Patologie społeczne

Wybrane teorie dewiacyjne

Teoria agresji K. Lorenza

• Człowiek posiada wrodzony instynkt 

agresji. Jest on odpowiedzialny za 
zachowania agresywne jednostki.

• Zachowania agresywne mają 

charakter spontaniczny.

• Działanie agresywne  stanowi 

rozładowanie nagromadzonej energii 
związanej z instynktem agresji (model 
hydrauliczny).

• Reakcje agresywne są wynikiem 

doznawanej przez człowieka 
frustracji.

• Frustracja- przeszkoda w realizacji 

jakiegoś dążenia.

• Nie zawsze frustracja prowadzi do 

agresji, ale zawsze agresja wynika z 
frustracji.

• Siła agresji zależy od wielkości 

frustracji.

Teoria frustracji-agresji J. Dollarda, 

N. Millera.

• Poziom frustracji zależy od:
-siły dążenia do celu, którego realizacja 

została zablokowana,

-częstotliwości dokonanych blokad 

realizacji celu,

• Pobudzenie pierwotne-jest reakcją 

agresywną związaną z chęcią 
osiągnięcia przez człowieka 
zamierzonego celu.

• Pobudzenie wtórne-jest reakcją 

agresywną związaną z ujawnioną 
przeszkodą na drodze realizacji przez 
człowieka zamierzonego celu.

• Pobudzenie wtórne może powodować 

powstawanie reakcji zastępczych:

-agresji pośredniej- zmiana formy 

reakcji,

-agresji przemieszczonej-zmiana 

przedmiotu reakcji,

-agresji ukrytej- skumulowanie jej w 

sobie,

-samoagresji-autoagresja.

• Frustracja może objawiać się także:
-fiksacją- nadmierne przywiązanie do 

osoby lub przedmiotu,

-regresją- zachowania infantylne.

Teoria agresji E. Fromma

Zachowania agresywne człowieka są 

wywoływane przez czynniki 
zewnętrzne.

Dzielą się na:
-obronne(adaptacyjne)- wynikają z 

adaptacji biologicznej zmierzającej 
do ochrony wartości  istotnych dla 
człowieka. Celem działania jest 
usunięcie zagrożenia,

Dezaptacyjne-przejawiają się poprzez 

zachowania nacechowane okrucieństwem 
i destrukcją. Są wynikiem braku 
zaspokojenia potrzeb miłości, 
zrozumienia czy władzy. Gesty przyjazne 
są zamieniane na zachowania 
agresywne. Prowadzi to do utrwalenia się 
cech charakterologicznych- 
charakterologicznej destrukcyjności i 
okrucieństwa.

Psychopatia

osobowość dyssocjalna

Zaburzenie to wiąże się z obecnością 

trzech deficytów psychicznych: 

-lęku, 
-uczenia się,
- relacji interpersonalnych.

Typy psychopatii

• Typ kalkulatywny,

• Typ impulsywny.

K. Pospiszyl

• deficyt lęku – defekt emocjonalny 

polegający na braku przyswajania 
odruchów moralnych i braku empatii,

• deficyt uczenia się – dominujące w 

typie impulsywnym zachowania 
agresywne,

• upośledzenie związków – relacje 

oparte na przydatności innych do 
własnych celów, płytkie związki –
ignorowanie konwencji społecznych,

• cierń psychopatyczny – zubożone 

życie psychiczne, kompensowane 
przez narcyzm – wyczulenie na 
przejawy niedoceniania.

Psychopatia

Może ona przybierać formy:
-wrodzona,
-nabyta,
-trwała,
-przejściowa.

• Obecnie brak jest jednolitej definicji 

tego zjawiska. 

• Definiowanie zależy od 

rozpatrywania psychopatii na gruncie 
poszczególnych teorii

Generalizując można powiedzieć, że 

psychopatia to zaburzenia struktury 
osobowości posiadające następujące 
cechy:

-głębokie utrwalenie nieprawidłowości,
-mała elastyczność zachowań,
-nieprawidłowości w sferze psychiczno-

społecznej.

Międzynarodowa  Statystyczna Klasyfikacja  Chorób i Problemów  Zdrowotnych 

ICD-10

Głęboko utrwalone wzorce zachowań, 

odbiegające od przyjętych wzorców 
w danej kulturze, a charakteryzujące 
się mało elastycznymi reakcjami na 
różne sytuacje indywidualne i 
społeczne oraz trudnościami w wielu 
zakresach funkcjonowania 
psychologiczno-społecznego. 

A. Bilikiewicz

• Względnie trwałe zahamowanie 

rozwoju osobowości przejawiające się 
zakłóceniem prawidłowego 
funkcjonowania mechanizmów 
integracyjno-regulacyjnych.

• W tym rozumieniu psychopatią jest 

zatrzymanie się rozwoju osobowości.

• Zatrzymanie rozwoju jest względnie 

trwałe.

Kryteria diagnostyczne 

ICD-10 

• nieliczenie się z uczuciami innych,
• lekceważenie norm,
• niemożność utrzymania związków,
• niska tolerancja frustracji i próg 

wyzwalania agresji,

• niezdolność przeżywania poczucia winy i 

uczenia się poprzez bodźce 
behewioralne,

• skłonność do obwiniania innych.

Charakteropatia

Anomalia osobowości wywołana 

organicznym uszkodzeniem tkanki 
mózgowej poprzez:

-zapalenie mózgu,
-intoksykację,
-uraz mechaniczny,
-komplikacje okołoporodowe 

(zamarwica),

-gruźlicę OUN.

Typy charakteropatii

• Miażdżycowa-porywczość, 

ekshibicionizm;

• Starcza-egotyzm, neofobia 

(chorobliwy lęk przed wszystkim co 
nowe);

• Poencefalicza-(będąca 

następstwem zapalenia mózgu)-
obniżenie uczuciowości wyższej, 
popędliwość, impulsywność;

• Alkoholowa i narkotykowa.

Charakteropatia wywołuje zachowania 

aspołeczne a nawet antyspołeczne. 

Przejawia się brakiem możliwości 

zgodnego współistnienia w  
środowisku społecznym.

Nie jest jednolitym zaburzeniem pod 

względem przyczyn i objawów.

Socjopatia

Socjopatia stanowi anomalię 

osobowości powstałą w wyniku 
zaistnienia nieprawidłowego 
środowiska wychowawczego. 

Jest ona wynikiem zaniedbania 

wychowawczego i demoralizacji 
środowiskowej. 

Ogólna charakterystyka 

socjopatii

• Niski poziom lęku przy jednoczesnym 

dużym zapotrzebowaniu na 
stymulację, 

•  Brak wyrzutów sumienia i poczucia 

winy,

• Ubóstwo emocjonalne szczególnie w 

sferze uczuć wyższych,

• Niewrażliwość na cierpienie innych,
• Uporczywe dążenie do dominacji,
• Instrumentalne traktowanie ludzi.

Poprawę w zachowaniu można do 

pewnego stopnia uzyskać poprzez 
zmianę środowiska oraz dostarczenie 
pozytywnych wzorów zachowań 

Typologia temperamentu E. 

Kretschmera

Wykazał korelację między budową 

ciała a osobowością:

•  pyknik, człowiek niski o okrągłych 

kształtach i raczej łagodnym 
usposobieniu; 

•  astenik, wysoki o wystających 

kościach i mało życzliwy dla innych 
ludzi; 

•  atletyk, dobrze zbudowany fizycznie 

i raczej zrównoważony psychicznie; 

•  dysplastyk, a więc człowiek 

niekształtny ze względu na różne 
anomalie w budowie fizycznej, które 
zwykle wpływają na jego 
usposobienie.

Typologia osobowości 

Hipokratesa

• sangwinik, czyli człowiek o żywym i 

zmiennym usposobieniu; 

• melancholik — mało uczuciowy i 

mało aktywny; 

• choleryk — pobudliwy i mało 

wytrwały w działaniu; 

• flegmatyk — mało pobudliwy, lecz 

wytrwały i konsekwentny w działaniu.

Każdy z typów osobowości posiadał 

określone cechy psychiczne i 
uwarunkowania biologiczne, przez co 
był bardziej lub mniej podatny na 
dokonywanie konkretnych rodzajów 
przestępstw.

Koncepcja 

psychodynamiczna

 S. Freuda  

• Zachowanie człowieka jest 

determinowane dwoma 
nieuświadomionymi popędami i 
instynktami. 

• To, jak człowiek postępuje w dużej 

mierze zależy od dominacji jednego z 
instynktów

Instynkty wpływające na orientację 

życiową człowieka

• Instynkt życia i miłości (Eros)
-dbałość o zdrowie i bezpieczeństwo,
• Instynkt śmierci(Thanatos)
-działanie destrukcyjne zmierzające do 

zniszczenia człowieka.

Człowiek radzi sobie z instynktem 

śmierci poprzez :

-sublimację-przeniesienie energii na 

inne formy działalności np. twórczość

-zachowania agresywne-

uzewnętrzniana energia 
autodestrukcji manifrstująca się 
działaniem agresywnym.

• Zachowania agresywne człowieka 

jest wynikiem istnienia instynktu 
śmierci. 

• Agresja jest sposobem na 

rozładowanie energii 
autodestrukcyjnej i stanowi wentyl 
bezpieczeństwa pozwalający na 
przeżycie.

Za działanie człowieka odpowiedzialne 

są wewnętrzne siły zwane popędami, 
których działania człowiek sobie w 
dużej mierze nie uświadamia. 

Mogą one występować w postaci:
-świadomość- dotyczy teraźniejszości i 

odczuć w danej chwili,

-przedświadomość- wrażenia i 

spostrzeżenia, które człowiek 
gromadzi w sposób nieświadomy. 
Może z nich skorzystać, jeżeli dana 
sytuacja wyzwoli w nim taką potrzebę.

-nieświadomość- doświadczenia życiowe, 

które są przez jednostkę nie akceptowane, w 
tym także te doświadczenia, których dany 
człowiek nie pamięta. Mogą one pochodzić z 
głębokiej przeszłości, jak też i z aktualnej 
działalności jednostki.

Treści te w dużej mierze determinują ludzkie 

zachowania. 

Ich struktura jest zbliżona do marzeń sennych,
Łatwo podlegają zniekształceniu

• Człowiek wypiera do nieświadomości 

wszystko to, czego nie akceptuje w swoim 
życiu. Są to lęki, złe wspomnienia i 
doświadczenia. Obejmują one okres od 
urodzenia do „teraz”. Te wspomnienia często 
ulęgają deformacji przypominając marzenia 
senne. Jednak to one w stopniu największym 
maja wpływ na ludzkie zachowanie. Aby 
wyparte doświadczenia nie przedostały się 
do świadomości istnieją procesy cenzurujące.

Struktury psychiczne człowieka:

-id- najbardziej pierwotne. Jest siedliskiem popędów 

agresywnego i seksualnego. Celem id jest dążenie do 
przyjemności i zaspokajanie potrzeb. 

-superego- kształtuje się w wyniku procesów 

wychowawczych. Tworzy obraz idealny danego 
człowieka. Jednocześnie odgrywa rolę sumienia. 
Powstaje z części ego. 

-ego- jest wynikiem rozwoju ludzkiej osobowości. Rozwija 

się z id. Jego zadaniem jest poradzenie sobie z 
funkcjonowaniem w środowisku. Zachowania świadome 
są swego rodzaju wypadkową oddziaływania id i 
superego (dążenie do przyjemności i do zaspokajania 
potrzeb, ale z umiarem i często odroczone w czasie). 
Do oceny sytuacji ego wykorzystuje procesy 
poznawcze. 

• Id i superego są w nieustannym 

konflikcie. Powoduje on u człowieka 
poczucie winy i lęk.

• Są one niwelowane poprzez działania 

substytucyjne, których zadaniem jest 
rozładowanie podświadomych 
konfliktów.

• Mają one charakter kompensacyjny, 

czyli prowadzą do rozładowania 
istniejących kompleksów.

• Dokonywanie przestępstw jest 

przykładem zachowania 
kompensacyjnego.

Stadia rozwoju psychoseksualnego:

• -oralna- kształtuje się w okresie do 2 lat. 

Głównym celem i źródłem przyjemności jest 
nastawienie na zaspokajanie podstawowych 
potrzeb fizjologicznych takich jak jedzenie. 
Jeżeli na tym etapie rozwoju nastąpi konflikt 
między potrzeba a brakiem możliwości 
zaspokojenia może powstać charakter oralny. 
Charakteryzuje się w dorosłym życiu postawą 
nastawioną na branie, chęcią 
podporządkowania sobie innych oraz 
zachłannością. 

• -analna-kształtuje się w okresie od 2-3 lat. 

Dziecko upatruje źródeł przyjemności w 
kontrolowaniu potrzeb fizjologicznych, np. 
jest nagradzane przez rodziców jeśli załatwi 
się na nocnik. Postanie konfliktu na tym 
etapie rozwoju może spowodować powstanie 
charakteru analnego. Osoba taka  jest 
nastawiona na samokontrolę, pedantyzm, 
jest systematyczna i uparta. Zazwyczaj nie 
dostrzega swoich mocnych stron. 

-falliczna- kształtuje się około 3-5 lat. 

Źródłem przyjemności jest odkrywanie 
różnic płci i samookreślenie siebie. 
Źródłem przyjemności są popędy 
seksualne, autoerotyzm, identyfikacja 
seksualna. 
Zaburzenie w tej fazie rozwoju wyzwalają 
cechy takie jak agresja i zuchwałość.
Pojawia się kompleks Edypa i Elektry.

-latencji-kształtuje się w okresie 6-12. 

Źródłem przyjemności jest skupienie 
się na rozwoju intelektualnym. 
Wzmocnienie dotyczy osiągnięć 
dziecka np. w nauce.

-genitalna- kształtuje się w okresie 12-

18 lat. Następuje powrót do 
zainteresowań seksualnych. Źródłem 
przyjemności jest zdolność do 
świadomej miłości i zachowań 
seksualnych. 

Kompleks Edypa

• Kazirodcze pożądanie matki oraz wrogość wobec 

ojca owocuje lękiem przed karą ze strony ojca - 
jest to lęk przed kastracją (lęk kastracyjny). Lęk 
ten sprawia, że ostatecznie chłopiec wypiera 
seksualne pożądanie matki oraz wrogość wobec 
ojca. Jednocześnie zaczyna się identyfikować z 
ojcem, co daje mu możliwość zastępczego 
zaspokojenia seksualnych impulsów (identyfikacja 
pełni tu rolę mechanizmu obronnego). Wyparcie 
kompleksu Edypa ostatecznie powoduje 
ukształtowanie się superego.

Kompleks Elektry

• Rozwój kompleksu Edypa u dziewcząt (Carl 

Gustav Jung określał go jako kompleks 
Elektry), Zygmunt Freud dystansował się od 
tego określenia. O ile u chłopców faza 
falliczna rozpoczyna się kompleksem Edypa, 
a kończy kompleksem kastracyjnym, o tyle u 
dziewczynek jest na odwrót; kompleks 
kastracji wprowadza je w tematykę różnicy 
seksualnej i tworzy podłoże do nawiązania 
relacji z rodzicem płci przeciwnej. 
Odpowiednikiem lęku kastracyjnego jest tu 
zazdrość o członek (wspólnie oba zjawiska 
nazywa się kompleksem kastracyjnym). 

Dziewczynka zobaczywszy, że pod względem 
falliczności nie może konkurować z chłopcem, 
odwraca się od typowo męskiej aktywności 
fallicznej. Rozluźnia się także jej związek z 
matką a obiektem staje się ojciec - jako ten, 
który ma fallusa. Kompleks Edypa u chłopców 
radykalnie kończy Kompleksem kastracyjnym. 
U dziewczynek nie następuje definitywne 
rozwiązanie kompleksu Edypa. Jednym ze 
skutków jest słabsze ukształtowanie 
superego.

• Kompleks Edypa zapoczątkowuje 

kwestię identyfikacji seksualnej. 
Według Freuda, wcześniejsza 
seksualność dzieci obu płci była 
niezróżnicowana (czyli męska - 
falliczna).

• Prawidłowe rozwiązanie kompleksu 

Edypa ma determinować życie 
emocjonalne dorosłego człowieka. W 
psychoanalizie jest to jeden z 
podstawowych kompleksów libido.

• Freud usiłował tłumaczyć 

kompleksem Edypa mnóstwo 
ludzkich zachowań. W praktyce 
jednak nigdy nie udowodniono nawet 
realnego istnienia tego kompleksu. 
Jego domniemane skutki często 
łatwiej wytłumaczyć w inny sposób 
(np. lęk przed kobietami może być po 
prostu efektem traumy pierwszych 
prób nawiązania erotycznego 
kontaktu).

Mechanizmy obronne człowieka

• Wyparcie- wypchnięcie ze 

świadomości myśli, wspomnień i 
wyobrażeń, które mają w sobie 
ładunek traumatyczny, są bolesne 
lub budzą lęk. 

• Zaprzeczenie- zaprzeczanie, że dany 

stan jest szkodliwy np. twierdzenie, 
że w moim domu nie ma robaków, 
choć jest ich bardzo wiele. 

• Reakcja pozoracyjna- wyrażanie 

uczuć lub prezentowanie zachowań 
przeciwnych do odczuć, np. 
wyrażanie radości na widok gości, 
których nie lubimy. 

• Projekcja- dostrzeganie wad w 

postępowaniu innych ludzi, a 
niedostrzeganie własnego 
identycznego zachowania. 

• Przemieszczenie- przeniesienie 

działania, uczuć na inną, 
bezpieczniejszą osobę (rzecz). Np. 
wybieramy sobie osobę, którą 
atakujemy zamiast osoby, której 
krytykować się obawiamy. 

• Sublimacja- zamiana zachowań 

aspołecznych na społecznie 
akceptowane. Np. potrzeba zabijania 
jest realizowana w formie zwalczania 
plagi szkodników. 

• Izolacja-  oderwanie uczuć i ich 

stłumienie od myśli agresywnych lub 
seksualnych w celu dokonania np. 
zemsty. 

• Intelektualizacja- przeniesienie 

działalności intelektualnej na dany 
przedmiot zainteresowań w celu 
odseparowania się od obiektu 
stanowiącego źródło frustracji czy 
lęków. Np. zaangażowanie się w 
działalność charytatywną w celu 
kompensacji nieudanego życia 
osobistego. 

Racjonalizacja-  zasada kwaśnych 

winogron- bardzo ważny cel, jeśli jest 
niemożliwy do osiągnięcia zostaje 
zbagatelizowany, że nie jest taki 
ważny. Zasada słodkich cytryn-
wskazywanie i podkreślanie 
pozytywnych stron niekorzystnego 
rozstrzygnięcia sprawy np. utrata 
pracy daje możliwość czytania 
książek. 

• Anulowanie- stanowi działanie mające na celu 

zminimalizowanie poczucia winy za popełnione 
czyny. Np. oddanie z nawiązką przedmiotu, 
który kiedyś został skradziony.

• Regresja- zazwyczaj pod wpływem stresu. 

Prezentowanie zachowania 
charakterystycznego dla dzieci, np. płacz w 
wyniku tragicznego zdarzenia.

• Identyfikacja- naśladowanie obiektu, który 

budzi obawy. Ma to spowodować, że to nie my 
się boimy, ale to nas się boją. 

Teoria anomii

W rozumieniu Mertona anomia jest 

wynikiem dysonansu między 
wartościami a normami.

Każdy człowiek stara się realizować 

swoje cele i pragnienia. Niestety w 
obecnym systemie normatywnym nie 
jest w stanie osiągnąć zamierzonego 
efektu. Powstaje zatem konflikt, czy 
żyć zgodnie z normami, czy też 
dołożyć wszelkich starań i zdobyć 
upragnione dobro.

I. Pospiszyl podaje przykład mieszkań 

w Polsce. Zarobki przeciętnego 
człowieka nie pozwalają na zakup 
mieszkania. Zaciągnięcie kredytu 
wymaga posiadania zdolności 
kredytowej. Zatem trudno jest 
uzyskać własne mieszkanie nie mając 
znaczącego źródła dochodów. 

Pojawia się pokusa, aby podjąć 

działania, które może są nie do końca 
legalne, ale prowadzą do uzyskania 
własnego mieszkania. To właśnie jest 
anomia, czyli rozdźwięk między 
normami a potrzebą współczesnego 
świata. 

Zatem za działania niezgodne z 

prawem przede wszystkim 
odpowiada wadliwy system 
normatywny. 

Merton wyróżnia sposoby adaptacji 

jednostki w sytuacji anomijnej:

1. Innowacja- wybór kulturowo 

określonych celów. Odrzucenie norm 
i kierowaniem się potrzebą wartości. 
Uzyskanie w sposób nielegalny 
środków na zakup mieszkania będzie 
właśnie innowacją.

2. Rytualizm- stanowi odwrotność 

innowacji. Człowiek rezygnuje ze 
zdobycia wartości w imię norm. 
Stara się dojść do wartości zgodnie z 
normami, co w sytuacji anomijnej 
jest praktycznie niemożliwe. 

3. Wycofanie- polega na porzuceniu 

zarówno wartości jak i norm. Jest to 
ucieczka np. w bezdomność, 
uzależnienie lub bierność w działaniu 
(opieka społeczna). Skrajną formą 
wycofania jest samobójstwo. 

4. Bunt- polega na odrzuceniu wartości 

i norm, a w ich miejsce stworzenie 
nowych- własnych. 

Teoria stygmatyzacji

Inaczej etykietowanie. Dewiantem jest 

ten, który zostanie za niego uznany. 

E. Lemert wskazuje na istnienie dwóch 

typów dewiacji:

-dewiacji pierwotnej-naruszanie norm,
-dewiacji wtórnej- późniejsze reakcje 

społeczeństwa na to naruszenie

Naznaczenie kogoś mianem dewianta 

ułatwiają pewne czynniki:

-deformacje fizyczne, niepełnosprawność- 

łatwiej im przypisać zachowania dewiacyjne,

-charakterologiczne- osobie impulsywnej 

łatwiej przypisać pewne negatywne 
zachowania,

-plemienne- przynależność rasowa, religijna 

czy etniczna-przypisywanie pewnych 
negatywnych cech.

Nazwanie kogoś np. zboczeńcem może 

spowodować ogromne zmiany w jego 
życiu. W efekcie osoba taka po 
pewnym czasie zaczyna akceptować 
siebie jako dewianta-zboczeńca. 

Stadia procesu dewiacji:
• dewiacja pierwotna
• dewiacja wtórna
• kary społeczne
• kolejna dewiacja pierwotna
• silniejsze kary i odrzucenie

• następna dewiacja oraz wrogość i 

uraza skupiające się na 
wymierzających karę

• osiągnięciu punktu kryzysu w 

płaszczyźnie tolerancji, co przejawia 
się formalną reakcją ze strony 
społeczeństwa w postaci stygmatów 
przyczepionych dewiantowi

• negatywną reakcją na zastosowaną 

stygmatyzację oraz kary jest 
wzmocnienie zachowania 
dewiacyjnego

• następuje akceptacja statusu 

dewianta oraz próby przystosowania 
się do nowej sytuacji w oparciu o 
treść tej aspołecznej roli.

Dlaczego jednak podobne zachowania 

jednych są traktowane z 
pobłażliwością, a wobec innych osób 
z cała stanowczością?

Dlaczego jedną kobietę określa się 

prostytutką, a inną kobietą 
wyzwoloną?

Jednego polityka nazywa się 

oszołomem, drugiego mającego 
niekonwencjonalne myślenie?

Zależy to w dużej mierze od pozycji 

społecznej, jaką dana osoba zajmuje 
oraz możliwości negocjacyjnych 
jakimi dysponujesz. 

Umiejętność „tłumaczenia” 

zachowania niezgodnego z 
oczekiwaniami społecznymi musi być 
w sposób wiarygodny 
usprawiedliwione. 

Wypadek drogowy spowodowany 

nadmierną prędkością wynikającą z 
błahego powodu jest wysoce 
naganny.

Jeśli jednak jest usprawiedliwiona 

potrzebą np. pilnego udania się do 
lekarza jej ranga jako pubudki 
negatywnej ulegnie zredukowaniu.

Dużą rolę mają tu także takie czynniki 

jak uroda, wdzięk, elokwencja czy 
popularność. 

Każdy człowiek funkcjonuje w grupie 

społecznej. W każdej ma także 
pewien status, czyli jest oznaczony 
pewnego rodzaju stygmatem 
(etykietą) przypisującym mu zestaw 
pewnych cech i zachowań. 

Posiada status główny, który „spycha” 

na bok inne statusy jako mniej 
istotne. 

Np. status policjanta jest ważniejszy na 

ulicy  niż status męża i ojca.  
Natomiast w domu odwrotnie. 

Określenie kogoś mianem dewianta 

powoduje zastąpienie statusu 
głównego i nadanie nowego-
dewianta.

To znowu powoduje „zepchnięcie” 

pozostałych statusów i 
podporządkowanie ich nowemu jako 
dewiantowi. 

Dotyczy to także zmiany w ocenianiu 

dotychczasowego dorobku człowieka 
i interpretowanie go na nowo przez 
pryzmat statusu dewianta. 

Teoria zróżnicowanych powiązań 

Sutherlanda

Głównym założeniem tej teorii jest 

założenie, że człowiek uczy się tak 
samo zachowań pozytywnych jak i 
patologicznych. 

To, czego człowiek się uczy zależy od 

środowiska,  w jakim wzrasta. 

Istotą rzeczy są normy i wartości, 

odmienne dla różnych grup 
społecznych. W społeczeństwie 
istnieje permanentny konflikt różnych 
systemów normatywnych.

Cele osobiste jak i wartości osób 

żyjących zgodnie z prawem i 
naruszających normy prawne nie 
różnią się między sobą.

To, co ich rozróżnia to sposób, w jaki je 

realizują. 

Jedni czynią to w sposób legalny, inni 

poprzez działania niezgodne z 
prawem. 

Ludzie łączą się w grupy, które 

organizują swoje działania na 
zasadach prawnych bądź na ich 
naruszaniu. 

Konflikt kultur Sellina:
Kształtowanie się zachowań 

przestępczych :

-zachowanie przestępcze są wyuczone,
-człowiek uczy się ich podczas 

interakcji, szczególnie werbalnej,

-najważniejsze są doświadczenia z 

grupy pierwotnej. Inne źródła 
wamacniają jedynie siłę wzorców 
osobowych,

-kształtowanie zachowań 

przestępczych jest oddziaływaniem 
wielokierunkowym obejmującym całą 
strukturę osobowości: wiedzę, 
motywację, cele. Powstają konkretne 
techniki przestępcze. 

-proces uczenia się zachowań 

przestępczych opiera się na 
definiowaniu norm prawnych w taki 
sposób, aby łatwo je było można 
naruszać- aby coś osiągnąć to 
pierwszy milion trzeba ukraść.

-w większości takie pojmowanie  prawa 

powoduje przyswajanie wzorców 
przestępczych,

-trwałość przyswojonych wzorców 

przestępczych jest uzależniona od 
częstotliwości ich występowania , 
czasu trwania oraz wcześniejszego ich 
występowania. Trwałość zależy więc od 
intensywności powyższych czynników, 

-wszyscy ludzie mają takie same cele- 

te same potrzeby i wartości. Różnią 
się jedynie sposobami osiągania tych 
celów: albo poprzez przestrzeganie 
prawa, albo poprzez jego naruszanie.

Teoria kontroli Hirschiego

Każdy człowiek zanim podejmie jakieś 

działanie, często najpierw rozważa 
wszystkie za i przeciw. Podobnie jest z 
popełnianiem przestępstw. Jednostka 
najpierw rozważa, czy opłaca się dokonać 
przestępstwo, czy żyć zgodnie z prawem. 

Dokonanie przestępstwa, szczególnie 

wtedy, gdyby to wyszło na jaw 
spowodowałoby to dla jednostki straty 
społeczne.

Innymi słowy człowiek nie popełnia 

przestępstw aby nie zostać 
odrzuconym przez osoby, na których 
mu zależy. 

Zatem im silniejsze więzi między 

jednostką ludzką a otoczeniem, tym 
mniejsze prawdopodobieństwo 
popełnienia przestępstwa. 

Dla człowieka ważne są takie wartości 

jak kariera, poważanie, prestiż itd. 

Zachowanie naruszające prawo 

zburzyłoby ten porządek i mogłoby 
spowodować utratę pozycji w 
społeczeństwie.

Czynniki warunkujące więzi społeczne:
-przywiązanie,
-zobowiązanie,
-zaangażowanie,
-przekonanie.

Przywiązanie:
Dotyczy relacji z najbliższym otoczeniem. 

Zachowanie człowieka jest regulowane 
opinią osób z otoczenia, a więc rodziny, 
kolegów, znajomych. Jednostka chce w ich 
oczach dostrzegać aprobatę swojego 
postępowania. W przypadku,  gdy opinia 
tych osób przestaje mieć znaczenie, mogą 
pojawić się zachowania niezgodne z 
normami. 

Dobrym przykładem jest rozwód, gdzie 

jednostka traci potrzebę akceptacji 
danej osoby, co może powodować 
zachowania nonkonformistycznych. 
Nie znaczy to jednak, że dana osoba 
pozbyła się norm i wartości.

Zobowiązanie:
Jednostka, która swoje życie oparła o 

zachowania konformistyczne budując 
swoją karierę osiągnęła pewien 
stopień rozwoju w postaci 
stanowiska, statusu, pozycji czy 
szacunku.  Zachowania niezgodne z 
oczekiwaniami społecznymi 
przekreśliłyby dorobek całego życia, 
a więc są nieopłacalne. 

Zaangażowanie:
Człowiek, który całe życie organizował 

swoje postępowanie zgodnie z 
prawem i normami jest wyuczony tak 
się zachowywać. 

Postępowanie nonkonformistyczne jest 

więc dla niego czymś nowym, co 
wymaga podejmowania ryzyka. 

Przekonanie:
Jest wynikiem świadomego kierowania 

swoim postępowaniem zgodnie z 
oczekiwaniami społecznymi. 

Im bardziej człowiek jest przekonany o 

słuszności swojego postępowania, 
tym mniej jest narażony na pokusę 
dokonania czynu niezgodnego z 
prawem.