MONARCHIA PATRYMONIALNA

• władza pierwszych Piastów silna, wspierana przez możnych o Kościół → zainteresowani w centralizacji

• choć państwo na zasadach patrymonialnych dzielone, to najsilniejszy z książąt przywracał jedność → sprzyjała temu jedność i ciągłość dynastyczna

• dziedziczność z elementami wyboru przez możnych, ale w obrębie dynastii → z czasem opozycja możnych zaczęła akcentować element elekcji.

• Koronacja - akt dodatkowy, podkreślający jedność państwa i władzy centralnej, a także niezależność zewnętrzną (nie od cesarza) → ceremoniał recypowany z monarchii karolińskiej.

• Centralizacja (król i drużyna - objazdy rex ambulans) vs decentralizacja (część możnych - model pryncypatu)

od 1138 r. zasada senioratu

• władca rządził z pomocą rady i wiecu, a jego władza ograniczana przywilejami jednostkowymi i generalnymi.

• desygnacja, elekcja lub adopcja w razie braku następcy → układy sukcesyjne.

• elekcja - potwierdzająca lub uroczysta/solenna → uwydatnienie publicznoprawnego charakteru władzy → przy okazji elekcji wydawano przywileje.

• Prawo oporu („zegnanie z tronu”) → jeśli nieudane to bunt.

MONARCHIA STANOWA

• zasada dziedziczności uległa załamaniu po śmierci Kazimierza Wielkiego → Ludwik Węgierski → Jadwiga

• koronacja (arcybiskup gnieźnieński) + przysięga liturgiczna + przysięga państwowa → zobowiązanie do przestrzegania praw i przywilejów, odzyskania utraconych ziem i obrony granic. → od Władysława III Warneńczyka - ogólne potwierdzenie praw stanów (dokument).

Zakres władzy królewskiej

• choć przywileje to jednostronny akt woli króla, to klauzula o prawie oporu → de facto umowny charakter.

• statuty - głównie prawo sądowe → ograniczały króla → szybko ustawodawstwo przejmują sejmy walne i sejmiki ziemskie

• szeroka władza administracyjna

• mianowanie urzędów ziemskich za radą i zgodą „ziemi”

• swoboda dysponowania królewszczyznami

• ustalająca się dożywotność urzędów osłabia króla

• prawo ewokacji każdej sprawy przed swój sąd.

• król najwyższym sędzią → ale powstawało już sądownictwo ziemskie, w którym król miał już tylko ograniczoną swobodę nominacji.

• naczelny dowódca wojsk

• sam kierował polityką zagraniczną, choć czasem stany występowały jako strony umacniające umowę.

Rada Królewska

• charakter ogólnopaństwowy, ustabilizowała się ok. XVI w → najwyżsi dygnitarze państwowi (kanclerz, podkanclerzy, marszałek dworu, podskarbi, dygnitarze ziemscy - wojewodowie, kasztelanowie więksi, arcybiskup gnieźnieński i lwowski i biskupi.

• król mógł powołać nowe osoby

• funkcje - nie sprecyzowane, ale w praktyce wpływ na większość decyzji

• jako sąd królewski pod przewodnictwem króla. → od XV w nazwana Rada Wielką (Najwyższą).

RZECZPOSPOLITA SZLACHECKA

Pozycja króla

• w 2-giej poł. XV w (Kazimierz Jagiellończyk i Jan Olbraht) faktycznie wzrósł zakres władzy królewskie → korona zamknięta → rex est imperor in regno suo.

• Zygmunt Stary (początek XVI w.) - opierał się na magnatach by zahamować ruch szlachecki, który wynosił hasło „suwerenność prawa realizowana przez króla i sejm”

• Zygmunt Stary i Zygmunt August → rozdawnictwo urzędów w celu zwiększenia poparcia

• 1530 - elekcja Zygmunta Augusta za życia ojca - sejm ustala, że nie wolno wybierać następcy za życia króla.

• osłabienie władzy od okresu elekcji viritim (1572) - cała szlachta ma prawo wyboru króla bezpośrednio.

• Stefan Batory

• Zygmunt III Waza opierając się na hierarchii kościelnej próbował wprowadzić elementy absolutyzmu → rokosz sandomierski 1606-1607 → po nim w konstytucjach ustalono zasady prawa oporu - 3-krotne napomnienie.

• próby Władysława IV - bez rezultatu

• Jan Kazimierz - próby załamane rokoszem Lubomirskiego 1665-1666.

Kompetencje:

• ustawodawcze → inicjatywa, sankcja, moderowanie przed ogłoszeniem, interpretacja, samodzielność w stosunku do królewszczyzn i żydów.

• zwierzchnik lenn

• wyłączne prawo mianowania urzędników

• sądownictwo dyscyplinarne nad urzędnikami → kary tylko grzywny

• naczelny wódz wojsk → w praktyce ograniczony przez hetmanów

• od 1578 - utworzenie Trybunału Koronnego - duże ograniczenie władzy sądowej → uczestniczył już tylko w sądzie sejmowym, nie miał już prawa łaski i amnestii.

• podstawy gospodarcze - królewszczyzny

Pakta konwencta - umowa publiczno prawna miedzy szlachtą a nowo wybranym królem → zobowiązania elekta przed wstąpieniem na tron.

Artykuły henrykowskie - podstawowe zasady ustroju bezwzględnie obowiązujące króla, który zaprzysięgał je wstępując na tron → jeśli złamane - prawo oporu

• uznanie wolnej elekcji

• sprawy wojny i pokoju za radą senatu

• pospolite ruszenie za zgoda sejmu, a poza granice za opłatą

• senatorowie rezydenci

• co 2 lata zwoływać sejm