Pielęgnowanie pacjenta 

z katatonią 

hipokinetyczną

Katatonia

•

termin ten określa zespół objawów z 
dominacją niedostosowanej, nadmiernej 
lub ograniczonej aktywności ruchowej, 
przy znacznie ograniczonym lub 
zniesionym kontakcie werbalnym i 
niewerbalnym. Można wyróżnić dwa 
podstawowe typy katatonii: 
hipokinetyczną i hiperkinetyczną.

•

Stany katatoniczne występują przede 
wszystkim w przebiegu schizofrenii 
(schizofrenii katatonicznej), chorób 
afektywnych oraz mogą pojawiać się 
również w przebiegu zaburzeń 
somatycznych takich jak: ciężkie 
zaburzenia metaboliczne, neuroinfekcje , 
zatrucia, zaburzenia neurologiczne.

Sylwetka psychofizyczna pacjenta z 

katatonią hipokinetyczną

•

W postaci hipokinetycznej dochodzi do całkowitego 
znieruchomienia i osłupienia (stuporu). Początkowo u pacjenta  
obserwuje się stopniowe spowolnienie ruchów ciała, ociężałość w 
wykonywaniu prostych czynności dnia codziennego, spowolnienie 
tempa wypowiedzi i wydłużenie czasu  odpowiedzi na zadane 
pytanie. U chorych może również występować  tzw. mutyzm czyli 
całkowite zahamowanie wypowiedzi. Oprócz ilościowych zmian 
napędu psychoruchowego, można zaobserwować w motoryce 
pacjenta również zmiany jakościowe. U chorego występuje 
sztywność mięśni oraz wzmożone napięcie mięśniowe, które 
prowadzi do zjawiska tzw. koła zębatego, objawiającego się 
skokowymi zmianami oporu mięśni zginaczy podczas próby 
rozprostowania zgiętej kończyny. 

•

W skrajnych przypadkach, pacjent we wzmożonym 
napięciu mięśniowym może całkowicie, nieruchomo 
zastygnąć  (stan ten określany jest jako katalepsja) i 
pozostać w nietypowej, skrajnie niekomfortowej pozycji. 
U chorych obserwuje się również zjawisko giętkości 
woskowej i pseudowoskowej. Giętkość woskowa 
charakteryzuje się możliwością plastycznego 
kształtowania zastygłego w bezruchu ciała pacjenta, 
a giętkość pseudowoskowa samoistną zmianą położenia 
części ciała chorego do poprzedniej formy. U pacjentów 
powszechnie występuje również tzw. echolalia czyli 
naśladownictwo wypowiedzi wraz z powtarzaniem  fraz i  
końcówek zdań oraz zjawisko echopraksji, polegające na 
naśladowaniu ruchu innych osób. Zaburzenia ruchowe 
tego rodzaju mogą współwystępować ze stanami 
oneirodalnymi (podobnymi do snu) oraz z żywymi 
halucynacjami scenicznymi.

Problemy pielęgnacyjne pacjenta z 

katatonią hipokinetyczną

1. Zaburzenia komunikowania
Celem opieki jest podtrzymywanie i rozwijanie procesu komunikowania.
Można to osiągnąć poprzez:

•

zaakceptowanie pacjenta i jego metod komunikowania się z otoczeniem,

•

utrzymanie indywidualnego werbalnego i niewerbalnego kontaktu 
terapeutycznego z chorym, w szczególności, jeśli obserwuje się u niego 
mutyzm (niechęć lub niezdolność do mówienia) polegającego m.in. na 
informowaniu go o wykonywanych i planowanych czynnościach oraz 
staraniu o uzyskanie aprobaty na ich wykonanie,

•

przewidywanie i zaspokajanie potrzeb chorego, do momentu uzyskania 
zadowalającego sposobu komunikowania się z otoczeniem,

•

korzystanie każdorazowo podczas kontaktu z chorym technik 
terapeutycznych, które ułatwiają indywidualny kontakt i komunikację, a 
w miarę wzrostu zdobycia zaufania u chorego, stosować z metod 
podtrzymujących proces komunikacji.

2. Trudności w wykonywaniu  podstawowych czynności 

dnia codziennego

    Celem opieki jest przywrócenie samodzielności pacjenta w 

codziennym funkcjonowaniu  oraz dbałości o zaspokajanie 
podstawowych potrzeb.

Można tego dokonać poprzez: 

•

przygotowanie warunków, które umożliwią choremu 
prawidłowy poziom samodzielnego funkcjonowania w 
codziennym życiu. Możliwe jest to do osiągnięcia dzięki:

•

a) określeniu stopnia deficytu w zakresie możliwości 
pacjenta do samodzielnego funkcjonowania,

•

b) identyfikacji przyczyn trudności chorego w zakresie 
samoopieki (spowolnienie psychomotoryczne),

•

c) doborze odpowiedniego modelu pielęgnowania pacjenta 
na podstawie stanu, w którym się znajduje.

Przy znacznym deficycie samoopieki u pacjenta będącego w stanie stuporu:

•

dokumentowanie przyjmowanych przez pacjenta posiłków i płynów:

-

w przypadku występowania zaburzeń gospodarki wodno- elektrolitowej u 
pacjenta-  podanie na zlecenie lekarza wlewów kroplowych, prowadzenie 
bilansu wodno- elektrolitowego ( założenie cewnika do pęcherza moczowego, 
jeśli chory nie oddaje moczu) i obserwacja chorego,

-

 pomoc w karmieniu chorego, gdy może połykać- karmienie łyżeczką, a w 
sytuacji uzyskania współpracy pacjenta i dobrego kontaktu z nim- 
prowadzenie jego ręki z łyżką w czasie posiłku; w przypadku pogorszenia 
stanu pacjenta – założenie sondy do żołądka przez nos,

•

 dbanie o higienę pacjenta - pomoc przy wykonywaniu toalety, 

•

 zauważanie i pozytywne wzmacnianie każdego  wysiłku chorego,

•

w przypadku katalepsji- pomoc pacjentowi w zmianie pozycji co 2 godziny- 
zapobieganie odleżynom, przykurczom, odparzeniom, zakrzepowemu 
zapaleniu żył, zapaleniu płuc.

Gdy stopień samodzielności chorego wzrośnie:

•

Zachęcenie chorego do brania udziału w rehabilitacji psychiatrycznej i 
terapii zajęciowej,

•

Ustalenie wspólnie z chorym planu codziennych aktywności

3. Nawiązanie kontaktu z rodziną pacjenta
Celem opieki jest udzielenie wsparcia rodzinie pacjenta.
Możliwe jest to poprzez:
-  powzięcie działań, których celem będzie obniżenie poziomu stresu 

u członków rodziny chorego. Zalicza się do nich:

•

 stworzenie przyjaznych warunków i odpowiedniej atmosfery, 
ułatwiających najbliższym pacjenta otwarte wyrażanie swoich 
emocji, myśli i uczuć,

•

 zapoznanie się z poziomem zapotrzebowania rodziny pacjenta na 
udzielenie wsparcia informacyjnego i emocjonalnego,

•

edukacja najbliższych  pacjenta w zakresie: umiejętności i 
sposobów komunikowania się z chorym, istoty rozpoznanej u niego 
choroby, pielęgnowania pacjenta na różnych etapach choroby, 
technik radzenia sobie ze stresem oraz umiejętności zadbania o  
samych siebie,

•

zapewnienie wsparcia emocjonalnego,

•

przekazanie informacji rodzinie pacjenta dotyczących instytucji 
leczniczych, ośrodków pomocy społecznej oraz grup wsparcia dla 
chorych psychicznie i ich rodzin.

Piśmiennictwo

1.

Krzywotulski M., Wójciak P., Rybakowski J.: Przypadek 
schizofrenii katatonicznej- korzystny wynik leczenia 
aripriprazolem i klozapiną. Farmakoter  Psychiatr  
Neurol  2009, 2, 109- 112.

2.

Wciórka J.: Psychozy schizofreniczne. W: Psychiatria, 
Bilikiewicz A. (red). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 
Warszawa 2006, 270- 307.

3.

Furgal M.: Psychozy schizofreniczne i z kręgu 
schizofrenii. W: Psychiatria. Heitzman J. Wydawnictwo 
Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, 79- 97.

4.

Górna  K.: Opieka nad pacjentem ze schizofrenią. W: 
Podstawy pielęgniarstwa psychiatrycznego, Wilczek- 
Rużyczka E. (red). Wydawnictwo Czelej, Lublin 2007, 
135- 144.