Nauki pomocnicze - paleografia i kodykologia

18.03.2010

• rylec wykonany mógł być z drewna, gliny lub metalu

• trzcinka = calamus = canna - sięga czasów starożytnego Egiptu. W średniowieczu stosowano ją do XII w. W wieku XV humaniści włoscy przywrócili trzcinkę. Z biegiem czasu słowo calamus przeszło w „kałamarz”, a canna służyło jako nazwa dla ówczesnych piórników

• pióra ptasiego używano od XII do XIX w. n.e.

• do duktu kaligraficznego stosowano gęsie pióro o twardej stosinie, płasko przycięte

• zasada Waltera Schlägla na świecie, w Polsce dzięki Kazimierzowi Bobrowskiemu

• czarny inkaust nazywano atramentum, od łac. ater - czarny

• geso - klej z ryby, służący do przyklejania płatków złota w czasie zdobień

• nazwa papirus pochodzi od pap-iur, czyli „roślina rzeczna”

• zwój papirusowy nawinięty na wałek nazywano rotullusem

• pergamin, to obrobiona skóra zwierzęca

• najstarszy tekst na papirusie, to fragment „Księgi Umarłych”, przechowywany obecnie w kairskim muzeum

• legenda głosi, ze wynalazcą pergaminu był Eumenes - król Pergamonu (miasto greckie leżące na półwyspie Azji Mniejszej)

• pierwsze zachowane zapiski na pergaminie pochodzą z IV w. n.e.

• pergamin pozyskiwano ze skór owiec i skór cielęcych

• zewnętrzna strona pergaminu (z włosiem) to album, a strona wewnętrzna to miazdra

• charta non nata / virginea - pergamin pozyskany z nienarodzonych jagniąt (embrionów)

• pergamin włoski - wyprawiany tylko z jednej strony

• charta teutonica - niemiecki pergamin, wyprawiany z obu stron

• palimpsest i codex rescriptus - materiał wyskrobany i zapisany ponownie

• w Chinach papier produkowano z bambusów, włókien konopi, kory morwowej i szmat

• w Europie zrezygnowano z konopi i morwy na rzecz szmat i wapna

• rizmar = ryza

25.03.2010

• do IV w. n.e. zwój był jedyną znaną formą książki

• pomysł zwoju sięga 4. tysiąclecia p.n.e. w Egipcie

• najstarsze zachowane zwoje pochodzą z Egiptu ok. 3000 lat p.n.e.; złozone z kart o długości 1m

• w 2. tysiącleciu p.n.e. wymiary jednej karty wynosiły: dł. ok. 30-40cm, szer. ok. 15-20cm

• długość zwoju wynosiła ok. 6-10m

• na zwoju papirusowym pisano trzcinką po stronie poziomych włókien

• jedna karta, to jedna kolumna tekstu

• volumen od volvere - zwijać

• zwiniętą rolę przechowywano w skórzanym futerale

• kilka zwojów jednego dzieła nazywano tomi, przechowywane były w pudełku zw. capsa lub bibliotheca

• zwoje lub capsy oznaczane były indexami, czyli etykietami z autorem i tytułem dzieła

• rotullusy (rotuły) - średniowieczne zwoje

• warunki naturalne sprawiają, że papirus rozpada się po ok. 200 latach

• diploma - podwójnie złożony

• kodeks był połączeniem mniejszych części zw. „składkami”

• numerowanie stron nazywano paginacja, a numerowanie kart - foliacja

• w średniowieczu karty numerowano w prawym górnym rogu oznaczeniami, np. fol. 8^r (folium octavium recto - na karcie 8.), fol. 8^v (folium octavium verso - na odwrocie karty8.) lub fol. 8^r-v (wówczas tekst znajdował się na karcie 8 i jej odwrocie)

• pecje - nie zszyte składki, nie połączone w całość bloku

• pecje przepisywane były przez katedralistów (od cathedra - wysokie krzesło, np. biskupie). Na takim krześle (połączonym z pulpitem) przepisywano tez składki

• połączone składki okładano luźnymi kartami, tzw. przybyszowymi (chroniły pierwszą i ostatnią składkę)

• kapitałki - małe paski w oprawie książki średniowiecznej

• książki oprawiano zwykle w skórę świńską

• skórę rzeźbiono dłutkami, ryjąc jej wierzchnią warstwę

• ksylografia - technika druku, polegająca na odbijaniu na karcie negatywu wyrzeźbionego na drewnianej deseczce

• kolofon - informacja dotycząca dzieła (autor, tytuł, miejsce i rok druku), zamieszczona na końcu książki

• w okresie powstawania inkunabułów, technika druku wielokolorowego nie była jeszcze znana

• skład drewniany wytrzymywał druk kilkudziesięciu egzemplarzy

• spis treści, jako element książki pojawił się dopiero w starodrukach (2. poł. XVI - 1. poł. XVII w.)

• skład metalowy miał wytrzymałość kilkuset egzemplarzy.

??.??.2010

• 1313r. p.n.e. - Kademos, syn Agenora, króla Tyrii, miał wynaleźć 16 liter pisma greckiego

• 403r. p.n.e. - w Atenach przyjęto jońską odmianę alfabetu z Miletu

• Grecy w swoim alfabecie dokonali podziału na spółgłoski twarde i miękkie

• Hammerström dowiódł, że alfabet łaciński wywodzi się z alfabetu etruskiego

• lapis Niger - najstarszy i przez długi czas najważniejszy dla Rzymian monument na Forum Romanum. Położony jest naprzeciw Kurii, niedaleko łuku Septymiusza, otoczony przez fragmenty muru. Lapis Niger nie jest kamieniem lecz miejscem przykrytym płytami z czarnego (stąd nazwa) marmuru, gdzie według legendy został zabity lub wzięty do nieba Romulus. Źródła starożytne wspominają też o istniejącym tu sanktuarium Wulkana. Wykopaliska odkryły pod nim pozostałości małego, otwartego miejsca kultu, wyposażonego w ołtarz, bazę dla posągu i kamienną tablicę z inskrypcją w archaicznej łacinie, napisaną bustrofedonem. Inskrypcja jest znacznie uszkodzona, ale prawdopodobnie zawiera klątwę, jaka groziła za sprofanowanie tego miejsca, a której podlegali nawet królowie. Tablicę wydatowano na środek okresu królewskiego

• bustrofedon - sposób pisania w kolejnych wierszach tekstu na przemian od prawej do lewej, i od lewej do prawej

29.04.2010r.

• scriptura semiuncialis = półuncjała

• półuncjała funkcjonowała od IV do VI/VIIw. n.e.

• nazwa „półuncjała” nadana została przez Maurynów

• półuncjała stała się podstawą dla pism insularnych (m.in. minuskuły karolińskiej)

• podejrzewa się, ze kursywa rzymska starsza (majuskularna) pochodzi od rustyki

• rustyka (Capitalis rustica) - wbrew nazwie nie jest pismo chłopskie; nazwa została ukuta dopiero przez nowożytnych badaczy. Jest to pismo książkowe wykonywane piórem trzymanym tak, że najgrubsze są linie skośne prowadzone w dół na prawo, najcieńsze są skośne prowadzone w dół na lewo, a poziome linie są grubsze od pionowych. Pionowe linie zakończone są szeryfami, pióro jednak nie jest obracane do ich wykonania, w związku z czym szeryfy bywają grubsze niż główna linia litery. Dla przykładu "I" składa się z trzech linii: grubych szeryfów u góry i u dołu oraz cieńszej od nich głównej linii. Zachowały się starożytne manuskrypty wykonane tym pismem, najsławniejsze z nich to dwa kodeksy znajdujące się w Watykanie i zawierające dzieła Wergiliusza: Vergilius Vaticanus oraz Vergilius Romanus. Sławę swą zawdzięczają one przede wszystkim ilustracjom będącym rzadkim przykładem antycznego malarstwa, pismo jednakże jest również godne uwagi. Są to stosunkowo późne pergaminowe kodeksy, Vaticanus powstał prawdopodobnie w V wieku, a Romanus jeszcze później, jednakże ich styl pisma jest bardzo podobny do napisów z Pompei, których większość wykonano rustyką. Świadczyłoby to o tym, że przez długi czas było to standardowe pismo służące do przepisywania ksiąg, dużo szybsze w wykonaniu niż capitalis elegans, a jednocześnie czytelne i - co bynajmniej nie jest bez znaczenia - miłe dla oka. Było ono najwyraźniej wystarczająco miłe dla oka, by uznać je godnym uwiecznienia w kutych w kamieniu napisach, istnieją bowiem również inskrypcje w tym piśmie z pierwszych wieków po Chrystusie.

• kursywa rzymska młodsza (minuskularna) doprowadziła do narodzenia się pisma małych liter

• odmiany kursywy rzymskiej młodszej: raweńska, cesarska

• cesarska była wyraźniejsza, raweńska łączyła nawet po kilka słów

• ang. symbol „&” wywodzi się z odmiany raweńskiej

• 1231r. - konstytucja zabraniająca pisania odmianą raweńską

• pisma szczepowe mają podstawę graficzną w piśmie rzymskim

• charakter efemeryczny pisma = nietrwały

• podstawą minuskuły merowińskiej była kursywa rzymska młodsza