Rośliny 

kosmetyczne i 

surowce 

aromatyczne

dr Ewa Posz

Alkaloidy i ich 

sposoby działania

Alkaloidy

    Organiczne zasady roślinne zawierające azot 

w pierścieniu heterocyklicznym wykazujące 
   wyraźne działanie na układ nerwowy

Alkaloidy

       
 Występowanie:
- głównie u roślin wyższych

 (Apocynaceae, 

Papaveraceae, Ranunculaceae i Solanaceae),
- u nagozalążkowych (Taxus, Ephedra, 
Cephalotaxaceae),
- u paprotników (Lycopodium) , 
- u grzybów (Claviceps purpurea), 

Alkaloidy

       Właściwości:

- są silnie trujące dla człowieka,
- ich prekursorami są białka, 
- większość z nich jest produkowana w okolicy 
merystemów – tkanek twórczych o intensywnej 
przemianie materii,
- występuje w różnych częściach rośliny np. w 
ogonku liściowym (bieluń) lub w korze 
(chinowiec),
- większość to substancje krystaliczne, 
nieliczne są płynne,  

 

Podział alkaloidówy

1. Alkaloidy właściwe
Mają atom N w pierścieniu heterocyklicznym,  ich 
prekursorami są aminokwasy i aminy biogenne,  

2. Protoalkaloidy
Mają atom N w łańcuchu bocznym, powstają z 
aminokwasów i amin biogennych, 

3. Pseudoalkaloidy 
Zasady roślinne, których N nie pochodzi od 
aminokwasów a został wbudowany w trakcie 
biosyntezy już istniejącego szkieletu, ich 
prekursorami są: irydoidy, sterydy, terpeny,

Alkaloidy właściwe

 Mają atom N w pierścieniu 

heterocyklicznym, ich prekursorami są 
aminokwasy i aminy biogenne 

Pilokarpina

Pilocarpus jaborandi  Holmes
Potoślin jaborandi 
(liść)

  
Działanie: pobudza przywspółczulny układ 
nerwowy (hamuje czynności serca, wydziela  
ślinę, rozszerza naczynia krwionośne, obniża 
ciśnienie krwi) 

Zastosowanie: lek ślinopędny i napotny, leczenie
jaskry, odtrutka przy zatruciu atropiną, 

http://pl.wikipedia.org

Pilokarpina

 Pilocarpus jaborandi 
Holmes
          Potoślin jaborandi

http://www.maze.kinghost.
net

Koniina

Conium maculatum L.
Szczwół plamisty
(korzeń)

  

Działanie: paraliżuje nerwy ruchowe, powoduje 
porażenie ośrodka oddechowego, wchłania się przez 
skórę i ślinę, 

http://pl.wikipedia.org

Koniina

       Conium 
maculatum L.
          Szczwół 
plamisty

http://commons.wikimedia.
org

Nikotyna

Nicotiana tabaccum L.
Tytoń szlachetny
(liść)

  

Działanie: pobudza zwoje autonomicznego układu 
nerwowego: przyśpieszone tętno, wzrost ciśnienia 
krwi, zwęża naczynia wieńcowe, rozszerza źrenice; 
większe dawki – zmiany w układzie nerwowym, 
halucynacje, utrata przytomności, porażenie; 
zwiększa ilość wytwarzanej dopaminy w mózgu 
(przyjemność),

Zastosowanie: preparaty owadobójcze, 

http://pl.wikipedia.org

Nikotyna

       Nicotiana tabaccum 
L.
          Tytoń szlachetny

http://lepidoptera.butterflyhouse.co
m.au

Arekolina

Areca catechu L.
Palma arekowa
(nasiona)

  

Działanie: pobudza zwoje przywspółczulnego układu 
nerwowego, przyśpiesza perystaltykę przewodu 
pokarmowego, pobudza gruczoły wydzielnicze, zwęża 
oskrzela, hamowanie czynności serca, rozszerzanie naczyń,

Zastosowanie: wyłącznie w weterynarii jako środek 
przeczyszczający i przeciwrobaczny, 

Używka: betel (orzech arekowy zawinięty w liście pieprzu 
betelowego, wapno palone, żywica gambirowa)

http://pl.wikipedia.org

Arekolina

       Areca catechu 
L.
        Palma 
arekowa

http://commons.wikimedia.
org

Lobelina

Lobelia inflata L.
Lobelia rozdęta
(ziele)

  
Działanie: zwalnia czynność serca, rozszerza oskrzela; 
pobudza ośrodek oddechowy – oddechy częstsze i 
głębsze
pocenie, nudności, biegunka, drgawki, śpiączka, śmierć,

Zastosowanie: dawniej przy bezdechu u niemowląt 
porażeniu prądem, terapii antynikotynowej; niekiedy
(zielarze) stosowany przy astmie oskrzelowej, 
reumatyzmie, łokciu tenisisty,

http://pl.wikipedia.org

Lobelina

       Lobelia inflata 
L.
       Lobelia 
rozdęta

http://www.florafinder.c
om

Atropina i Hioscyjamina

     

Atropa beladonna L.

                 Pokrzyk wilcza jagoda

     (korzeń, liść) 

  
Działanie: hamuje czynność gruczołów wydzielniczych 
układu pokarmowego, również ślinowych i potowych;
działa rozluźniająco na mięśnie przewodu 
pokarmowego, dróg żółciowych i moczowodów,  
zmęczenie, omamy, śpiączka, zgon,

Zastosowanie: przy kolkach, badaniu dna oka, 
stosowana 
w psychiatrii, 

http://pl.wikipedia.org

Atropina i Hioscyjamina

    Atropa beladonna 
L.
  Pokrzyk wilcza 
jagoda

http://www.awl.c
h

Skopolamina

Datura stramonium L.
Bieluń dziędzierzawa
(liść)

Działanie: działa porażająco na przywspółczulny układ 
nerwowy, senność, otępienie, zwiotczenie mięśni 
gładkich, osłabienie woli, przyśpieszenie akcji serca, 
pobudzenie ośrodka oddechowego, 

Zastosowanie: serum prawdy, stosowana w 
psychiatrii, działanie przeciwwymiotne (przy chorobie 
lokomocyjnej), 
łagodzenie objawów Parkinsona, zatrucia grzybami,

http://pl.wikipedia.org

Skopolamina

    Datura stramonium 
L.
    Bieluń 
dziędzierzawa

http://www.infojardin.co
m

Kokaina

Erythroxylon coca Lam.
Krasnodrzew pospolity
(liść) 

  
Działanie: znosi czucie dotyku, bólu, smaku i węchu; 
wywołuje skurcz naczyń krwionośnych, ma pobudzający 
wpływ na ośrodkowy (wzrost zadowolenia, zniesienie 
zmęczenia, napady szału) i autonomiczny układ nerwowy; 
depresje, zaburzenia snu, skurcz naczyń krwionośnych, 
suchość błon śluzowych, zmniejszenie obrzęków i krwawień,  

Zastosowanie: środek miejscowo znieczulający błon 
śluzowych, spojówki i rogówki, 

Używka: cocada (liście koki, wapno gaszone, popiół), 

http://pl.wikipedia.org

Kokaina

    Erythroxylon coca 
Lam.
     Krasnodrzew 
pospolity

http://commons.wikimedia.
org

Harman i Harmina

       

Passiflora incarnata L.

       Męczennica cielista

     (ziele)

Działanie: uspokajające i hipotensyjne, w dużych 
dawkach – działanie halucynogenne, rozkurczająco na 
mięśnie gładkie macicy, przewodu pokarmowego oraz 
naczyń krwionośnych,

Zastosowanie: leki rozkurczające i uspokajające,  

http://pl.wikipedia.org

Harman i Harmina

Passiflora incarnata L.
 Męczennica cielista

http://www.zielnik.biz

Johimbina

Pausinystalia yohimbe (K. Schum.) Pierre ex Beille.
  Johimba lekarska 
(kora)

Działanie: uspokajające i hipotensyjne, w dużych 
dawkach – działanie halucynogenne, pobudzająco na 
OUN, rozkurcz naczyń krwionośnych skóry,  jelit, nerek i 
narządów płciowych,

Zastosowanie: rozkurczająco (wyciągi) na mięśnie gładkie 
przewodu pokarmowego, naczyń krwionośnych, macicy,
leki uspokajające, środek zwiększający potencję,

http://pl.wikipedia.org

Johimbina

Pausinystalia yohimbe (K. Schum.) Pierre ex Beille.
                            Johimba lekarska

http://psychotropicon.in
fo

Rezerpina

         Rauvolfia serpentina (L.) Beneth. ex Kurz
  Rauwolfia żmijasta 
(korzeń)

Działanie: zwalnia czynność serca, rozszerza naczynia 
krwionośne, wywołuje spadek ciśnienia krwi, obniża 
temperaturę ciała; wywołuje psychozy depresyjne 
prowadzące do prób samobójczych,  

Zastosowanie: dawniej – leczenie nadciśnienia 
tętniczego,
jako środek uspokajający,

http://pl.wikipedia.org

Rezerpina

Rauvolfia serpentina (L.) Beneth. ex 
Kurz
                Rauwolfia żmijasta

http://en.wikipedia.
org

Ajmalina

         Rauvolfia serpentina (L.) Beneth. ex 

Kurz

 

Rauwolfia żmijasta 
(korzeń)

Działanie: hamuje czynności układu 
bodźcoprzewodzącego serca nie wpływając 
jednocześnie na kurczliwość samego mięśnia 
sercowego,

Zastosowanie: środek przeciwarytmiczny, stosowana 
w migotaniu przedsionków,

http://pl.wikipedia.org

Ajmalina

Rauvolfia serpentina (L.) Beneth. ex 
Kurz
                Rauwolfia żmijasta

http://en.wikipedia.
org

Strychnina

        

Strychnos nux-vomica L.

Kulczyba wronie oko 
(nasiona)

Działanie: pobudzająco na OUN, poprawia percepcję 
bodźców zewnętrznych, podnosi ciśnienie krwi, 
zwiększa 
łaknienie; wywołuje drgawki tężcowe, śmierć,  

Zastosowanie: trutka na szczury, kiedyś: preparaty 
dla osób starszych, 

http://pl.wikipedia.org

Strychnina

  Strychnos nux-vomica 
L.
       Kulczyba wronie oko

http://biogeodb.stri.si.e
du

Brucyna

        

Strychnos nux-vomica L.

Kulczyba wronie oko                         

         

(nasiona)

Działanie: pobudzająco na OUN, poprawia percepcję 
bodźców zewnętrznych, podnosi ciśnienie krwi, 
zwiększa 
łaknienie; wywołuje drgawki tężcowe, śmierć,   

Zastosowanie: razem ze strychniną w lekach 
galenowych,

http://pl.wikipedia.org

Brucyna

  Strychnos nux-vomica 
L.
       Kulczyba wronie oko

http://biogeodb.stri.si.e
du

Ergometryna

        

Claviceps purpurea (Fr.) Tul.

Buławinka czerwona
sporysz

Działanie: kurcząco na macicę, słabiej na mięśnie 
gładkie innych narządów, 

Zastosowanie: położnictwo – ostatni etap akcji 
porodowej,

http://pl.wikipedia.org

Ergometryna

  Claviceps purpurea (Fr.) 
Tul.
         Buławinka czerwona

http://pl.wikipedia.
org

Ergotamina

        

Claviceps purpurea (Fr.) Tul.

Buławinka czerwona

Działanie: silnym, długotrwały skurcz mięśni macicy, 
zwiększa napięcie ścian naczyń mózgowych i 
obwodowych, 

Zastosowanie: ginekologia, krwawienia poporodowe, 
po poronieniach, 

http://pl.wikipedia.org

Ergotamina

  Claviceps purpurea (Fr.) 
Tul.
         Buławinka czerwona

http://pl.wikipedia.
org

Ergokrystyna

        

    Claviceps purpurea (Fr.) Tul.

    Buławinka czerwona
    sporysz

Działanie: hamuje wydzielanie prolaktyny (hormon 
odp. 
za laktację), 

Zastosowanie: bromokryptyna (pochodna) znoszenie 
objawów choroby Parkinsona, zaburzenia hormonalne 
(ginekomastia u mężczyzn),

http://pl.wikipedia.org

Ergokrystyna

  Claviceps purpurea (Fr.) 
Tul.
       Buławinka czerwona

http://pl.wikipedia.
org

Fizostygmina

              Physostigma venenosum Balf.
     Bób kalabarski
    (owoc)

Działanie: spadek ciśnienia śródgałkowego, skurcz 
mięśni gładkich niektórych narządów np. pęcherza 
moczowego,  
Nasilenie perystaltyki jelit, może wywołać skurcz 
oskrzeli, 

Zastosowanie: okulistyka, zatrucia atropiną, w miastenii 
– męczliwości mięśni, 

http://pl.wikipedia.org

Fizostygmina

Physostigma venenosum 
Balf.
           Bób kalabarski

http://www.colorfulnature.c
om

Wiblastyna

        

Catharanthus roseus (L.)G. Don.

Barwinek różyczkowy
(ziele)

Działanie: cytostatyk,  uniemożliwia powstanie 
wrzeciona kariokinetycznego niezbędnego do 
podziału komórki, 

Zastosowanie: chemioterapia w chorobach 
nowotworowych,

http://pl.wikipedia.org

Winblastyna

Catharanthus roseus 
(L.)G.Don.
        Barwinek różyczkowy

http://enfo.agt.bme.hu

Winkrystyna

         Catharanthus roseus (L.)G. Don.
Barwinek różyczkowy
(ziele)

Działanie: cytostatyk,  uniemożliwia powstanie wrzeciona 
kariokinetycznego niezbędnego do podziału komórki,  
blokuje wbudowywanie tymidyny do sieci DNA oraz 
urydyny do RNA, 

Zastosowanie: chemioterapia w chorobach 
nowotworowych 
(skutek uboczny – neuropatie obwodowe i ośrodkowe),

http://pl.wikipedia.org

Winkrystyna

Catharanthus roseus 
(L.)G.Don.
         Barwinek różyczkowy

http://enfo.agt.bme.hu

Chinina

        

Cinchona succirubra  Pav.

Chinowiec czerwonosoczysty
(kora)

Działanie: zaburzenia wzroku i słuchu (często 
nieodwracalne), zapalenie wielonerwowe,

Zastosowanie: lek przeciwzimniczy (tworzy kompleksy 
z DNA zarodźca malarii), lek przeciwgorączkowy, 
przeciwpierwotniakowy,

http://pl.wikipedia.org

Chinina

    Cinchona succirubra 
Pav.
Chinowiec 
czerwonosoczysty

http://www.botanic.jp

Chinidyna

         Cinchona succirubra  Pav.
Chinowiec czerwonosoczysty 
(kora)

Działanie: obniża ciśnienie krwi poprzez zmniejszenie 
pojemności wyrzutowej serca, zmniejsza przewodnictwo 
elektryczne w węźle zatokowym, pęczku Hisa i włóknach 
Purykinjego, zmniejsza kurczliwość mięśnia sercowego;  
psychozy, 

Zastosowanie: nadkomorowe i podkomorowe zaburzenia 
pracy rytmu serca - leki przeciwarytmiczne, 

http://pl.wikipedia.org

Chindyna

    Cinchona succirubra 
Pav.
Chinowiec 
czerwonosoczysty

http://www.botanic.jp

Emetyna

    

Cephaelis ipecacuanha (Brot.) L. Andersson.

       

                      Ipekakuana prawdziwa
      (korzeń)

Działanie: bakteriobójcze, właściwości wykrztuśne i 
wymiotne – drażni błonę śluzową żołądka, zwiększa 
wydzielanie śluzu w oskrzelach; większe dawki – 
uszkodzenia błony śluzowej żołądka, miąższu wątroby, 
zatrzymanie akcji serca, 

Zastosowanie: dawniej w leczeniu czerwonki 
pełzakowatej i motylicy wątrobowej; leki o działaniu 
wykrztuśnym, 

http://pl.wikipedia.org

Emetyna

Cephaelis ipecacuanha (Brot.) L. 
Andersoon.
               Ipekakuana prawdziwa

http://www.herbalmedicinefromyourgarde
n.com

Chelidonina

    

   

Chelidonium majus L.

      

                                 Glistnik jaskółcze ziele

   (ziele)

Działanie: spazmolityczne w obrębie jelit i oskrzeli, 
rozkurczowo na mięśnie gładkie, żółciopędne, trucizna 
mitotyczna,

Zastosowanie: przy kamicy, środek rozkurczowy, 
preparaty fungistatyczne, preparaty przeciw 
brodawkom, 

http://sklep.linegal.co
m.pl

Chelidonina

Chelidonium majus 
L.
Glistnik jaskółcze 
ziele

http://commons.wikimedia.
org

Morfina

    

   

Papaver somniferum L.

      

                                 Mak lekarski

   (ziele)

Działanie: pobudza receptory opioidowe w mózgu – 
zniesienie uczucia bólu; depresja oddechowa – 
bezdech i uduszenie; skurcz zwieraczy; zwolnienie 
perystaltyki przewodu pokarmowego; zaparcia; skurcz 
źrenic; stan euforii, 

Zastosowanie: przeciwbólowe (znoszenie bólu 
nowotworowego), przeciwkaszlowo, zapierająco,
Używka: opium, 

http://sklep.linegal.co
m.pl

Morfina

Papaver somniferum 
L.
         Mak lekarski

http://www.aggsbach.
de

Kodeina

    

   

Papaver somniferum L.

      

                                 Mak lekarski

   (ziele)

Działanie: przeciwbólowe, narkotyczne, 
przeciwkaszlowe,

Zastosowanie: leki przeciwkaszlowe, przeciwbólowe, 
niesterydowe leki przeciwzapalne,

Używka: opium, 

http://pl.wikipedia.
org

Kodeina

Papaver somniferum 
L.
         Mak lekarski

http://www.aggsbach.
de

Papaweryna

    

   

Papaver somniferum L.

      

                                 Mak lekarski

   (ziele)

Działanie: rozkurczająco na mięśnie gładkie (przewód 
pokarmowy, drogi moczowe, oskrzela, naczyń 
krwionośnych), spadek ciśnienia krwi, zaburzenia 
rytmu serca, 

Zastosowanie: stany skurczowe żołądka, jelit, dróg 
żółciowych i moczowych,

Używka: opium, 

http://pl.wikipedia.
org

Papaweryna

Papaver somniferum 
L.
         Mak lekarski

http://www.aggsbach.
de

Protoalkaloidy

Mają atom N w łańcuchu bocznym, powstają 

z      aminokwasów i amin biogennych, 

Meskalina

     Anhalonium levini (Henn.) i Opunta 

sp.

Działanie: odurzające; wizje wzrokowe, słuchowe,  

Używka: peyotl (meskal), 

Zastosowanie:  nie jest stosowana w lecznictwie,

Meskalina

  
Anhalonium levini  
(Henn.)

http://www.cactus-
art.biz

Efedryna

Ephedra (np. E. sinica, E. vulgaris) i 

Taxace

Taxaceae (np. Taxus baccata)

(ziele)

Działanie: adrenomimetycznie (wzrost ciśnienia, 
przyśpiesza bicie serca, zwęża obwodowe 
naczynia krwionośne, rozszerza oskrzela), 

Zastosowanie: dychawica oskrzelowa, 
podciśnienie,   katar, blok przedsionkowo-
komorowy, 

Efedryna

  Ephedra sinica Stapf. 
        Przęśl chińska

http://thepoisondiaries.tumblr.
com

      Taxus baccata L. 
        Cis pospolity

Kapsaicyna

       

Capsicum annuum L.

       Pieprzowiec turecki
       (owoc)

Działanie: silnie drażni skórę (nie wywołuje nekrozy),

Zastosowanie: środek powodujący przekrwienie skóry, 
oraz wydzielanie soku żołądkowego; stosowana w 
leczeniu reumatyzmu, 

Kapsaicyna

 Capsicum annuum 
L.
      Pieprz turecki

http://www.homeopathyandmore.
com

Pseudoalkaloidy

      Zasady roślinne, których N nie pochodzi 

od  aminokwasów a został wbudowany w 
trakcie    biosyntezy już istniejącego 
szkieletu, ich prekursorami są: irydoidy, 
sterydy, terpeny,

Kolchicyna

Colchicium autumnale L.
Zimowit jesienny
(nasiona)

Działanie: hamuje mitozę działając na wrzeciono 
kariokinetyczne, zmniejsza wytwarzanie kwasu 
mlekowego w tkankach,

Zastosowanie: dna moczanowa, obniża temperaturę ciał, 
zwalnia oddychanie, podnosi ciśnienie krwi;  leczenie 
nowotworów skóry,

Nie zawiera azotu i nie ma charakteru alkalicznego

http://pl.wikipedia.org

Kolchicyna

 Colchicum autumnale 
L.
       Zimowit jesienny

http://www.radio-
frenzy.de

Kofeina

Coffea arabica L.
Kawa arabska oraz 
rośliny z Theace i Sterculiaceae

Działanie: pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy
i układ oddechowy; psychoanaleptyk, polepsza 
procesy kojarzeniowe, zmniejsza zmęczenie i 
senność, rozszerza naczynia krwionośne mózgowe, 

Zastosowanie: analeptyk wzmocnienia pracy serca, 
migreny, stany zmęczenia, zatrucia narkotykami i 
alkoholem,

http://pl.wikipedia.org

Kofeina

 Coffea arabica 
L.
    Kawa arabska 

http://www.zmescience.c
om

Kofeina

– Coffea arabica L.
(Kawa arabska) – nasiona,

– Camellia sinensis (L.) Kuntze 
(Herbata chińska) – liście,

– Cola 

acuminata (P. Beauv.) Schott & Endl.

 

(Kola zaostrzona) –  zarodek,

– Theobroma Cacao L.
(Kakaowiec właściwy) – nasiona,  
 

Kofeina

– Paullinia cupana Kunth ex H. B. K.
(Cierniopląt guarana) – owoce,

– Ilex paraquariensis  A. st. Hill. 
(Ostrokrzew paragwajski) – liście,

 

Teofilina

Camellia sinensis (L.) Kuntze 
Herbata chińska
(liść)

Działanie: diuretyczne (moczopędne), 
spazmolityczne (przeciwskurczowe),

Zastosowanie: leczenie dychawicy oskrzelowej, 
nadciśnienie, odtrutka przy zatruciach metalami 
ciężkimi (duża zawartość garbników), 

http://pl.wikipedia.org

Teofilina

– Coffea arabica L.
(Kawa arabska) – nasiona,

– Cola 

acuminata (P. Beauv.) Schott & Endl.

 

(Kola zaostrzona) –  zarodek,

 

Teofilina

 Camellia sinensi 
L.
    Herbata 
chińska

https://en.wikipedia.
org

Teobromina

        

Theobroma cacao L.

                     Kakaowiec właściwy

        (owoce)

  
Działanie: diuretyczne (moczopędne), spazmolityczne 
(przeciwskurczowe),

Zastosowanie: leczenie dychawicy oskrzelowej,

http://pl.wikipedia.org

Teobromina

 Theobroma cacao 
L.
 Kakaowiec 
właściwy

http://www.farmakognozja.farmacja.
pl

http://en.wikipedia.o
rg

Dziękuję 