DEWIACJA I
DEWIACJA I
KONTROLA
KONTROLA
SPOŁECZNA
SPOŁECZNA
DEWIACJA I
DEWIACJA I
KONTROLA
KONTROLA
SPOŁECZNA
SPOŁECZNA
Kontrola
Kontrola
społeczna
społeczna
Jest
jednym
z
podstawowych
mechanizmów regulujących całość życia
społecznego, utrzymujących ład społeczny.
Stanowi system zróżnicowanych środków,
za
pomocą
których
nakłania
się
niesubordynowanych
członków
społeczeństwa do posłuszeństwa.
Kontrola
Kontrola
społeczna
społeczna
Kontrola społeczna dysponuje szerokim i
urozmaiconym systemem środków
przymusu:
Przymus fizyczny
Przymus ekonomiczny
Mechanizmy perswazji, ośmieszenia,
plotki itp.
Przymus fizyczny
Przymus fizyczny
We współczesnych społeczeństwach przejawy
i formy przemocy fizycznej są eliminowane w
oficjalnym nurcie życia społecznego.
Jedyną dziedziną, w której dopuszcza się
możliwości stosowania przemocy fizycznej
jest prawo. Jest ona zarezerwowana dla sił
porządkowych i władz politycznych państwa.
Przemoc fizyczna jest takim rodzajem sankcji,
który nie musi być stosowany, aby był
skuteczny.
Kontrola
Kontrola
ekonomiczna
ekonomiczna
Nie jest to tylko sankcja w postaci utraty
źródeł zarobkowania, ale wszelkie formy
sankcji wiążące się z regulacją możliwości
uzyskiwania dochodu i pracy.
Np. student nie zechce narażać się wykładowcy przed
egzaminem, ponieważ ocena w indeksie warunkuje
uzyskania zaliczenia semestru i roku, a także
możliwość starania się o stypendium naukowe.
Mechanizmy
perswazji,
ośmieszenia, plotki
Zestaw sankcji, jakimi dysponuje kontrola
społeczna, aby zmusić nas do zachowania
zgodnego ze społecznymi normami, jest
szeroki.
Najbardziej
skutecznymi
mechanizmami działania kontroli społecznej
są mechanizmy perswazji, ośmieszenia,
plotki i pogardy. Zaliczamy do nich również
wykluczenie z grupy, czyli ostracyzm.
Kontrola
społeczna,
aby
mogła
być
skuteczna, musi nie tylko dysponować
groźbą wyciągnięcia sankcji w stosunku do
niesubordynowanej jednostki, ale również
móc rzeczywiście te sankcje zastosować.
Stosowanie sankcji jest konieczne również
jako przestroga dla innych. Samo zagrożenie
sankcją nie będzie skuteczne, jeśli nie
istnieje pewność, że może być ona
zastosowana.
Sankcje mają na celu:
Ukaranie sprawcy,
Przywołanie go do porządku,
Ostrzeżenie innych.
Kontrola społeczna to ludzie i ich reakcje na
nasze zachowanie, a także opinie czy poglądy.
My sami jesteśmy elementem kontroli
społecznej w stosunku do siebie samych. Jest
to możliwe dzięki procesowi internalizacji, w
którym przyswajamy sobie część społecznego
systemu wartości i norm na tyle mocno, że
staje się ono naszym własnym systemem
wartości i norm.
Dewiacja
Dewiacja
To odchylenie od obowiązujących w
danej grupie czy społeczeństwie norm.
Pojęcie to odnosi się do zachowań
niezgodnych
z
przyjętymi
i
akceptowanymi w danej grupie czy
społeczeństwie
normami,
zachowań
naruszających bądź też łamiących norm.
Norma
Norma
Norma to zachowanie lub działanie przyjęte w
danej
grupie
czy
społeczeństwie
jako
odpowiednie dla danej sytuacji. Normy wiążą się
z wartościami, są one bowiem akceptowanymi
społecznie
sposobami
osiągania
wartości.
Normy podtrzymują wartości, chronią je,
nakazują
zachowanie,
które
podkreśla
wyjątkowość albo słuszność tego, co jest w
grupie czy społeczeństwie uznawane za
pożądane i/lub cenne.
Dewiant/Dewiacj
Dewiant/Dewiacj
a
a
Pojęcie „dewiant” stosowane w praktyce życia
społecznego nie pokrywa się ze znaczeniem
nadawanym temu terminowi w socjologii.
W codziennym życiu, termin „dewiant” jest
stosowany tylko w odniesieniu do niektórych osób
postępujących niezgodnie z normami.
Według definicji przyjętej w socjologii, wszystkie
zachowania niezgodne z uznanymi normami
społecznymi mogą być zakwalifikowane jako
dewiacja.
Dewiant/Dewiacj
Dewiant/Dewiacj
a
a
O tym, czy dane zachowanie jest postrzegane
jako dewiacja, a więc jako zachowanie
niezgodne z przyjętymi normami, decyduje
reakcja
społeczna.
To
grupa
czy
społeczeństwo ostatecznie decyduje, jakie
zachowanie jest normalne, a więc typowe i
zgodne z oczekiwaniami, a jakie nie.
Dewiant/Dewiacj
Dewiant/Dewiacj
a
a
Pojęcie dewiacji nie odnosi się tylko do
zachowań jednostkowych, lecz do różnych
innych form życia społecznego, np. instytucji,
roli społecznej czy ogólnie faktów i zjawisk
społecznych. Normy bowiem regulują nie
tylko
zachowania
jednostek,
ale
są
regulatorami wyznaczającymi funkcjonowanie
całego życia społecznego.
Teorie zachowań
Teorie zachowań
dewiacyjnych
dewiacyjnych
1.
Teorie
socjalizacyjne
i
strukturalno-
funkcjonalne. Stawiają one pytanie, dlaczego
ludzie łamią normy. Zakładają, że człowiek z
natury jest konformistyczny, skłonny do
przestrzegania norm. Przyczyn zachowań
dewiacyjnych należy zatem szukać w
społeczeństwie. To pewne zjawiska w nim
występujące kreują zachowania niezgodne z
przyjętymi normami.
Teorie zachowań
Teorie zachowań
dewiacyjnych
dewiacyjnych
2. Teorie, które przyjmują, że człowiek z natury
raczej nie jest skłonny do przestrzegania
zasad życia społecznego – to mechanizmy
życia społecznego zmuszają go do tego.
Najważniejszym takim mechanizmem jest
kontrola społeczna i to właśnie niedostatki
kontroli
powodują
obecność
zachowań
dewiacyjnych. Teorie ta starają się dać
odpowiedź na pytanie: dlaczego tylko
niektórzy ludzie łamią normy?
Teorie zachowań
Teorie zachowań
dewiacyjnych
dewiacyjnych
3. Teorie reakcji społecznych, mówiące, że to
właśnie reakcja społeczna przesądza, czy
dane zachowanie zostanie ocenione jako
odchylenie od normy, i w związku z tym w
stosunku do jednostki, która to wykroczenie
popełniła, należy wyciągnąć odpowiednie
sankcje, określając ją mianem dewianta.
Twórcy teorii reakcji społecznych wprowadzili
rozróżnienie na:
Dewiację pierwotną – zachowanie niezgodne z
przyjętymi normami, zachowanie łamiące
normy;
Dewiację
wtórną
–
wynik
procesu
etykietowania danej jednostki jako dewianta
przypisuje jej status dewianta.
T. Parsons traktował chorobę jako zagrożenie,
ponieważ
umożliwia
ona
uprawomocnione
wycofywanie się z obowiązków związanych z
wypełnianiem różnych ról społecznych, co może
prowadzić do zachwiania równowagi systemu
społecznego.
T. Parsons zapoczątkował koncepcję choroby jako
dewiacji od pełnionych ról społecznych.
Dewiantem jest człowiek, którego społeczna rola,
pozycja, funkcja lub samookreślenie są w istotny
sposób wystawione na społeczną reakcję. Dewiantem
można stać się ze względu na określone zachowania
(np. narkomania) lub ze względu na określone cechy
(np. osoby fizycznie upośledzone).
Pojęcie dewiacji można definiować w różny sposób:
Zachowanie zakłócające porządek społeczny,
Zachowanie
niezgodne
z
oczekiwaniami
społecznymi odnośnie do spełnianych przez
jednostkę ról i wykonywanych zadań,
Zachowanie wykraczające poza obszar społecznej
tolerancji,
Zachowanie polegające na braku akceptacji celów
kulturowych,
Zachowanie świadomie sprzeczne z normami
społecznymi,
Zachowanie tak nazwane przez ludzi.
Według T. Parsonsa traktowanie choroby jako
dewiacji oznacza, że:
1.
Choroba nie pojawia się na skutek
nieświadomej motywacji, ale z powodu
społecznego przypisania,
2.
Choroba
jest
pewną
rolą,
często
dożywotnio przypisaną jednostce, o ile
równocześnie
występuje
zjawisko
piętnowania,
3.
Choroba opisuje pewną karierę związaną z
reakcjami środowiska społecznego, a
szczególnie z instytucjami, które zajmują
się chorobą.
T. Parsons wyróżnił 4 specyficzne cechy choroby jako
roli społecznej:
1.
Człowiek chory ma prawo być zwolnionym z
pełnienia normalnych ról i zadań, przy czym zakres
i czas trwania tego przywileju może być różny,
2.
Przezwyciężenie choroby jest niemożliwe jedynie
poprzez podjęcie decyzji o wyzdrowieniu. Przyjęcie
postawy wyrażającej chęć powrotu do zdrowia jest
warunkiem koniecznym, ale nie wystarczającym do
jego osiągnięcia. Tym samym osoba chora jest
nieodpowiedzialna za stan, w którym się znajduje,
ponieważ wyzdrowienie wymaga określonych
zabiegów terapeutycznych.
3. Osoba chora powinna uważać stan choroby
za niepożądany i podejmować samodzielnie
lub przy pomocy otoczenia wysiłki w celu
wyzdrowienia,
4. Osoba chora lub odpowiedzialni za nią
członkowie jej otoczenia mają obowiązek
szukania
kompetentnej
pomocy
i
współdziałania w celu doprowadzenia do
wyzdrowienia. Pomocy tej udziela system
opieki medycznej, której zadaniem jest
również zapobieganie chorobom.
Chory ma prawa, przywileje:
Bycie
zwolnionym
z
innych
ról
społecznych,
Nieponoszenie odpowiedzialności za stan
choroby.
Chory ma obowiązki:
Chęć wyzdrowienia,
Szukać fachowej pomocy, współpracować
w procesie leczenia.