiek jako całokształt 

stosunków społecznych, 

rozpatrywanie zjawisk jako część 

szerszej całości; działalność 

poznawcza to działalność 

historyczna, podmiot poznający 

jest zakorzeniony w historii

 

 

Ewolucjonizm

 

 

Ewolucjonizm był orientacją 

naturalistyczną (w sensie ontologicznym i 

metodologicznym, co oznacza tezę o 

jedności świata i rządzących nim praw oraz 

tezę o badaniu zjawisk przy pomocy metod 

nauk przyrodoznawstwa) oraz 

antyhistoryczny (rezygnowali poznania 

procesów w ich konkretności, szukając 

jednego procesu wzorcowego, kontynuowali 

oni tradycję oświeceniowej historii 

filozoficznej, szukali praw ewolucji jako 

procesu powszechnego).

 

 

Założenia ewolucjonizmu

• 1) jedność świata; 

• 2) prawidłowość; 

• 3) genetyzm (wyjaśnić zjawisko to wskazać jego genezę); 

• 4) jednolitość natury ludzkiej; 

• 5) zmienność; 

• 6) globalny charakter zmiany; 

• 7) zmiana jako postęp (etnocentryzm, rozwój rodziny, 

systemu ekonomicznego, wiedzy, religii); 

• 8) nierównomierność postępu; 

• 9) ciągłość i stopniowość postępu (postęp nie ma 

charakteru gwałtownego i istnieję stopnie pośrednie); 

• 10) stosowanie metody porównawczej – skoro zjawiska 

rządzą sie niezmiennymi prawami, można ze zjawisk 

znanych wnioskować o zjawiskach nieznanych

 

 

Źródła:

• Karol Darwin (1809-1882) 
• O powstawaniu gatunków droga 

doboru naturalnego 1859,

• O pochodzeniu człowieka 1871.

 

 

Ewolucyjna koncepcja 

społeczeństwa – 

HERBERT SPENCER 

(1820 - 1903)

Zasady Socjologii 1876 – 

1896

 

 

Społeczeństwo jako organizm – założenia dla 

instytucji 1) rola funkcji, jakie pełnią w 

społeczeństwie instytucje; 2)  rola genezy i 

przemian, jakim ulegały instytucje; 3) instytucje są 

ze sobą powiązane, tworząc jeden system 

społeczny, istnieje consensus; 4) każda instytucja 

wypełnia funkcje. Założenia te skupiają się w 

koncepcji społeczeństwa jako organizmu. 

Analogia między społeczeństwami i organizmami: 

wzrost masy, różnicowanie się części i ich 

komplikowanie się; ma miejsce różnicowanie się 

funkcji; części są od siebie wzajemnie zależne. 

Różnice: społeczeństwo nie ma określonego 

kształtu, rozproszone jest w przestrzeni, ruchliwość.

 

 

Instytucje społeczne – 

rodzina, obrzędowe , 

związane z obyczajami 

(regulacja stosunków 

międzyludzkich), polityczne, 

kościelne, zawodowe i 

przemysłowe

 

 

Dwa rodzaje organizacji społecznej: przemysłowej i 

wojskowej, mechaniczny przymus i organiczny 

wzrost społeczeństw

ośrodek militarny – wojownicy i pracownicy, 

jeden ośrodek kierowniczy, każdy członek 

społeczeństwa ma wyznaczona pozycję społeczną, 

struktura społeczna jest sztywna i oporna na 

zmianę, 

społeczeństwa industrialne – rezultat ewolucji, 

decentralizacja umożliwiająca samoregulacją 

procesów społecznych, ochrona interesów 

jednostki, różnorodność przekonań i opinii, 

 

 

Lewis Morgan

• Dzikość – zbieranie owoców i 

orzechów; łapanie ryb i ogień; łuk i 
strzała

• Barbarzyństwo – wyroby z gliny; 

oswojenie zwierząt; narzędzia 
żelazne;

• Cywilizacja – alfabet fonetyczny i 

pismo.

 

 

Socjologizm - Emile 

Durkheim

 

 

Czym są fakty społeczne

• Fakty społeczne – zewnętrzne i 

przymusowe

• Materialne i niematerialne 

(moralność, świadomość zbiorowa, 
wyobrażenia zbiorowe, prądy 
społeczne)

 

 

Świadomość zbiorowa – to zespół wierzeń i uczuć 

wspólny kategoriom przeciętnych członków danego 

społeczeństwa, tworzy określony system, który żyje 

własnym życiem. W społeczeństwie o solidarności 

mechanicznej świadomość zbiorowa obejmuje 

wszystkich ludzi, którzy w nią wierzą.

Wyobrażenia zbiorowe – to stany lub podłoża 

świadomości zbiorowej, to normy i wartości 

poszczególnych zbiorowości, jak rodzina, grupa 

zawodowa, państwo, instytucje oświatowe

 

 

„O podziale pracy społecznej” - 

1893

• Solidarność mechaniczna i 

solidarność organiczna

• Dwa typy więzi społecznej

 

 

„Zasady metody 

socjologicznej” - 1895

• socjologia to nauka o instytucjach, a instytucja to 

wierzenia i sposoby postępowania ustanowione 
przez zbiorowość.

• faktem społecznym jest wszelki sposób 

postępowania, utrwalony lub nie, zdolny do 
wywierania na jednostkę zewnętrznego 
przymusu; albo inaczej, taki, który jest w danym 
społeczeństwie powszechny, mający jednak 
własną egzystencję, niezależną od jego 
jednostkowych manifestacji.

 

 

„Samobójstwo” – 1897

• Wykazał, że samobójstwo – akt 

indywidualny, jest uwarunkowany 
społecznie, fakty społeczne mogą 
być badane jako zjawiska zewnętrzne 
w stosunku do jednostek 

• Samobójstwo egoistyczne, 

altruistyczne i anomijne