Technik_elektroniki_medycznej_322[18].Z3_02

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Zasady wprowadzania i realizacji programu zapewnienia jakości.

Rola testów w systemie zapewnienia jakości.

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzaj

ące

4.1.3.

Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian post

ępów

4.2. Podstawy metrologii, zasad spójności metrologicznej i oszacowania błędu

pomiaru

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzaj

ące

4.2.3.

Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian post

ępów

4.3. Walidacja metod pomiarowych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzaj

ące

4.3.3.

Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian post

ępów

4.4. Pojęcie trendu, umiejętność określenia czasu koniecznego do usunięcia

usterki oraz momentu, kiedy naleŜy interweniować

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzaj

ące

4.4.3.

Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian post

ępów

4.5. Współpraca

róŜnych

elementów

urządzeń

elektromedycznych.

Sygnały i parametry aparatury elektromedycznej

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzaj

ące

4.5.3.

Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian post

ępów

4.6. Regulacja parametrów i testowanie sprzętu i aparatury medycznej

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzaj

ące

4.6.3.

Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian post

ępów

4.7. Zasady lokalizacji dysfunkcji urządzeń medycznych z uwzględnieniem

specyfiki poszczególnych grup sprzętu

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzaj

ące

4.7.3.

Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian post

ępów

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik b

ędzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu „Badanie i naprawa

aparatury medycznej”.

W poradniku zamieszczono:

−−−−

wymagania wst

ępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,

aby

ś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−−−−

cele kształcenia – wykaz umiej

ętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−−−−

materiał nauczania – podstawowe wiadomo

ści teoretyczne niezbędne do opanowania

tre

ści jednostki modułowej,

−−−−

zestaw pyta

ń przydatny do sprawdzenia, czy juŜ opanowałeś treści zawarte w rozdziałach,

−−−−

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiej

ętności praktyczne,

−−−−

sprawdzian post

ępów,

−−−−

sprawdzian osi

ągnięć – przykładowy zestaw zadań i pytań; pozytywny wynik

sprawdzianu potwierdzi,

Ŝe dobrze pracowałeś podczas zajęć i Ŝe nabyłeś wiedzę

i umiej

ętności z zakresu tej jednostki modułowej,

−−−−

literatur

ę uzupełniającą.

Wykonuj

ąc ćwiczenia przedstawione w poradniku lub zaproponowane przez nauczyciela,

ędziesz poznawał technikę wykonywania pomiarów podstawowych parametrów wybranych

aparatów elektromedycznych, wykonywał badania kontrolne układów i zespołów
elektronicznych wybranych aparatów elektromedycznych, okre

ślał przyczyny prostych awarii

wybranych urz

ądzeń i aparatów elektromedycznych, określał zakłócenia wpływające na pracę

aparatury do pomiaru pr

ądów czynnościowych, lokalizował proste usterki i uszkodzenia

okre

ślonej aparatury medycznej, badał sprawność aparatu elektromedycznego po naprawie,

wymieniał i instalował materiały eksploatacyjne okre

ślonego sprzętu elektromedycznego,

wykonywał test bezpiecze

ństwa wybranych aparatów i urządzeń elektromedycznych.

Po wykonaniu zaplanowanych

ćwiczeń, sprawdź poziom swoich postępów wykonując

Sprawdzian post

ępów.

Odpowiedzi Nie wskazuj

ą luki w Twojej wiedzy, informują Cię równieŜ, jakich

zagadnie

ń jeszcze dobrze nie poznałeś. Oznacza to takŜe powrót do treści, które nie są

dostatecznie opanowane.

Poznanie przez Ciebie wszystkich lub okre

ślonej części wiadomości będzie stanowiło

dla nauczyciela podstaw

ę przeprowadzenia sprawdzianu poziomu przyswojonych wiadomości

i ukształtowanych umiej

ętności. W tym celu nauczyciel moŜe posłuŜyć się zadaniami

testowymi.

W poradniku jest zamieszczony sprawdzian osi

ągnięć, który zawiera przykład takiego

testu oraz instrukcj

ę, w której omówiono tok postępowania podczas przeprowadzania

sprawdzianu i przykładow

ą kartę odpowiedzi, w której w przeznaczonych miejscach zakreśl

wła

ściwe odpowiedzi spośród zaproponowanych.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzega

ć regulaminów, przepisów

bezpiecze

ństwa i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpoŜarowych, wynikających z rodzaju

wykonywanych prac. Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przyst

ępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

rozró

Ŝniać elementy i podzespoły elektroniczne na podstawie oznaczeń i wyglądu,

−

montowa

ć i demontować elementy elektroniczne,

−

uruchamia

ć i testować proste układy cyfrowe i analogowe,

−

obja

śniać budowę i działanie podstawowych układów cyfrowych i analogowych,

−

posługiwa

ć się przyrządami pomiarowymi takimi jak multimetr, generator i oscyloskop,

−

korzysta

ć z róŜnych źródeł informacji,

−

korzysta

ć z jednostek układu SI,

−

stosowa

ć przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej i ochrony

stanowiska pracy.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powiniene

ś umieć:

−

posłu

Ŝyć się przyrządami pomiarowymi podczas badania aparatury medycznej,

−

zmierzy

ć podstawowe parametry aparatury medycznej,

−

zinterpretowa

ć pod względem technicznym podstawowe wyniki badań diagnostycznych,

−

wykona

ć badania kontrolne elektronicznej aparatury medycznej,

−

oceni

ć dokładność pomiarów aparatury medycznej podczas badań diagnostycznych

i zabiegów terapeutycznych,

−

rozró

Ŝnić główne rodzaje uszkodzeń aparatury,

−

przeanalizowa

ć i ocenić przyczyny awarii elektronicznej aparatury medycznej,

−

rozpozna

ć zakłócenia odbioru sygnałów biologicznych,

−

wyeliminowa

ć zakłócenia wpływające na pracę aparatury do pomiaru prądów

czynno

ściowych,

−

rozpozna

ć ścisłą zaleŜność między prawidłową eksploatacją aparatury a wynikiem

diagnozy, zabiegu i trwało

ścią aparatury,

−

zlokalizowa

ć usterki i uszkodzenia aparatury medycznej,

−

dokona

ć prostych napraw, konserwacji, pomiarów i montaŜu aparatury medycznej

i sprz

ętu medycznego,

−

wykona

ć badania i pomiary aparatury medycznej w celu określenia jej sprawności po

naprawie,

−

wykona

ć kalibrację aparatury po dokonanej naprawie,

−

wykona

ć podstawowe testy bezpieczeństwa aparatury medycznej,

−

skorzysta

ć z ciemni i eksploatować materiały światłoczułe,

−

wykona

ć podstawowe czynności konserwacyjne,

−

wymieni

ć i zainstalować materiały eksploatacyjne,

−

zastosowa

ć przepisy ochrony przeciwpoŜarowej i ochrony radiologicznej.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Zasady wprowadzania i realizacji programu zapewnienia

jakości. Rola testów w systemie zapewnienia jakości

4.1.1. Materiał nauczania

Poj

ęcie „program zapewnienia jakości” moŜe być zrozumiane jako system zarządzania

jako

ścią SZJ, który naleŜy rozumieć jako strukturę organizacyjną, podział odpowiedzialności,

procedury

zasoby

umo

Ŝliwiające

wdro

Ŝenie

zarz

ądzania

jako

ścią.

Za podstaw

ę budowy systemu jakości i jego dokumentowania przyjęto międzynarodowe

normy ISO serii 9000, zalecane do stosowania od 1987 roku, uzupełnione w 1994 roku oraz
znowelizowane w kolejnej wersji w 2000 roku.

ISO to akronim, skrót od International Organisation for Standarisation, czyli

ędzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej. Powstała w wyniku spotkania

przedstawicieli 25 krajów, które odbyło si

ę w Londynie w 1946 roku i było poświęcone

ędzynarodowej problematyce normalizującej. Funkcjonuje oficjalnie od 23 lutego 1947

roku, a pierwsz

ą normę opublikowała w 1951 roku. Obecnie ISO zrzesza około 120 członków

rzeczywistych, w tym i Polsk

ę. ISO to takŜe nazwa własna, pochodząca od greckiego isos –

jednolity, jednorodny, co naprowadza na terminy: standard, norma, normalizacja.

Norma ISO 9001:2000, po opublikowaniu 15 grudnia 2000 roku, uniewa

Ŝniła i zastąpiła

normy ISO 9001:1994, ISO 9002:1994, ISO 9003:1994. Przedmiotem ISO 9001:2000
pozostaje zgodno

ść produktów i usług z ustalonymi wymaganiami klientów jako droga do

osi

ągania ich zadowolenia. Norma bazuje na koncepcji zarządzania zorientowanego na

procesy. Wymagane przez norm

ę udokumentowane procedury sprowadzają się do procedur

zarz

ądzania systemem.

System jako

ści zgodny z wymaganiami norm ISO 9001 daje firmą szansę na większą

konkurencyjno

ść na rynku, niŜsze koszty wytwarzania, większą rentowność, sprawniejsze

zarz

ądzanie, ułatwienie eksportu, zadowolenie klientów, podniesienie poziomu kwalifikacji.

Dokumentowanie systemu zarządzania jakością

Opracowanie, wdra

Ŝanie i funkcjonowanie SZJ jest związane z tworzeniem i stosowanie

dokumentacji systemowej. Dokumentowanie SZJ jest wymagane przez norm

ę i organizacją

wdra

Ŝająca system. Wymagane jest udokumentowanie w postaci procedur działań

w nast

ępujących sześciu obszarach:

−

nadzór nad dokumentacj

ą,

−

nadzór nad zapisami,

−

audyty wewn

ętrzne,

−

nadzór nad niezgodno

ściami,

−

działania koryguj

ące,

−

działania zapobiegawcze.
Dokumentacja SZJ musi odwoływa

ć się do istniejących uregulowań zewnętrznych (np.

normy mi

ędzynarodowe i krajowe, normy branŜowe itp.) i wewnętrznych (np. regulamin

organizacyjny, zarz

ądzania kierownictwa). Sama dokumentacja systemowa składa się

zazwyczaj z: ksi

ęgi jakości, procedur, instrukcji oraz zapisów jakości.

Księga jakości

Ksi

ęga jakości stanowi opis SZJ działającego w konkretnej organizacji. Przedstawiona

jest w niej polityka jako

ści oraz ogólna struktura SZJ. Zazwyczaj księga jakości odnosi się do

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

całej organizacji. W szczególnych przypadkach mo

Ŝe być jednak tworzona dla

poszczególnych działów (np. dla działu produkcji) lub zakładów.

Struktura i zawarto

ść księgi jakości zaleŜą głównie od charakteru i wielkości organizacji

oraz przyj

ętego modelu SZJ. W typowym przedsiębiorstwie produkcyjnym księga jakości

zawiera:

−

zało

Ŝenia polityki jakościowej oraz deklarację kierownictwa o jego zaangaŜowaniu

w jej realizacj

ę,

−

prezentacj

ę organizacji, np. poprzez podanie informacji o statusie prawnym, profilu

działalno

ści, strukturze organizacyjnej (w tym: o podziale odpowiedzialności za jakość),

−

opis procesów realizowanych w organizacji i wzajemnych powi

ązań pomiędzy nimi,

−

charakterystyk

ę SZJ (w tym: listę procedur z ich krótkim opisem, w szczególnych

przypadkach wraz z list

ą instrukcji oraz ich odniesienia do elementów przyjętego modelu

SZJ),

−

zasady zarz

ądzania księgą jakości, w tym zasady jej aktualizacji.

Procedury SZJ

Procedury opisuj

ą cele, odpowiedzialność oraz sposób działań zaplanowanych

w systemie zarz

ądzania jakością. Precyzują gdzie, kiedy, przez kogo i w jaki sposób zadania

te maj

ą być realizowane. Zaleca się, aby zawierały następujące elementy:

−

cel, przedmiot i zakres: okre

ślenie celu, jakiemu dana procedura ma słuŜyć, określenie

przedmiotu i obszaru oddziaływania procedury oraz warunków jej realizacji,

−

dane wej

ściowe: wskazanie dokumentów podstawowych (normy) i innych związanych

z procedur

ą, wyjaśnienie uŜywanych terminów,

−

odpowiedzialno

ść: wskazanie osób odpowiedzialnych za realizację czynności

przewidzianych procedur

ą,

−

sposób realizacji: etapy realizacji procedury podane w (mo

Ŝliwie) chronologicznym

porz

ądku,

−

zapisy jako

ści: zapisy informacji będących wynikiem stosowania procedury,

−

zał

ączniki: wykaz załączników (np. wzorców zapisów jakości) związanych z procedurą.

Instrukcje SZJ

Instrukcje s

ą dokumentami szczegółowo opisującymi, jak działania przewidziane

w procedurach s

ą realizowane na poszczególnych stanowiskach pracy lub w konkretnych

sytuacjach.
Zapisy jakości

Zapisy jako

ści stanowią dowód, Ŝe zadania i działania opisane w księdze jakości,

procedurach i instrukcjach s

ą realizowane. Pozwalają ocenić, w jakim stopniu są osiągane

postawione cele jako

ściowe. Zapisy jakości mają postać raportów z audytów i przeglądów

SZJ, rejestrów dostawców, ewidencji niezgodno

ści (wad, braków), protokołów

z przeprowadzonych kontroli, działa

ń korygujących, wypełnianych formularzy itp.

Specjalnym dokumentem SZJ jest tzw. plan jako

ści. Jest on tworzony w celu określenia

ściślejszych powiązań SZJ z konkretnymi wyrobami, projektami czy procesami
realizowanymi w organizacji. Plan jako

ści daje moŜliwość śledzenia realizacji konkretnego

zlecenia i w zwi

ązku z tym zwiększa szanse otrzymania wyrobu o wymaganej jakości. Plan

jako

ści powinien być spójny z dokumentami SZJ – powinien powoływać się na zawarte

w nim procedury i instrukcje.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

1. Jaka jest koncepcja normy ISO 9001:2002?
2. Jakie s

ą główne obszary dokumentowane w SZJ?

3. Co to jest ksi

ęga jakości?

4. Co opisuj

ą procedury SZJ?

5. Co opisuj

ą instrukcje SZJ?

6. Co to s

ą zapisy jakości?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Napisz procedur

ę SZJ dotyczącą postępowania z obiektami badań.

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) zapozna

ć się z materiałem teoretycznym punktu 4.1. Poradnika dla ucznia,

2) wyznaczy

ć osobę opracowującą, sprawdzająca i zatwierdzającą,

3) poda

ć numer procedury, tytuł, liczbę egzemplarzy, numer wydania, datę wydania,

4) okre

ślić cel procedury,

5) poda

ć zakres stosowania procedury (np. od chwili dostarczenia obiektu badań przez

klienta a

Ŝ do zwrotu obiektu klientowi),

6) okre

ślić odpowiedzialność, podając osobę odpowiedzialną za odbiór obiektu od klienta,

udokumentowanie odbioru, zabezpieczenie do czasu rozpocz

ęcia badań, zwrot obiektu

klientowi oraz osob

ę wykonującą badanie,

7) opisa

ć w kilku zdaniach tok postępowania, z uwzględnieniem następujących czynników:

–

przyjmowanie obiektu od klienta,

–

przechowywanie obiektu bada

ń,

–

post

ępowanie z obiektem w trakcie badań,

–

post

ępowanie w przypadku uszkodzenia obiektu badań,

–

przemieszczanie obiektu bada

ń,

–

post

ępowanie z obiektem badań w przypadku podzlecania badań,

–

zwrot obiektu bada

ń klientowi,

–

pakowanie i transportowanie obiektu poza laboratorium,

8) poda

ć wymagane zapisy,

9) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

1) dokona

ć oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

poradnik dla ucznia,

–

zeszyt,

–

przybory do pisania,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Podstawy metrologii, zasad spójności metrologicznej

i oszacowania błędu pomiaru

4.2.1. Materiał nauczania

Pomiar

Celem pomiaru jest okre

ślenie wartości wielkości mierzonej, to jest wartości wielkości

okre

ślonej poddanej pomiarowi, stanowiącej przedmiot pomiaru. NaleŜy takŜe pamiętać, Ŝe

pomiarowi poddawane s

ą takŜe wielkości wpływające, czyli wielkości nie będące wielkością

mierzon

ą, które jednak mają wpływ na wynik pomiaru, np. temperatura mikrometru podczas

pomiaru długo

ści, częstotliwość podczas pomiaru amplitudy przemiennego napięcia

elektrycznego itp. Pomiar, wi

ęc zaczyna się określeniem wielkości mierzonej, metody

pomiarowej b

ędącej logicznym ciągiem wykonywanych podczas pomiaru operacji, opisanych

w sposób ogólny i procedury pomiarowej stanowi

ącej zbiór operacji opisanych w sposób

szczegółowy i realizowany podczas wykonywania pomiarów zgodnie z dan

ą metodą.

Jednak

Ŝe taka definicja pomiaru nie wystarcza metrologii współczesnej. Termin pomiar moŜe

tak

Ŝe odnosić się do całego systemu operacji, których wynikiem jest wartość wielkości

mierzonej, jest to wtedy pomiar zło

Ŝony. Termin pomiar moŜe takŜe odnosić się do

pojedynczych operacji wyznaczania warto

ści wielkości mierzonej lub wartości innych

wielko

ści, od których zaleŜy wielkość mierzona, są to pomiary pojedyncze lub proste

składaj

ące się na pomiar złoŜony. Przykładami pomiarów złoŜonych są: pomiar wyznaczający

warto

ść wielkości mierzonej jako średniej arytmetycznej wartości zmierzonych w pomiarach

pojedynczych i pomiar po

średni wyznaczający wartość wielkości mierzonej jako funkcję

warto

ści innych wielkości zmierzonych w pomiarach pojedynczych [2].

Poniewa

Ŝ procesowi pomiaru towarzyszą zakłócenia o róŜnym charakterze, wartość

wielko

ści mierzonej jest do końca nieznana. Ocena wyników pomiaru naleŜy do

najtrudniejszych zada

ń wskutek niepełnej informacji o zjawiskach zachodzących w układzie

pomiarowym w chwili pomiaru. Wynik pomiaru b

ędący wartością przypisaną wielkości

mierzonej jest tylko przybli

Ŝeniem lub estymatą wartości wielkości mierzonej i dlatego wynik

pomiaru jest pełny tylko wtedy, gdy jest podany wraz z niepewno

ścią tej estymaty, nazywanej

tak

Ŝe oszacowaniem bądź oceną.

Zwykle pomiar zawiera wiele niedoskonało

ści, które przyczyniają się do powstania błędu

wyniku pomiaru, rozumianego jako ró

Ŝnica między wynikiem pomiaru a wartością

prawdziwa wielko

ści mierzonej. Tradycyjnie przyjmuje się, Ŝe błąd ma dwie składowe:

składow

ą przypadkową i składowa systematyczną.

Bł

ąd systematyczny [4] jest to taki błąd, który w tych samych warunkach jest stały lub

zmienia si

ę według znanego prawa. Stosuje się takŜe inne określenie błędu systematycznego,

mianowicie,

Ŝe jest to róŜnica między średnią z nieskończonej liczby wyników pomiarów tej

samej wielko

ści mierzonej, wykonanych w warunkach powtarzalności, a wartością

prawdziw

ą wielkości mierzonej. W realnych warunkach liczba powtórzeń jest skończona,

zatem

średnia z wyników jest zmienną losową. Warunki powtarzalności obejmują: tę samą

procedur

ę pomiarowa, tego samego obserwatora, ten sam przyrząd pomiarowy stosowany

w tych samych warunkach, to samo miejsce, powtarzanie w krótkich odst

ępach czasu. W celu

skompensowania bł

ędu systematycznego, do surowego wyniku pomiaru dodaje się

algebraicznie warto

ść zwaną poprawką, która jest równa wartości oszacowanego błędu

systematycznego ze znakiem przeciwnym. Nale

Ŝy jednak pamiętać, Ŝe poniewaŜ błąd

systematyczny nie mo

Ŝe być znany dokładnie, kompensacja nie moŜe być zupełna.

Bł

ąd przypadkowy [4] jest to taki błąd, który przy wielokrotnej realizacji w tych samych

warunkach zmienia si

ę w sposób losowy. Stosuje się takŜe inne określenie błędu

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przypadkowego, mianowicie,

Ŝe jest to róŜnica między wynikiem pomiaru, a średnią

z niesko

ńczonej liczby wyników pomiaru tej samej wielkości mierzonej, wykonanych

w warunkach powtarzalno

ści. Błąd przypadkowy jest równy błędowi pomiaru minus błąd

systematyczny. Poniewa

Ŝ moŜna wykonać tylko skończoną liczbę pomiarów, moŜna więc

dokona

ć jedynie oszacowania błędu przypadkowego.

Niepewność wyników pomiarów i procedury wyznaczania niepewności [3]

W pomiarach, przy wykonywaniu serii pomiarów w jednakowych warunkach, surowym

wynikiem pomiaru jest warto

ść średnia x wyników odczytanych jako wskazania przyrządu.

Wynik surowy koryguje si

ę dodając poprawkę P. Wynik skorygowany jest następujący:

skor

Pełny wynik pomiaru

X otrzymuje si

ę po wyznaczeniu przedziału U wokół wartości x

skor

– U < X < x

skor

+ U,

który to przedział (

ściśle połowę przedziału) nazywa się niedokładnością lub niepewnością

rozszerzon

ą wyniku.

Niepewno

ść standardowa jest to niepewność wyniku pomiaru wyraŜona przez odchylenie

standardowe. Niepewno

ść standardową składników typu A oznacza się symbolem u

, a ocen

niepewno

ści metodą statystycznej analizy serii pomiarów nazywa się szacowaniem typu A.

Niepewno

ść standardową składników typu B oznacza się symbolem u

, a ocen

ę niepewności

metod

ą inną niŜ analiza statystyczna serii wyników pomiarów nazywa się szacowaniem typu

B.
Niepewno

ść typu A pomiaru wykonanego w jednakowych warunkach szacuje się z serii

pojedynczych wyników pomiarów. Wynikiem szacowania s

ą wartość średnia x , odchylenie

standardowe s

wraz z podan

ą liczbą stopni swobody v = N – 1, gdzie N jest liczebnością

wyników. Warto

ść średnia x

∑

jest warto

ścią wyznaczoną z N niezaleŜnych wyników dokonanych w tych samych warunkach

pomiarowych.
Odchylenie standardowe s

obliczane ze wzoru jest równocze

śnie niepewnością standardową

typu a wyniku pomiaru.

∑

−

)

N(N

Niepewno

ść typu B szacuje się metodą analizy warunków występowania źródła błędów.

Analiza zmierza do ustalenia rozkładu prawdopodobie

ństwa zbioru, z którego pochodzi błąd

i parametrów tego rozkładu. Wynikiem szacowania jest odchylenie standardowe ka

Ŝdego

hipotetycznego

źródła błędu. Naukowa analiza źródła niepewności obejmuje: wcześniej

uzyskane dane pomiarowe, do

świadczenie i wiedzę ogólną o właściwościach stosowanych

materiałów i przyrz

ądów, charakterystyki podane przez producenta, dane stanowiące wyniki

kalibracji lub pochodz

ące z innych prac źródłowych itp. Na podstawie tych danych

otrzymywana jest niedokładno

ść pomiaru

∆

x, a to z kolei pozwala na obliczenie niepewno

ści

standardowej u

ze wzoru:

∆x

Zło

Ŝona niepewność standardowa u

wyniku pomiaru jest cało

ściową oceną wyniku

pomiaru i obejmuje wszystkie

źródła błędów. ZłoŜoną niepewność standardową wyznacza się

jako pierwiastek z sumy kwadratów cz

ąstkowych niepewności standardowych

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2
B

2
A

Niepewno

ść rozszerzona U jest to przedział wartości (a dokładnie połowa przedziału

przedstawiana w zapisie ze znakiem

) wokół wyniku pomiaru, który wg naszych oczekiwa

pokrywa du

Ŝą część rozkładu wartości przypisywanych wielkości mierzonej. Niepewność

rozszerzon

ą wyznacza się przez pomnoŜenie standardowej niepewności złoŜonej u

przez

współczynnik rozszerzenia k:

U = k

⋅

Praktycznie we wszystkich zaleceniach proponuje si

ę stosować wartość współczynnika

rozszerzenia k = 2, a w wyj

ątkowych przypadkach, w oparciu o znajomość rozkładu

obserwacji, warto

ść k = 3 lub inną. Wartość k = 2 oznacza, Ŝe niepewność rozszerzona jest

równa przedziałowi ufno

ści rozkładu normalnego dla poziomu ufności około 95 %.

Podstawowe źródła błędów w procesie pomiarowym

Niepewno

ść pomiaru jest efektem błędów o charakterze losowym, jakie występują

w procesie pomiarowym. Ogólnie bł

ędy pomiarów moŜna podzielić na:

−

bł

ędy przypadkowe,

−

bł

ędy systematyczne,

−

bł

ędy nadmierne.

O bł

ędach przypadkowych i systematycznych wspomniano juŜ wcześniej. Natomiast

bł

ędy nadmierne wynikają z nieprawidłowego wykonania pomiaru, np. fałszywe odczytanie

wskazania, u

Ŝycie przyrządu uszkodzonego, niewłaściwe zastosowanie przyrządu.

Oprócz tych trzech kategorii bł

ędów w procesie pomiarowym występują jeszcze inne rodzaje

bł

ędów, które moŜna ogólnie podzielić na sześć podstawowych kategorii:

−

nie

ścisłości w definiowaniu wielkości mierzonej,

−

bł

ędy instrumentalne, związane ze sprzętem pomiarowym, np. błąd poprawności

wskazania, rozrzut wskaza

ń, błąd histerezy,

−

bł

ąd obserwacji wynikający np. z niedoskonałości zmysłów ludzkich jak równieŜ

z niewła

ściwego rozmieszczenia przyrządów pomiarowych na stanowisku pomiarowym,

−

bł

ąd metody pomiarowej,

−

bł

ędy środowiskowe związane ze stanem warunków otoczenia w czasie wykonania

pomiaru,

−

bł

ędy obliczeniowe wynikające z zaokrągleń i uproszczeń.

Spójność pomiarowa

Spójno

ść pomiarowa jest to właściwość pomiaru lub wzorca jednostki miary polegająca

na tym,

Ŝe moŜna go powiązać z określonymi odniesieniami, na ogół z wzorcami

ństwowymi lub międzynarodowymi jednostki miary, za pośrednictwem nieprzerwanego

ła

ńcucha porównań, z których wszystkie mają określone niepewności.

Zachowanie spójno

ści pomiarowej jest warunkiem jednoznaczności wyników pomiarów,

umo

Ŝliwiającym ich wzajemne porównanie.

Dla zapewnienia spójno

ści pomiarowej konieczne jest spełnienie podanych poniŜej wymagań:

Źródła zapewnienia spójności pomiarowej

Wyposa

Ŝenie pomiarowe stosowane do badań i kontroli, mające istotny wpływ na

niepewno

ść pomiaru związaną z wynikami tych działań, powinno być wzorcowane przez

akredytowane laboratoria pomiarowe (wzorcuj

ące) lub przez krajowy instytut metrologiczny

(w Polsce – Główny Urz

ąd Miar) [5].

Dla przypomnienia: wzorcowanie, inaczej kalibracja jest to ogół czynno

ści ustalających

relacj

ę między wartościami wielkości mierzonej wskazanymi przez przyrząd pomiarowy,

a odpowiednimi warto

ściami wielkości fizycznych, realizowanymi przez wzorzec jednostki

miary wraz z podaniem niepewno

ści tego pomiaru. W najprostszym przypadku polega to na

okre

śleniu róŜnicy pomiędzy wskazaniem przyrządu wzorcowego, a wskazaniem przyrządu

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wzorcowanego z uwzgl

ędnieniem niepewności pomiaru dokonanego przy pomocy przyrządu

wzorcowego.
Potwierdzenie spójności pomiarowej

Wzorcowanie wyposa

Ŝenia pomiarowego przez kompetentne organizacje jest podstawą

zapewnienia spójno

ści pomiarowej. Potwierdzeniem przeprowadzonego wzorcowania jest

świadectwo wzorcowania. Informacja na temat spójności pomiarowej w świadectwach
wzorcowania powinna zawiera

ć identyfikację wzorca państwowego albo międzynarodowego

jednostki miary, do którego odniesione s

ą pomiary.

Odstępy między wzorcowaniami

Wzorce odniesienia powinny by

ć wzorcowane w odpowiednio ustalonych odstępach

czasu w celu zapewnienia ich rzetelno

ści. Polityka i procedury ustalania i zmiany tych

odst

ępów powinny być oparte na wieloletniej obserwacji wzorców odniesienia ze

szczególnym uwzgl

ędnieniem częstości ich uŜywania.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

1. Jaki jest cel pomiaru?
2. Jakie czynniki wpływaj

ą na wynik pomiaru?

3. Jaka jest ró

Ŝnica pomiędzy wielkością mierzoną a wielkością wpływającą?

4. Jaka jest ró

Ŝnica pomiędzy błędem systematycznym a błędem przypadkowym?

5. Na czym polega procedura szacowania pełnego wyniku pomiaru?
6. Jak szacowana jest niepewno

ść standardowa typu A?

7. Jak szacowana jest niepewno

ść standardowa typu B?

8. Jaka jest ró

Ŝnica pomiędzy złoŜoną niepewnością standardową, a niepewnością

rozszerzon

ą?

9. Co to jest spójno

ść pomiarowa?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj 30-krotny pomiar, w okre

ślonych warunkach, oporności o wartości umownie

poprawnej R = 1 k

Ω

. Przeprowad

ź analizę błędów i wyznacz niepewności pomiaru. Zapisz

ńcowy wynik pomiaru.

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizowa

ć informacje zawarte w rozdziale 4.2. poradnika,

2) wła

ściwie zdefiniować wielkość mierzoną,

3) wła

ściwie wyznaczyć metodę pomiarową,

4) wła

ściwie dobrać miernik pomiarowy, analizując specyfikację producenta,

5) wykona

ć pomiary oporności, sprawdzić czy nie popełniono błędów nadmiernych,

6) przeprowadzi

ć analizę błędów systematycznych, wyznaczyć poprawkę, skorygować błąd

systematyczny,

7) obliczy

ć niepewności typu A i typu B (ze specyfikacji producenta miernika),

8) obliczy

ć niepewność złoŜoną wyników pomiaru,

9) obliczy

ć niepewność rozszerzoną wyniku pomiarów,

10) zapisa

ć wynik końcowy pomiaru,

11) dokona

ć oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

poradnik dla ucznia,

–

zeszyt,

–

przybory do pisania,

–

kalkulator,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Okre

śl, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe:

Zdanie:

prawda

fałsz

Wielko

ści wpływające mają wpływ na wynik pomiaru.

Poprawka jest warto

ścią korygującą błędy systematyczne.

Bł

ędem metody moŜe być zastosowanie przybliŜonych wzorów na wielkość mierzoną.

Czynniki

środowiskowe oddziałują zarówno na system pomiarowy, jak i na wielkość

mierzon

ą.

Standardowa niepewno

ść typu B określa statystyczną analizę serii obserwacji.

Standardowa niepewno

ść typu A szacowana jest metodą analizy warunków

wyst

ępowania źródła błędów.

Zło

Ŝona niepewność standardowa u

wyniku pomiaru jest tylko cz

ęściową oceną wyniku

pomiaru i obejmuje tylko bł

ędy systematyczne.

Sposób wykonania

ćwiczenia

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczyta

ć określone treści z poradnika dotyczące podstaw metrologii,

2) przeanalizowa

ć zdania decydując czy jest prawdziwe czy fałszywe,

3) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

poradnik dla ucznia,

–

zeszyt,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) okre

ślić cel pomiaru?

2) scharakteryzowa

ć róŜnicę pomiędzy wielkością mierzoną, a wielkością

wpływaj

ącą?

3) wymieni

ć podstawowe kategorie błędów?

4) poda

ć przykłady błędów systematycznych i przypadkowych?

5) obliczy

ć niepewności standardowe typu A?

6) obliczy

ć niepewności standardowe typu B?

7) obliczy

ć niepewność złoŜoną?

8) obliczy

ć niepewność rozszerzoną?

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Walidacja metod pomiarowych

4.3.1. Materiał nauczania

Walidacja jest potwierdzeniem, przez zbadanie i dostarczenie obiektywnego dowodu,

Ŝe

spełnione zostały wymagania dotycz

ące konkretnego zamierzonego zastosowania.

Zakres i dokładno

ść wartości moŜliwych do uzyskania zwalidowaną metodą, np.: niepewność

wyników, granice wykrywalno

ści, selektywność metody, liniowość, granice powtarzalności

i/lub odtwarzalno

ści, odporność na czynniki zewnętrzne oceniane z punktu widzenia

zamierzonego zastosowania powinny zawsze odpowiada

ć potrzebom danego procesu

walidacji.
Walidacja obejmuje: specyfikacj

ę wymagań, określenie cech charakterystycznych metody,

sprawdzenie czy wymagania mog

ą zostać spełnione przez metodę, stwierdzenia

o przydatno

ści metody do zamierzonego zastosowania. Walidacja powinna być na tyle

obszerna, na ile jest to konieczne dla danego zastosowania. Walidacja jest zawsze
kompromisem pomi

ędzy kosztami, ryzykiem i technicznymi moŜliwościami. Istnieje wiele

przypadków, dla których zakres i dokładno

ść metody mogą być poddane tylko w sposób

uproszczony ze wzgl

ędu na brak informacji.

Przykład proces walidacji metody przedstawiono poni

Ŝej.

Rys. 1. Schemat blokowy procesu walidacji metody [6, str. 1–7]

Głównymi parametrami charakteryzuj

ącymi dokładność metody są [6]:

a) precyzja:

−

powtarzalno

ść – stopień zgodności wyników kolejnych pomiarów tej samej wielkości

mierzonej, wykonanych w tych samych warunkach pomiarowych,

−

odtwarzalno

ść – stopień zgodności wyników pomiarów tej samej wielkości

mierzonej, wykonanych w zmiennych warunkach pomiarowych,

b) poprawno

ść – stopień zgodności pomiędzy średnią wartością otrzymaną na podstawie

Ŝej serii wyników badań i przyjętą wartością odniesienia,

Problem wymagaj

ący

zastosowania metody.

Ustalenie wymaga

ń (w tym

zakres i dokładno

ść)

Wybór istniej

ącej metody

lub opracowanie nowej

metody

Doskonalenie

metody lub wybór

innej metody

Czy metoda

jest

odpowiednia?

Czy jest

Ŝliwe

udoskonalenie

metody?

Czy jest

Ŝliwe

złagodzenie

wymaga

ń?

Zastosowanie

metody

Sprawdzenie

spełnienia wymaga

Nie mo

Ŝna

stosowa

ć metody

Tak

Nie

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

c) odporno

ść – miara zdolności metody do dostarczania jednakowych wyników pomimo

wprowadzenia niewielkich zmian parametrów metody,

d) selektywno

ść – stopień, w jakim inne parametry zakłócają wyznaczenie, parametru

zgodnie z dan

ą procedurą,

e) granica oznaczalno

ści – jest równa lub większa niŜ punkt najniŜszej wartości na krzywej

kalibracji,

f) granica wykrywalno

ści – najmniejsza wartość, która moŜe być zmierzona z rozsądną

pewno

ścią statystyczną,

g) liniowo

ść – zdolność metody pomiarowej do dostarczenia wyników proporcjonalnych do

warto

ści wielkości mierzonej.

Jednak

Ŝe większość wyŜej wymienionych parametrów powszechnie wykorzystywana jest

w statystycznych obliczeniach chemicznych. Dla potrzeb niniejszego poradnika zostan

przytoczone tylko niektóre z nich.
Powtarzalność

Powtarzalno

ść wyników pomiarów jest to stopień zgodności wyników kolejnych

pomiarów tej samej wielko

ści mierzonej, wykonanych w tych samych warunkach

pomiarowych. Warunki powtarzalno

ści obejmują: taką samą procedurę pomiarową, tą samą

osob

ę wykonującą pomiar, ten sam przyrząd pomiarowy stosowany w tych samych

warunkach, to samo miejsce, wyniki w krótkich odst

ępach czasu.

Miar

ą precyzji metody (powtarzalność jest czasem definiowana jako precyzja w warunkach

powtarzalno

ści) jest odchylenie standardowe powtarzalności, które jest wyznaczane na

podstawie wyników niezale

Ŝnych powtórzeń pomiarów tego samego obiektu lub,

w przypadku bada

ń niszczących, obiektów o moŜliwie zbliŜonych własnościach.

Wyznaczanie odchylenia standardowego powtarzalno

ści na podstawie wielu serii wyników:

−

Wykona

ć J serii K niezaleŜnych powtórzeń pomiaru tej samej wielkości. Pomiary

w ka

Ŝdej pojedynczej serii naleŜy wykonać w warunkach powtarzalności. Wyniki

w ró

Ŝnych seriach mogą być uzyskane w zmienionych warunkach (np. w róŜnych

laboratoriach, przez ró

Ŝne osoby, za pomocą innego wyposaŜenia, w duŜych odstępach

czasu) lub mog

ą dotyczyć róŜnych obiektów o podobnych właściwościach.

−

Liczba serii J i liczba powtórze

ń w serii K powinny być odpowiednio duŜe np.

⋅

(K – 1)

≥

10.

−

Dla ka

Ŝdej serii j (j= 1,... J), na podstawie uzyskanych wyników x

obliczy

ć oszacowanie

odchylenia standardowego s

∑

−

)

gdzie

∑

jest

średnią w j–tej serii.

−

Obliczy

ć odchylenie standardowe powtarzalności:

∑

2
rj

−

Liczba stopni swobody estymatora s

w typ przypadku wynosi v = J

⋅

(K – 1).

−

Granica powtarzalno

ści r jest wartością, której z prawdopodobieństwem 95 % nie

przekracza bezwzgl

ędna róŜnica pomiędzy dwoma kolejnymi wynikami badania

uzyskanymi w warunkach powtarzalno

ści: r

≅

2,8

⋅

Odtwarzalność

Odtwarzalno

ść wyników pomiarów jest to stopień zgodności wyników pomiarów tej

samej wielko

ści mierzonej, wykonanych w zmiennych warunkach pomiarowych. Warunki

podlegaj

ące zmianom mogą obejmować: metodę pomiaru, personel, wyposaŜenie pomiarowe,

wzorce odniesienia, miejsce, warunki stosowania i czas.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Miar

ą precyzji metody (powtarzalność jest czasem definiowana jako precyzja w warunkach

odtwarzalno

ści) jest odchylenie standardowe odtwarzalności, które jest wyznaczane na

podstawie wyników niezale

Ŝnych powtórzeń pomiarów tego samego obiektu lub,

w przypadku bada

ń niszczących, obiektów o moŜliwie zbliŜonych własnościach.

Wyznaczanie odchylenia standardowego powtarzalno

ści na podstawie wielu serii wyników:

−

Wykona

ć J serii K niezaleŜnych powtórzeń pomiaru tej samej wielkości. Pomiary

w ka

Ŝdej pojedynczej serii mogą być wykonać w warunkach powtarzalności. Wyniki

w ró

Ŝnych seriach powinny być uzyskane w warunkach odtwarzalności (np. w róŜnych

laboratoriach, przez ró

Ŝne osoby, za pomocą innego wyposaŜenia, w duŜych odstępach

czasu).

−

Liczba serii J i liczba powtórze

ń w serii K powinny być odpowiednio duŜa np.

⋅

(K – 1)

≥

10.

−

Dla ka

Ŝdego powtórzenia k na podstawie wszystkich serii j obliczyć oszacowanie

odchylenia standardowego s

∑

−

)

gdzie

∑

jest

średnią w k–tym powtórzeniu

we wszystkich seriach.

−

Obliczy

ć odchylenie standardowe odtwarzalności:

∑

2
Rk

−

Liczba stopni swobody estymatora s

w typ przypadku wynosi v = K

⋅

(J – 1).

−

Granica odtwarzalno

ści R jest wartością, której z prawdopodobieństwem 95 % nie

przekracza bezwzgl

ędna róŜnica pomiędzy dwoma kolejnymi wynikami badania

uzyskanymi w warunkach odtwarzalno

ści: R

≅

2,8

⋅

Odporność

Odporno

ść jest to miara zdolności metody do dostarczania jednakowych wyników

pomimo wprowadzenia niewielkich zmian parametrów metody. Badanymi parametrami mog

ć parametry środowiska (np. temperatura) lub/i parametry procedury postępowania (np.

obj

ętość dodanego czynnika).

Sposób post

ępowania w przypadku badania jednego parametru:

−

Wykona

ć po n powtórzeń pomiaru dla dwóch wartości badanego parametru p

i p

przy

zało

Ŝeniu, Ŝe mierzony jest ten sam obiekt i pozostałe warunki pomiaru nie zmieniły się.

−

Obliczy

ć średnie

odpowiadaj

ące parametrom p

i p

−

Obliczy

ć czy róŜnica pomiędzy

jest istotna. W tym celu oblicza si

ę wartość

statystyki:

⋅

−

gdzie s

jest odchyleniem standardowym powtarzalno

ści dla

mierzonego obiektu. Je

Ŝeli wartość statystyki t jest większa niŜ wartość krytyczna

wynikaj

ąca z rozkładu t–Studenta dla liczby swobody v estymatora s

i ustalonego

poziomu ufno

ści (zazwyczaj przyjmuje się 95 %), to wpływ zmiany badanego parametru

z p

na p

jest statystycznie istotny.

−

Ŝeli wpływ zmian badanego parametru na wynik pomiaru jest statystycznie istotny,

obliczy

ć współczynnik odporności:

−

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

1. Na czym polega walidacja metody pomiarowej?
2. Jakie s

ą parametry charakteryzujące dokładność metody?

3. Co to jest powtarzalno

ść metody pomiarowej?

4. Co to jest odtwarzalno

ść metody pomiarowej?

5. Co to jest odporno

ść metody pomiarowej?

6. Jaka jest ró

Ŝnica pomiędzy warunkami powtarzalności i odtwarzalności?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

W tabeli zamieszczono wyniki pomiaru napi

ęcia x

[mV]. Ka

Ŝdy wiersz zawiera wyniki

pomiarów wykonanych w warunkach powtarzalno

ści, poszczególne wiersze zawierają wyniki

uzyskane w kolejnych dniach. Oblicz granic

ę powtarzalności wyników pomiarów.

Tabela do

ćwiczenia 1

powtórzenie

dzie

ń j

k = 1

k = 2

k = 3

0,01369

0,01386

0,01380

0,01357

0,01351

0,01326

0,01324

0,01321

0,01323

0,01354

0,01329

0,01342

0,01325

0,01358

0,01326

Sposób wykonania

ćwiczenia

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizowa

ć informacje zawarte w rozdziale dotyczącym walidacji metod

pomiarowych,

2) dla ka

Ŝdej serii j (dnia) obliczyć oszacowanie odchylenia standardowego s

3) obliczy

ć odchylenie standardowe powtarzalności s

4) obliczy

ć liczbę stopni swobody v,

5) obliczy

ć granicę powtarzalności r,

6) sprawdzi

ć czy bezwzględna wartość róŜnicy dwóch kolejnych wyników napięcia

uzyskanych w tym samym dniu z prawdopodobie

ństwem 95 % nie przekracza wartości r,

7) zaprezentowa

ć otrzymane wyniki,

8) dokona

ć oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

poradnik dla ucznia,

–

zeszyt,

–

kalkulator,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

Ćwiczenie 2

W tabeli zamieszczono wyniki pomiaru napi

ęcia x

[mV]. Ka

Ŝdy wiersz zawiera wyniki

pomiarów wykonanych w warunkach powtarzalno

ści, poszczególne wiersze zawierają wyniki

uzyskane w kolejnych dniach. Oblicz granic

ę odtwarzalności wyników pomiarów.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela do

ćwiczenia 2

powtórzenie

dzie

ń j

k = 1

k = 2

k = 3

0,01369

0,01386

0,01380

0,01357

0,01351

0,01326

0,01324

0,01321

0,01323

0,01354

0,01329

0,01342

0,01325

0,01358

0,01326

Sposób wykonania

ćwiczenia

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizowa

ć informacje zawarte w rozdziale 4.2. poradnika,

2) dla ka

Ŝdej serii k (powtórzenia) obliczyć oszacowanie odchylenia standardowego s

3) obliczy

ć odchylenie standardowe odtwarzalności s

4) obliczy

ć liczbę stopni swobody v,

5) obliczy

ć granicę odtwarzalności R,

6) sprawdzi

ć czy bezwzględna wartość róŜnicy dwóch kolejnych wyników napięcia

uzyskanych w ró

Ŝnych dniach z prawdopodobieństwem 95 % nie przekracza wartości R,

7) zaprezentowa

ć otrzymane wyniki,

8) dokona

ć oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

poradnik dla ucznia,

–

zeszyt,

–

kalkulator,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) poda

ć główne załoŜenia walidacji metody pomiarowej?

2) poda

ć przykład procesu walidacji metody pomiarowej?

3) scharakteryzowa

ć powtarzalność metody pomiarowej?

4) scharakteryzowa

ć odtwarzalność metody pomiarowej?

5) poda

ć warunki powtarzalności?

6) poda

ć warunki odtwarzalności?

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.

Pojęcie trendu, umiejętność określania czasu koniecznego do
usunięcia usterki oraz momentu, kiedy naleŜy interweniować

4.4.1. Materiał nauczania

Poj

ęcie trendu pochodzi z socjologii i oznacza wzrost zainteresowania danym zjawiskiem

w okre

ślonym czasie.

W przypadku napraw (serwisowania) aparatury medycznej nale

Ŝy wyróŜnić następujące

istotne punkty:
1. Zgłoszenie usterki (uszkodzenia) przez u

Ŝytkownika

Nale

Ŝy ustalić szczegóły usterki lub uszkodzenia. Zalecana jest rozmowa z osobą

obsługuj

ącą urządzenie, a nie z osobą zgłaszającą (np. pracownik pionu technicznego).

Nale

Ŝy ustalić czy personel (osoba) dysponuje instrukcję obsługi urządzenia i czy

post

ępuje zgodnie z nią. Istotne jest takŜe czy nie zmienił się personel (osoba)

obsługuj

ący urządzenie, a takŜe kiedy ostatni raz urządzenie było skutecznie uŜywane.

W razie potrzeby mo

Ŝna, drogą internetowa, przesłać zdjęcie urządzenia, rysunki

poł

ączeń, przykłady zapisów (np. EKG) itp.

Wszystkie te działania maja ustali

ć czy urządzenie faktycznie uległo uszkodzeniu czy

tylko jest nieprawidłowo obsługiwane.

2. Podj

ęcie interwencji

W umowach gwarancyjnych, czas podj

ęcia interwencji serwisowej od momentu

zgłoszenia usterki wynosi z reguły 48 godzin i istnieje trend do jego skracania do
24 godzin.

3. Miejsce naprawy

Najcz

ęściej naprawa dokonywana jest u uŜytkownika. Często umowa (gwarancja)

przewiduje mo

Ŝliwość przesłania urządzenia do serwisu, ale dotyczy to tylko stosunkowo

lekkich urz

ądzeń (np. do 10 kg wagi). Szczegóły miejsca naprawy powinny być

wcze

śniej wyjaśnione z uŜytkownikiem (telefon, internet, fax), tak aby nie był

zaskoczony sposobem interwencji serwisu.

4. Czas usuni

ęcia usterki (uszkodzenia)

Czas usuni

ęcia usterki (uszkodzenia) jest określony w umowach na 14 dni (typowo).

Istnieje jednak

Ŝe zauwaŜalne tendencja do skracania tego czasu, np. do 10 dni.

Wszystko to co udało si

ę ustalić z uŜytkownikiem powinno dać serwisowi odpowiedź czy

faktycznie doszło do uszkodzenia urz

ądzenia. JeŜeli tak, to serwis powinien, znając

uszkodzenie, okre

ślić rodzaj ewentualnej usterki.

Serwisant dokonuje naprawy urz

ądzenia lub określa jaka część jest uszkodzona. NaleŜy

sprawdzi

ć czy odpowiednia część zamienna znajduje się w magazynie serwisu lub

w magazynie producenta urz

ądzenia.

Czas sprowadzenia cz

ęści zamiennych w przypadku urządzeń zagranicznych moŜe być

ść długi i rozsądne jest korzystanie z firm kurierskich. W przypadku przedłuŜania się

czasu oczekiwania na zamówion

ą część zamienną (podzespół), naleŜy podjąć interwencję

u producenta, tak aby nie przekroczy

ć czasu usunięcia usterki określonego w umowie.

Nale

Ŝy pamiętać o uwzględnieniu czasu potrzebnego na zamontowanie otrzymanej

ęści, sprawdzenie urządzenia i przesłanie naprawionego urządzenia do uŜytkownika.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

1. Co oznacza poj

ęcie „trend”?

2. Na czym polega podj

ęcie interwencji?

3. Gdzie powinien by

ć podany czas podjęcia interwencji serwisowej?

4. Jakie czynniki decyduj

ą o czasie niezbędnym do usunięcia usterki?

5. Jakie informacje nale

Ŝy podać serwisantowi zgłaszając usterkę urządzenia?

6. Od czego uzale

Ŝnione jest miejsce wykonania naprawy?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Załó

Ŝmy, Ŝe jesteś pracownikiem serwisu przyjmującym zgłoszenia urządzeń do

naprawy. Osob

ą zgłaszającą uszkodzenie urządzenia zasilanego z akumulatora jest Kierownik

Techniczny przychodni. Ustal scenariusz rozmowy z klientem.

Sposób wykonania

ćwiczenia

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) poprosi

ć o rozmowę z osobą obsługująca urządzenie, np. pielęgniarką – tylko ona udzieli

istotnych, niezb

ędnych informacji ,

2) ustali

ć w jakim stanie jest akumulator:

−

czy akumulator jest naładowany?

−

jak długa była przerwa od ostatniego u

Ŝytkowania aparatu?

−

czy w czasie przerwy w u

Ŝytkowaniu aparatu, akumulator był ładowany?

3) ustali

ć, czy w urządzeniu działa sygnalizacja obniŜonego zasilania,

4) dowiedzie

ć się czy personel techniczny moŜe zmierzyć i podać ci wartość napięcia na

akumulatorze,

5) je

Ŝeli wartość napięcia akumulatora jest za niska do poprawnej pracy urządzenia,

zasugerowa

ć uŜytkownikowi naładowanie akumulatora w ładowarce stanowiącej

wyposa

Ŝenie urządzenia,

6) je

Ŝeli wszystkie powyŜsze zabiegi nie przyniosły spodziewanego rezultaty, określić czas

i miejsc naprawy,

7) zaprezentowa

ć otrzymane wyniki,

8) dokona

ć oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

poradnik dla ucznia,

–

zeszyt,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) scharakteryzowa

ć czynniki mające wpływ na czas potrzebny do usunięcia

usterki?

2) wymieni

ć najistotniejsze informacje, jakie naleŜy podać serwisantowi

zgłaszaj

ąc uszkodzenie aparatu?

3) wskaza

ć, gdzie dla danego urządzenia jest określony czas podjęcia

interwencji serwisowej?

4) powiedzie

ć kto decyduje o miejscu naprawy urządzenia?

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.

Współpraca róŜnych elementów urządzeń elektromedycznych.
Sygnały i parametry aparatury elektromedycznej

4.5.1. Materiał nauczania

Wzmacniacze sygnałów biologicznych (wzmacniacze wstępne)

Wzmacniacze wst

ępne sygnałów biologicznych powinny charakteryzować się

nast

ępującymi cechami:

−

nie obci

ąŜać źródła sygnału lub czujnika (przetwornika) pomiarowego. Powinny mieć

Ŝą rezystancję (impedancję) wejściową,

−

nie powinny wprowadza

ć dodatkowych zakłóceń do toru pomiarowego, czyli posiadać

małe szumy własne,

−

posiada

ć odpowiednią charakterystykę częstotliwościową (tzn. moŜliwość tłumienia zbyt

niskich i zbyt wysokich cz

ęstotliwości,

−

posiada

ć określoną obciąŜalność wyjścia, tzn. odpowiednią rezystancję (impedancję)

wyj

ściową,

−

posiada

ć zdolność do tłumienia sygnałów zakłócających, a wzmacniania sygnałów

biologicznych. Jest to tzw. dyskryminacja.

Przetwarzanie, wizualizacja i akwizycja sygnałów biomedycznych

Z punktu widzenia dziedziny, jak

ą jest przetwarzanie sygnałów biomedycznych,

organizm człowieka mo

Ŝe być interpretowany jako zamknięty układ, w którym krąŜą sygnały.

Informacje ró

Ŝnego typy odbierane przez receptory trafiają do ośrodkowego układu

nerwowego oraz układu autonomicznego, które wypracowuj

ą na ich podstawie sygnały

steruj

ące praca systemów wykonawczych – efektorów. Pętla tego układu regulacji zamyka się

pomi

ędzy receptorami a efektorami poprzez z jednej strony narządy wewnętrzne człowieka

a z drugiej poprzez otoczenie.
No

śnikiem informacji, charakteryzującej stan lub proces odbywający się w organizmie jest

sygnał biologiczny. Istnieje kilka kryteriów jego podziału. Bior

ąc pod uwagę jego charakter

Ŝemy wyróŜnić następujące typy sygnałów biologicznych:

−

chemiczne,

−

elektryczne,

−

magnetyczne,

−

mechaniczne.

Rys. 2. Ogólny system zbierania, rejestracji i nadzorowania sygnałów biomedycznych nieelektrycznych

[16, str. 3]

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 3. Ogólny system zbierania, rejestracji i nadzorowania sygnałów biomedycznych elektrycznych

Tabela 1. Przykładowe, charakterystyczne własno

ści amplitudowo-częstotliwościowe elektrycznych sygnałów

biomedycznych [11]

Nazwa sygnału (skrót) Zakres amplitudy Zakres cz

ęstotliwości

Uwagi

Elektrokardiogram

(EKG)

0,5–5 mV

0,05–250 Hz

Potencjały czynno

ściowe serca

Elektroencefalogram

(EEG)

2–100

0,5–100 Hz

Potencjały czynno

ściowe mózgu

Elektrogastrogram

(EGG)

100–500

0,01–10 Hz

Potencjały czynno

ściowe Ŝołądka

Elektromiogram

(EMG)

0,05–10 mV

5 Hz–10 kHz

Potencjały czynno

ściowe mięśni

Elektrohisterogram

(EHG)

1–10 mV

0,1–500 Hz

Potencjały czynno

ściowe macicy

Ze wzgl

ędu na rozpowszechnienie się w ostatnich latach techniki komputerowej, jest

stosowany nieco inny sposób akwizycji sygnałów biologicznych z wykorzystaniem do tego
celu komputera i wizualizacji czy nadzoru sygnałów biologicznych na ekranie monitora.
Wykorzystuje si

ę przy tym istniejącą strukturę komputera.

Rys. 4. Przykład schematu blokowego stanowiska akwizycji sygnałów biologicznych

(pomiar ci

śnienia krwi) [16, str. 8]

Przetwornik A/C mo

Ŝe znajdować się na zewnątrz komputera lub stanowić tzw. kartę

rozszerzaj

ącą umieszczoną w komputerze.

ródło

sygnału

Sygnał

elektryczny

Układ

elektroniczny

WIZUALIZACJA

REJESTRACJA

POMIAR

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wzmacniacze sygnałów biologicznych
Układ podstawowy wzmacniacza ró

Ŝnicowego

Rys. 5. Układ podstawowy wzmacniacza ró

Ŝnicowego [17, str. 137]

Wzmocnienie ró

Ŝnicowe lub antyfazowe dla sygnału biologicznego moŜe być określone ze

wzoru

∆U

−

gdzie:

– wzmocnienie pr

ądowe tranzystora,

– rezystancja wewn

ętrzna tranzystora,

– rezystancja wej

ściowa tranzystora,

║r

– oznacza poł

ączenie równoległe R

i r

Wzmocnienie sygnału wspólnego lub sumacyjnego (zakłócaj

ącego,czyli sieciowego 50 Hz)

Ŝna określić ze wzoru

∆U

−

gdzie: R

– warto

ść rezystora emiterowego.

Wzory na k

i k

ą wyprowadzone przy załoŜeniu, Ŝe wzmacniacz róŜnicowy jest idealnie

symetryczny (oba tranzystory maj

ą takie same parametry).

Parametrem ł

ączącym oba te wzmocnienia jest CMRR (Common ModeRejection Ratio –

współczynnik tłumienia sygnału wspólnego)

CMRR

≈

Współczynnik CMRR cz

ęsto jest wyraŜany w dB

CMRR [dB] =

20lg

Ta cecha wzmacniacza ró

Ŝnicowego, czyli zdolność do tłumienia sygnałów zakłócających

(synfazowych) umo

Ŝliwia wzmocnienie sygnałów róŜnicowych (antyfazowych) rzędu mV

w otoczeniu sygnałów zakłócaj

ących (50 Hz) rzędu V.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wzmacniacz róŜnicowy o duŜym współczynniku tłumienia sygnału zakłócającego
(wspólnego)

Rys. 6. Wzmacniacz ró

Ŝnicowy o duŜym współczynniku tłumienia sygnału wspólnego [17, str. 140]

Rezystancja R

została zast

ąpiona przez tranzystor T

spełniaj

ący rolę źródła prądowego.

Dostarcza on pr

ąd o stałej wartości I

przy bardzo du

Ŝej wartości rezystancji wewnętrznej

(rz

ędu dziesiątek M

Ω

). Dzi

ęki temu nie zmienia się wzmocnienie róŜnicowe (antyfazowe),

natomiast znacznie zwi

ększa się tłumienie sygnału wspólnego (czyli maleje wzmocnienie dla

tego sygnału).
Dodatkowe zwiększenie współczynnika dyskryminacji

Dodatkowe zwi

ększenie współczynnika dyskryminacji moŜna osiągnąć przez

kompensacj

ę zakłóceń synfazowych występujących na pacjencie tak jak to przedstawiono na

rys. 7.

Rys. 7. Przykład podł

ączenia układu redukującego zakłócenia [18]

W punkcie poł

ączenia oporników R2 i R3 występuje napięcie synfazowe (zakłócające),

które jest podawane na praw

ą nogę pacjenta w przeciwfazie i kompensuje się z napięciem

zakłócaj

ącym występującym na pacjencie. MoŜna przyjąć, Ŝe dyskryminacja wzrasta o tyle,

ile wynosi wzmocnienie wzmacniacza kompensuj

ącego.

Zastosowany w rozwi

ązaniu wzmacniacz AD 620A firmy Analog Devices jest przeznaczony

do zastosowania jako wzmacniacz medyczny, szczególnie do torów EKG oraz wzmacniaczy

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przetwarzaj

ących napięcie z przetworników pomiarowych. Charakteryzuje się następującymi

parametrami:

−

impedancj

ą wejściową 2 G

Ω

║2 pF,

−

wzmocnieniem sygnału antyfazowego od 1 do 1000 (regulacja przy pomocy dobieranego
rezystora, podł

ączonego pomiędzy końcówkami 1 i 8 układu scalonego),

−

współczynnikiem CMRR – 100 dB,

−

szerokim zakresem napi

ęć zasilających od

2,3 V do

18 V,

−

małymi szumami wej

ściowymi rzędu 9 nV,

−

małym poborem pr

ądu zasilającego ok. 1,3 mA (moŜliwość zastosowania w sprzęcie

zasilanym z baterii),

−

szerokim pasmem przenoszenia do około 100 kHz.

Tego typu scalone wzmacniacze biologiczne, medyczne aktualnie wypieraj

ą wzmacniacze

składane z elementów dyskretnych (czyli tranzystorów). W przypadku stosowania gotowych
układów scalonych odpada konieczno

ść dobierania tranzystorów o identycznych parametrach

w stopniu wej

ściowym.

Wzmacniacze z izolacją (wzmacniacz izolowany)

Ŝna ogólnie stwierdzić, Ŝe prądy płynące przez pacjenta powinny być jak najmniejsze.

Gdy pacjent jest izolowany od ziemi a wzmacniacz poł

ączony do pacjenta nie ma

galwanicznego poł

ączenia z resztą urządzenia, przez pacjenta płynąć mogą tylko prądy

wynikaj

ące ze sprzęŜenia pojemnościowego pomiędzy siecią zasilająca a pacjentem oraz ze

sprz

ęŜenia pojemnościowego od pacjenta do ziemi.

Wzmacniacze takie maj

ą oznaczenia na schematach:

Rys. 8. Wzmacniacz z izolacj

Przekazywanie sygnału pacjenta odbywa si

ę najczęściej poprzez transoptory lub poprzez

sprz

ęŜenie magnetyczne, ewentualnie pojemnościowe. Zasilana jest część nieizolowana

a energia zasilaj

ąca do części izolowanej przekazywana jest poprzez sprzęŜenie magnetyczne

(przetwornica indukcyjna pracuj

ąca na częstotliwości od kilkudziesięciu do kilkuset kHz).

Wzmacniacze z izolacj

ą produkuje firma Burr–Brown i Analog Devices.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

5. Jakie cechy powinny posiada

ć wzmacniacze wstępne sygnałów biologicznych?

6. Jakie poznałe

ś typy sygnałów biologicznych?

7. Jakie

poznałe

ś,

charakterystyczne

własno

ści

amplitudowo-cz

ęstotliwościowe

elektrycznych sygnałów biomedycznych?

ęść izolowana dołączona

do pacjenta

Zasilanie

Wyj

ście

Bariera

ęść nieizolowana

Rezystor reguluj

ący

wzmocnienie

Wej

ście

Ró

Ŝnica potencjałów

pomi

ędzy masami

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

8. Czym charakteryzuje si

ę wzmacniacz róŜnicowy o duŜym współczynniku tłumienia

sygnału zakłócaj

ącego?

9. Jaka jest budowa i zasada działania wzmacniacza z izolacj

ą?

10. Jaki wpływ na przebieg biologiczny mo

Ŝe mieć zbyt mała oporność wejściowa

wzmacniacza ró

Ŝnicowego?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oblicz warto

ści napięć i polaryzację w punktach oznaczonych od A do I, przy załoŜeniu,

Ŝe układ wzmacniacza jest idealny, tzn. idealnie symetryczny, tranzystory T

i T

(tak

Ŝe T

i T

) s

ą identyczne, a U

= + 0,7 V (npn tranzystor) oraz I

= 0? Wyja

śnij, w jakim celu

zastosowano tranzystory T

i T

Rysunek do

ćwiczenia 1

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) zapozna

ć się ze schematem przedstawionym na rysunku,

2) wyznaczy

ć równania, z których obliczona zostanie wartość napięć i polaryzacja

w punktach oznaczonych od A do I,

3) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

4) dokona

ć oceny ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

zeszyt,

–

przybory do pisania,

–

kalkulator,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

Wej 1

Wej 2

150 k

Ω

150 k

Ω

- 6 V

120 k

Ω

Wyj 1

+ 6 V

- 6 V

39 k

Ω

390 k

Ω

560 k

Ω

Wyj 2

120 k

Ω

+ 6 V

T1 – T5

2N2484

35,3

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Oblicz, jaki b

ędzie sygnał róŜnicowy na wyjściu wzmacniacza, jeŜeli na wejściu

wzmacniacz miał warto

ść 1 mV. Oblicz, jaki będzie sygnał synfazowy na wyjściu

wzmacniacza, je

śli na wejściu sygnał wynosił 1 V. NaleŜy przyjąć, Ŝe dyskryminacja

wzmacniacza ró

Ŝnicowego wynosi 100 dB, a wzmocnienie róŜnicowe wzmacniacza wynosi

60 dB.

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) zapozna

ć się z budową, zasadą działania i wzorami opisującymi wzmacniacz róŜnicowy,

2) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

3) dokona

ć oceny ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

−

zeszyt,

−

przybory do pisania,

−

kalkulator,

−

literatura wskazana przez nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Uzupełnij tabelk

ę:

Tabela do

ćwiczenia 3

Wzmocnienie

[dB]

Napi

ęcie wejściowe U

[V]

Napi

ęcie wyjściowe U

[V]

Wzmocnienie

[V/V]

100

120

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) zapozna

ć się z budową i zasadą działania wzmacniacza sygnałów biologicznych,

2) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

3) dokona

ć oceny ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

zeszyt,

–

przybory do pisania,

–

kalkulator,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) scharakteryzowa

ć wzmacniacz sygnałów biologicznych?

2) narysowa

ć ogólny schemat systemu przetwarzania, wizualizacji i akwizycji

sygnałów biomedycznych?

3) narysowa

ć schemat blokowy stanowiska do akwizycji pomiaru ciśnienia

krwi?

4) narysowa

ć układ podstawowy wzmacniacza róŜnicowego?

5) wyja

śnić znaczenie współczynnika CMRR?

6) wyja

śnić zasadę działania układu redukującego zakłócenia?

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Regulacja parametrów i testowanie sprzętu i aparatury

medycznej

4.6.1. Materiał nauczania

Podstaw

ą regulacji parametrów, testowania sprzętu i aparatury medycznej jest znajomość

działania układów elektronicznych stosowanych w aparaturze medycznej, umiej

ętność

posługiwania si

ę przyrządami pomiarowymi oraz zapoznane się z dokumentacją producenta

aparatury medycznej. Najwi

ęcej praktycznej informacji znajduje się w instrukcjach

serwisowych producenta. Pewn

ą ilość informacji moŜna takŜe znaleźć w instrukcji obsługi

urz

ądzenia.

Ze wzgl

ędu na szeroki asortyment aparatury medycznej, rozmaitość rozwiązań

stosowanych przez producentów trudno jest poda

ć uniwersalny sposób postępowania. MoŜna

poda

ć pewne wspólne reguły postępowania.

Czynności, które naleŜy wykonać przed regulacją parametrów lub testowaniem
aparatów medycznych

Przy odł

ączonym aparacie od sieci zasilającej (wtyczka sieciowa niepodłączona do

gniazdka sieciowego) sprawdzi

ć wszystkie dostępne z zewnątrz bezpieczniki. NaleŜy

stosowa

ć takie wkładki topikowe (wartość prądu i typ wkładki), jak określił to producent

urz

ądzenia. Nie naleŜy stosować zamiennie wkładek WTA (zwykłe) i WTA-T (zwłoczne).

W przypadku aparatów zasilanych bateryjnie lub akumulatorowo, nale

Ŝy sprawdzić stan

baterii lub akumulatora. W przypadku słabej baterii lub akumulatora nale

Ŝy zastosować nową

bateri

ę lub naładowany akumulator, ewentualnie (o ile to moŜliwe) przejść na zasilanie

z zasilacza (w tym przypadku nale

Ŝy zwrócić uwagę na polaryzację biegunów zasilacza).

Zasilić urządzenie

Zasili

ć urządzenie napięciem znamionowym 230 V / 50 Hz, chyba, Ŝe producent podaje

inaczej.
Sprawdzić działanie urządzenia

Po wł

ączeniu urządzenia naleŜy sprawdzić jego działanie. NaleŜy sprawdzić, czy działa

np. pod

świetlanie wskaźników, diod świecących, wybór parametrów, zmiana parametrów itp.

Badane urz

ądzenie naleŜy obciąŜyć lub sterować w sposób podany przez producenta.

Najcz

ęściej stosowane obciąŜenia aparatury medycznej:

−

rezystory stałe,

−

opornice dekadowe,

−

rezystory bezindukcyjne,

−

kondensatory.
Najbardziej rozpowszechnione s

ą opornice dekadowe. Maja szeroki zakres nastawialnej

oporno

ści co czyni je bardzo uniwersalnymi. Ich wadą jest ograniczona obciąŜalność prądowa

(im wi

ększa rezystancja dekady tym mniejszy prąd moŜe przez nią przepłynąć).

Ze wzgl

ędu na sposób wykonywania tzn. nawijanie drutu oporowego na odpowiednie karkasy

charakteryzuj

ą się duŜą indukcyjnością własną i pojemnością.

Rezystory bezindukcyjne maj

ą charakter czysto rezystancyjny i naleŜy je stosować tam gdzie

to zaleca producent. Wykonywane s

ą poprzez nanoszenie warstwy oporowej na podłoŜe

ceramiczne. Ich pojemno

ść montaŜowa takŜe jest do pominięcia.

Nale

Ŝy tu pamiętać, Ŝe stosowanie opornic dekadowych w miejsce rezystorów

bezindukcyjnych mo

Ŝe spowodować odkształcenie wytwarzanego przebiegu, błędne pomiary

a nawet sugerowa

ć nieistniejące uszkodzenie aparatu.

Źródła sygnałów wejściowych i wyjściowych moŜemy podzielić na:

−

napi

ęciowe,

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

ądowe.

Źródło napięciowe

Na zaciskach idealnego

źródła napięciowego występuje stała róŜnica potencjałów

niezale

Ŝnie od wartości obciąŜenia. Idealne źródło napięcia powinno mieć rezystancję

wewn

ętrzną równą zero. W praktyce źródło napięciowe charakteryzuje się niezerową

warto

ścią rezystancji (oporności) wewnętrznej.

−

gdzie:

jest pr

ądem zwarcia równym

Rys. 9.

Źródło napięciowe

[17, str. 104]

W praktyce

źródło napięciowe zbliŜa się do idealnego, jeŜeli R

<< R

obc

Źródło prądowe

Źródło prądowe wymusza na swoich zaciskach przepływ prądu o stałym natęŜeniu przez

obwód zewn

ętrzny, niezaleŜnie od wartości rezystancji obciąŜenia i napięcia występującego

na zaciskach.

−

Rys. 10. Schemat zast

ępczy źródła prądowego [17, str. 104]

– Sposób oznaczenia

źródła prądowego

W praktyce

źródło prądowe zbliŜa się do idealnego, jeŜeli R

>> R

obc

W przypadku urz

ądzeń podających przebiegi na pacjenta do testowania najlepiej nadaje się

oscyloskop. Umo

Ŝliwia on zarówno pomiar amplitudy przebiegu jak i jego okresu

(cz

ęstotliwości).

Generatory napi

ęciowe produkowane fabrycznie posiadają prawie wyłącznie wyjście

napi

ęciowe, czasami o przełączanej wartości oporności wewnętrznej (np. 5

Ω

/ 50

Ω

Istniej

ą takŜe generatory o wyjściu symetrycznym (np. 2 x 600

Ω

). S

ą one źródłem napięcia

ró

Ŝnicowego (antyfazowego) i moŜna przy ich pomocy łatwo zmierzyć wzmocnienie

ró

Ŝnicowe układu. Przy pomocy generatora o wyjściu niesymetrycznym moŜna zmierzyć

wzmocnienia synfazowe układu. Charakter

źródła prądowego mają np. wyjścia niektórych

stymulatorów impulsowych.
Testowanie sprzętu i aparatury medycznej

W przypadku urz

ądzeń sterowanych mikroprocesorowo często moŜna skorzystać

z procedur testowych przewidzianych przez producenta. Nale

Ŝy stosować się do zaleceń

zawartych w instrukcji obsługi lub serwisowej, tzn. testowane urz

ądzenie naleŜy obciąŜać lub

sterowa

ć tak jak to zaleca producent.

1mA

obc

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W przypadku stwierdzenia nieprawidłowo

ści działania testowanego aparatu (urządzenia)

medycznego nale

Ŝy przystąpić do jego regulacji lub naprawy. W tym celu naleŜy posiadać:

−

instrukcj

ę serwisową lub przynajmniej schematy ideowe urządzenia,

−

podstawowe urz

ądzenia pomiarowe (multimetry, oscyloskop),

−

narz

ędzia do demontaŜu urządzenia (np. wkrętaki z dwoma rodzajami końcówek),

−

elementy do obci

ąŜenia wyjść aparatury (dekady oporowe, rezystory bezindukcyjne lub

inne wskazane przez producenta),

−

generatory o odpowiednim dla urz

ądzenia zakresie napięcia, częstotliwości i wyjściu,

−

wkr

ętaki o izolowanych końcówkach (do regulacji).

Po wył

ączeniu urządzenia z sieci zasilającej przystępujemy do demontaŜu obudowy.

Czasami informacje na ten temat zawarte s

ą w instrukcji serwisowej. NaleŜy pamiętać

o ostro

Ŝności podczas wszelkich regulacji wewnątrz urządzenia. Wszelkich koniecznych

regulacji dokonujemy jedn

ą ręką – nie wkładamy obu rak do wnętrza urządzenia (moŜliwość

wywołania przepływu pr

ądu w obwodzie: ręka – serce – ręka). Szczególną ostroŜność naleŜy

zachowa

ć w pobliŜu transformatora sieciowego (zasilającego) – istnieje moŜliwość poraŜenia

napi

ęciem sieciowym 230 V / 50 Hz. W przetwornicach impulsowych (w zasilaczach)

napi

ęcie na kondensatorach moŜe utrzymywać się przez pewien okres czasu juŜ po

wył

ączeniu zasilania.

Przed przyst

ąpieniem do regulacji, staramy się, na podstawie instrukcji serwisowej,

opisów na laminacie urz

ądzenia lub schematu ideowego (płytce drukowanej) odnaleźć

charakterystyczne punkty pomiarowe i elementy regulacyjne urz

ądzenie.

Zalecane jest dokonanie wst

ępnych oględzin wnętrza aparatu w celu znalezienia

nadpalonych rezystorów, p

ękniętych (lub „spuchniętych”) kondensatorów (głównie

elektrolitycznych), spalonych bezpieczników, przegrzanych fragmentów laminatu, np.
uszkodze

ń, które moŜna stwierdzić wizualnie. TakŜe wyraźnie obkurczone koszulki na

kondensatorach elektrolitycznych wskazuj

ą na ich przegrzanie. Wszystkie takie zauwaŜone

elementy nale

Ŝy wylutować z urządzenia i na ich miejsce wlutować sprawne.

Przy wymianie elementów nale

Ŝy zwrócić uwagę nie tylko na nominalne wartości

oporno

ści i pojemności, ale równieŜ na pozostałe parametry, szczególnie: dla rezystorów na

moc rozproszon

ą (wydzielaną) i tolerancję oporności, a dla kondensatorów na napięcie pracy

i zakres temperatur pracy.

Podstawow

ą czynnością jest pomiar napięć, jakie otrzymujemy z zasilacza. W przypadku

pomiarów pozytywnych mo

Ŝna wysunąć wniosek o prawidłowej pracy zasilacza.

W przeciwnym wypadku sadzi

ć naleŜy, Ŝe uszkodzenie tkwi w zasilaczu (lub Ŝe występuje

zwarcie w układzie zasilanym z tego zasilacza).

Posługuj

ąc się schematem ideowym urządzenia (oraz instrukcją serwisową) sprawdzamy

napi

ęcia najczęściej stałe lub przebiegi impulsowe w charakterystycznych punktach układu.

W przypadku pomiaru napi

ęć zmiennych naleŜy pamiętać, Ŝe większość multimetrów

wskazuje warto

ść skuteczną przebiegu sinusoidalnego o częstotliwości do kilkuset Hz, a tylko

nieliczne (dro

Ŝsze) mierzą wartość skuteczną przebiegu niezaleŜnie od jego kształtu.

Multimetry takie okre

ślane są mianem RMS lub true RMS.

Wszystkich regulacji dokonujemy w sposób przemy

ślany, rozwaŜny i w ściśle określonej

kolejno

ści (zazwyczaj podanej przez producenta). Nie kręcimy wszystkimi dostępnymi

regulatorami, ale jednym (np. potencjometrem) obserwuj

ąc na mierniku lub oscyloskopie jak

zmiana jego poło

Ŝenia wpływa na mierzoną wielkość. Nie jest przesadą zapamiętanie lub

nawet zapisanie np. poło

Ŝenia suwaka potencjometru, Ŝeby nie było problemu z powrotem do

warto

ści początkowej. W przypadku potencjometrów wieloobrotowych, w których suwak jest

niewidoczny, mo

Ŝe być konieczne zanotowanie kierunku i ilość wykonanych obrotów lub

nawet pomiar rezystancji.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

1. Jakie czynno

ści naleŜy wykonać przed regulacją parametrów lub testowaniem aparatury

medycznej?

2. Co to jest idealne

źródło napięciowe?

3. Jaka powinna by

ć rezystancja wewnętrzna idealnego źródła napięciowego?

4. Co to jest idealne

źródło prądowe?

5. Czym nale

Ŝy dysponować przystępując do testowania aparatury medycznej?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Okre

śl zakłócenia wpływające na pracę aparatury do pomiarów prądów czynnościowych.

Sposób wykonania

ćwiczenia

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizowa

ć informacje zawarte w rozdziale 4.6. poradnika,

2) przygotowa

ć elektrokardiograf o zasilaniu sieciowo-bateryjnym z moŜliwością załączania

i wył

ączania filtrów: mięśniowego (35 Hz) i sieciowego (50 Hz) oraz zapisem na taśmie

papierowej,

3) przygotowa

ć aparat do pracy zgodnie z instrukcją obsługi, sprawdzić poprawność

działania i ilo

ść papieru do zapisu sygnału EKG,

4) przygotowa

ć źródło sygnału, np. generator o wyjściu symetrycznym i napięciu

sinusoidalnym, o regulowanej amplitudzie od 1 mV do 10 mV i cz

ęstotliwości od 1 Hz

do 100 Hz,

5) kabel zasilaj

ący generatora odsunąć na maksymalną odległość od kabla pacjenta,

6) podł

ączyć końcówki R i F rejestratora do wyjść generatora, a końcówkę N i końcówki

pozostałe do masy generatora,

7) ustawi

ć na rejestratorze zapis odprowadzenia I,

8) zada

ć z generatora sygnał sinusoidalny o częstotliwości 5 Hz i amplitudzie takiej, aby

uzyska

ć jak największą amplitudę zapisu, dla czułości np. 10 mm/mV. JeŜeli rejestrator

posiada mo

Ŝliwość zapisu jednego kanału na całej szerokości papieru moŜna rozszerzyć

szeroko

ść zapisu odpowiednio dobierając amplitudę napięcia z generatora i czułość

rejestratora. UWAGA: zapisany przebieg nie mo

Ŝe być przesterowany (obcięty).

ędkość zapisu elektrokardiogramu ustawić na 25 mm/s. Wszystkie filtry powinny być

wył

ączone,

dokona

ć rejestracji przebiegu,

rozsymetryzowa

ć wejście wzmacniacza włączając szeregowo z wejściem R (lub L) rezystor o

warto

ści np. 10 k

Ω

dokona

ć rejestracji przebiegu,

zmieni

ć rezystor 10 k

Ω

na 100 k( i dokona

ć rejestracji,

odpowiedzie

ć na pytanie czy moŜna scharakteryzować otrzymane zapisy oraz czy na ich podstawie moŜna

okre

ślić częstotliwość zakłóceń,

wł

ączyć filtr 50 Hz i 35 Hz i dokonać rejestracji zapisu,

okre

ślić jak załączenie filtru (filtrów) wpłynęło na otrzymane zapisy,

zmieni

ć częstotliwość napięcia z generatora na 60 Hz i dokonać rejestracji przy pełnym paśmie i przy

wł

ączonych filtrach 50 Hz i 35 Hz,

obja

śnić jak ograniczenie przenoszonego pasma wpłynie na jakość zapisu EKG,

usun

ąć rozsymetryzowanie wejścia wzmacniacza i zmienić połoŜenie kabla pacjenta, owijając go wokół kabla

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sieciowego, po czym wył

ączyć filtry 35 Hz i 50 Hz,

dokona

ć rejestracji przebiegu i objaśnić otrzymane wyniki,

powtórzy

ć punkty 1–19 dla rejestratora zasilanego bateryjnie i objaśnić otrzymane wyniki,

post

ępując zgodnie z instrukcją obsługi elektrokardiografu dokonać rejestracji wszystkich odprowadzeń z

powierzchni ciała jednego z uczestników

ćwiczenia, a następnie objaśnić otrzymane wyniki,

zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

dokona

ć oceny ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

elektrokardiograf o zasilaniu sieciowo-bateryjnym z mo

Ŝliwością załączania i wyłączania filtrów: mięśniowego

(35 Hz) i sieciowego (50 Hz) oraz zapisem na ta

śmie papierowej,

źródło sygnału, np. generator o wyjściu symetrycznym i napięciu sinusoidalnym,
o regulowanej amplitudzie od 1 mV do 10 mV i cz

ęstotliwości od 1 Hz do 100 Hz,

rezystor 10 k( i 100 k(,
Ŝel do EKG,
zeszyt,
przybory do pisania,
linijka,
lupa,
literatura wskazana przez nauczyciela.

4.6.4. Sprawdzian post

ępów

Czy potrafisz:
TAK NIE1)scharakteryzować idealne źródło napięciowe?( (2)uzasadnić czy zwarcie
zacisków wyj

ściowych źródła napięciowego moŜe być dla niego szkodliwe?

(

3)scharakteryzować idealne źródło prądowe? (

(

4)uzasadnić czy zwarcie

zacisków wyj

ściowych źródła prądowego moŜe być dla niego szkodliwe?

(

5) przedstawić etapy regulacji urządzenia?( (

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.

Zasady lokalizacji dysfunkcji urz

ądzeń medycznych

z uwzgl

ędnieniem specyfiki poszczególnych grup sprzętu

4.7.1. Materiał nauczania

Naprawa urz

ądzeń medycznych odbywa się najczęściej w dziale serwisu producenta urządzenia. Obejmuje w

zasadzie dwa podstawowe etapy, tj. weryfikacj

ę szczegółową (stanowiskową) urządzenia, podzespołu oraz

napraw

ę zasadniczą, związaną zazwyczaj

z wymian

ą pojedynczych elementów, strojeniem stanowiskowym itp. Zadaniem specjalistów zajmujących się

aparatur

ą elektromedyczną i elektryczną jest, aby poprawnie zweryfikowany, a następnie usprawniony

podzespół „współgrał” z cało

ścią urządzenia w momencie jego końcowego strojenia. Istotną rolę odgrywa tu

sekcja kontroli technicznej, której kontrolerzy sprawdzaj

ą poprawność oraz jakość wykonanej naprawy.

Dysponuj

ąc nowoczesnymi przyrządami pomiarowymi, są w stanie bardzo szybko i trafnie zlokalizować

uszkodzenie, a nast

ępnie precyzyjnie je usunąć.

Naprawa aparatury elektromedycznej obejmuje ró

Ŝnego rodzaju źródła zasilania, instalacje

i osprz

ęt urządzenia uzaleŜnione od specyfiki poszczególnych grup sprzętu.

Klasy ochronno

ści

Klasy ochronno

ści moŜna określić jako wybrane kombinacje klasycznych zabezpieczeń stanowiące kompletny

system ochrony przed ogólnie znanymi pora

Ŝeniami elektrycznymi, rozpatrywanymi głównie od strony części

sieciowej urz

ądzeń.

Wyró

Ŝnia się trzy podstawowe klasy ochronności urządzeń elektromedycznych:

Urz

ądzenie klasy I, którego konstrukcja zawiera:

ochron

ę podstawową w postaci izolacji podstawowej o określonych parametrach, zabezpieczającej przed

kontaktem z cz

ęściami pod niebezpiecznym napięciem,

ochron

ę dodatkową, polegającą na przyłączeniu korpusu urządzenia do przewodu uziemienia ochronnego w taki

sposób,

Ŝe dostępne części metalowe urządzenia nie mogą stać się elektrycznie niebezpieczne w przypadku

uszkodzenia izolacji podstawowej.
Urz

ądzenie klasy II, w którym ochrona polega na oddzieleniu dostępnych części przewodzących od części

niebezpiecznych za pomoc

ą izolacji:

podwójnej (podstawowej + dodatkowej) o okre

ślonych parametrach, lub:

zamiast izolacji podwójnej – dopuszczeniu izolacji wzmocnionej o takim samym poziomie zabezpieczenia jak w
przypadku izolacji podwójnej.
Urz

ądzenie klasy II nie moŜe zawierać jakichkolwiek środków słuŜących do uziemienia ochronnego.

Urz

ądzenie zasilane wewnętrznie (z wewnętrznego źródła energii elektrycznej), nie mające generalnie

poł

ączenia z siecią elektryczną, poza ściśle określonymi przypadkami, zwane zwyczajowo urządzeniem

bateryjnym.
Ochrona od strony pacjenta
W technice medycznej pojawienie si

ę moŜliwości kontaktu urządzeń z ciałem pacjenta, najczęściej za

średnictwem tzw. części aplikacyjnych, wprowadziło wiele nowych problemów do klasycznego układu:

urz

ądzenie – uŜytkownik. Sama część aplikacyjna często równieŜ posiada izolację chroniącą pacjenta przed

ró

Ŝnymi istniejącymi jak i potencjalnymi niebezpiecznymi napięciami i prądami występującymi w urządzeniu

medycznym lub w jego otoczeniu. Zagro

Ŝenia zewnętrzne mogą oddziaływać bezpośrednio na pacjenta, ale

tak

Ŝe być przenoszone do aparatu elektromedycznego m.in. poprzez części sygnałowe zewnętrznych urządzeń

przył

ączonych kablami sygnałowymi. Jednym ze sposobów ochrony w tych obwodach mogą być wbudowane

bariery galwaniczne. Przez poj

ęcie bariery galwanicznej rozumiemy układ elektroniczny z odpowiednio

przetworzonym sygnałem przenoszonym drog

ą fotooptyczną oraz zasilaniem przenoszonym drogą indukcji

elektromagnetycznej poprzez materiał stanowi

ący izolację dla bezpośredniego przepływu prądu. Prądy upływu

w urz

ądzeniach elektromedycznych tak jak i innych urządzeniach są prądami pasoŜytniczymi, płynącymi na

skutek nieidealno

ści izolacji elektrycznej. Składają się na to głównie niepoŜądane pojemności elektryczne

pomi

ędzy odizolowanymi obwodami, które moŜna do pewnego stopnia ograniczać, ale nie da się ich całkowicie

wyeliminowa

ć. W układach, zwłaszcza z wyŜszymi napięciami stałymi, moŜe występować stały prąd upływu na

skutek sko

ńczonej wartości rezystancji izolacji elektrycznej. W urządzeniach elektromedycznych do

podstawowych pr

ądów upływu naleŜą: prąd upływu uziomowy, obudowy i pacjenta. Prądy te pochodzą

najcz

ęściej z przewodu fazowego zwykłej sieci elektrycznej. Prąd upływu uziomowy płynie przez izolację części

sieciowej do metalowej obudowy lub korpusu urz

ądzenia, a następnie przez przewód uziemienia ochronnego

tego urz

ądzenia do ziemi (Rys. 11). Prąd ten w przypadku przerwy w przewodzie uziemienia ochronnego

urz

ądzenia, przy równoczesnym dotknięciu obudowy urządzenia przez pacjenta lub osobę obsługującą, popłynie

przez impedancj

ę osoby dotykającej. W zdecydowanej większości przypadków urządzeń elektromedycznych

dopuszczaln

ą granicą tego prądu w stanie normalnym jest wartość 500 µA.

ąd upływu obudowy płynie przez izolację części sieciowej urządzenia do jego obudowy

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i stamt

ąd róŜnymi drogami do ziemi, włącznie z doziemnymi pojemnościami pasoŜytniczymi tej obudowy (Rys.

12). Jego dopuszczalna warto

ść graniczna w urządzeniach elektromedycznych w normalnym stanie wynosi 100

µA.
Pr

ąd upływu pacjenta płynący przez część aplikacyjną przyłączoną do pacjenta (włącznie

z izolacj

ą tej części, jeśli jest typu pływającego – F) dzieli się na kilka przypadków

w zale

Ŝności od lokalizacji źródła tego prądu. MoŜe to być prąd pochodzący:

z cz

ęści sieciowej rozpatrywanego aparatu (stan normalny, typowa granica: typ B, BF –

100 µA, typ CF – 10 µA, typy ochrony okre

ślono niŜej), (Rys. 13.),

z zewn

ętrznego napięcia sieciowego, które pojawiło się na części sygnałowej

rozpatrywanego aparatu (stan uszkodzenia, graniczna warto

ść podawana tylko dla części

aplikacyjnej typu B – 5 mA),
z zewn

ętrznego napięcia sieciowego, które pojawiło się na izolowanej części aplikacyjnej

rozpatrywanego aparatu (stan uszkodzenia, graniczna warto

ść: 5 mA dla typu BF, 50 µA

dla CF.) (Rys. 14.).

EMBED

PBrush

Rys. 11. Przykład pr

ądu upływu uziomowego [12]

EMBED PBrush

Rys. 12. Przykład pr

ądu upływu obudowy [12]

EMBED PBrush
Rys. 13. Przykład pr

ądu upływu pacjenta (w normalnym stanie technicznym urządzenia

[12]

EMBED PBrush
Rys. 14. Przykład pr

ądu upływu pacjenta w przypadku stanu uszkodzenia w postaci

niebezpiecznego

napi

ęcia na pacjencie [12]

Typy ochrony cz

ęści aplikacyjnych

W celu uproszczenia zasad dopuszczalno

ści kontaktu róŜnych części aplikacyjnych

urz

ądzeń elektromedycznych z róŜnymi częściami ciała pacjenta konstrukcje części

aplikacyjnych podzielono w normach na trzy typy ochrony B, BF i CF. Typy te oznaczaj

ograniczenia ró

Ŝnych prądów upływu płynących przez części aplikacyjne oraz istnienie

izolacji tych cz

ęści od reszty urządzenia w przypadku typu BF lub CF.

ęść aplikacyjna typu B jest to normalnie zbudowana część o prądzie upływu pacjenta

ograniczonym do warto

ści 100 µA w normalnym stanie technicznym związanego z nią

urz

ądzenia elektromedycznego. Część ta jest oznaczona symbolem człowieka. Część

aplikacyjna typu B (ang. body) mo

Ŝe być stosowana w kontakcie z całym ciałem pacjenta

z wyj

ątkiem jego serca i, według niektórych źródeł, mózgu.

ęść aplikacyjna typu BF jest częścią typu B z dodaną izolacją elektryczną obwodu

pacjenta od pozostałej cz

ęści urządzenia elektromedycznego. Oprócz ograniczenia prądu

upływu pacjenta w normalnym stanie pr

ąd ten jest ograniczony takŜe w stanie

pojedynczego uszkodzenia do warto

ści 500 µA lub 5 mA w szczególnych przypadkach.

Izolacja obwodu pacjenta sprawia,

Ŝe jego potencjał elektryczny względem ziemi jest

pływaj

ący wokół zera w zaleŜności od tego na ile idealna jest izolacja tej części

aplikacyjnej. St

ąd bierze się litera "F" (ang. floating). Oznaczeniem graficznym tej części

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jest posta

ć człowieka w kwadratowej ramce symbolizującej izolację obwodu pacjenta.

Miejsca dozwolonego kontaktu cz

ęści aplikacyjnej typu BF z ciałem pacjenta są takie

same jak przy typie B.
Cz

ęść aplikacyjna typu CF jest zbudowana na tej samej zasadzie izolacji obwodu

pacjenta jak w przypadku typu BF z t

ą róŜnicą, Ŝe jakość tej izolacji jest wyŜsza i

pozwala uzyskiwa

ć lepsze ograniczenie prądów upływu pacjenta. W normalnym stanie –

stosuje si

ę ograniczenie do wartości 10 µA, w stanie uszkodzenia – do wartości 50 µA.

Litera "C" w oznaczeniu tej cz

ęści pochodzi od angielskiego słowa cardiac – dotyczący

serca. Graficznym symbolem tej cz

ęści jest serce w kwadracie. Część aplikacyjna typu

Ŝe

stosowana

kontakcie

z dowoln

ą częścią ciała pacjenta włącznie z jego sercem.

Systemy urz

ądzeń elektromedycznych

Najwi

ększy stopień złoŜoności wymagań bezpieczeństwa elektrycznego spotyka się

w systemach urz

ądzeń elektromedycznych. Są to zespoły urządzeń, w których co

najmniej jedno jest medyczne i które maj

ą pomiędzy sobą połączenia funkcjonalne lub są

zasilane ze wspólnego przedłu

Ŝacza wielogniazdkowego. Systemy urządzeń, w tym

zwłaszcza komputerowe, s

ą coraz częściej produkowane. W systemach urządzeń

elektromedycznych mog

ą występować problemy dotyczące:

ograniczenia impedancji wydłu

Ŝonych połączeń ochronnych,

ograniczenia sumuj

ących się prądów upływu i róŜnic potencjału,

wzajemnego wpływu na siebie ró

Ŝnych typów urządzeń,

niebezpiecznego, dla personelu medycznego oraz samych urz

ądzeń, oddziaływania

energii elektrycznej aplikowanej pacjentowi, do którego przył

ączone są inne urządzenia.

(np.

zabezpieczenia

przed

impulsami

defibrylacyjnymi

lub

ądem

elektrochirurgicznym),
zakłóce

ń elektrycznych oraz interferencji elektromagnetycznych pomiędzy urządzeniami,

optymalizacji systemów uziemienia, budowy i eksploatacji systemów separacji
elektrycznej, zabezpiecze

ń przeciw przepięciom i przetęŜeniom elektrycznym.

Transformatory separacyjne
Transformatory separacyjne maj

ące galwanicznie oddzielone uzwojenia strony

pierwotnej i wtórnej (i stosunek napi

ęcia wyjściowego do wejściowego 1:1) ograniczają

prawdopodobie

ństwo poraŜeń elektrycznych i innych zagroŜeń poprzez:

ograniczenie pr

ądów upływu przyłączonych urządzeń, ograniczenie prądu zwarcia, np.

w przypadku przebicia w izolacji przył

ączonego urządzenia, zmniejszenie ryzyka

wybuchu lub zapłonu wywołanego urz

ądzeniami elektromedycznymi w stosowanych

jeszcze atmosferach zawieraj

ących środki wybuchowe lub łatwopalne, zwiększenie

niezawodno

ści zasilania sieciowego, które nie zostaje wyłączane w przypadku

pojedynczego zwarcia do ziemi w odseparowanym obwodzie. Odgrywa to wa

Ŝną rolę w

przypadku urz

ądzeń medycznych podtrzymujących pacjenta przy Ŝyciu, urządzeń na

salach operacyjnych lub salach intensywnego nadzoru.
Transformatory separacyjne o wi

ększej mocy znajdują zastosowanie w systemach sieci

separowanej w pomieszczeniach lub strefach nadzoru krytycznego. W takich rozległych
systemach stosowane s

ą monitory istniejącej separacji elektrycznej.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wył

ączniki róŜnicowoprądowe

Urz

ądzenia te monitorują róŜnicę między wartościami prądu płynącego w przewodzie

fazowym i neutralnym w wybranym punkcie linii elektrycznej zasilaj

ącej urządzenie lub

pomieszczenie i odł

ączającej szybko zasilanie w momencie przekroczenia dopuszczalnej

warto

ści tej róŜnicy. ChociaŜ wyłączniki te są bardziej czułe na zagroŜenia niŜ klasyczne

bezpieczniki sieciowe, ich miliamperowe poziomy zadziałania wskazuj

ą na celowość ich

wykorzystania

zabezpiecze

jedynie

przed

zwykłymi

pora

Ŝeniami.

Wył

ączniki róŜnicowoprądowe mogą być stosowane w przypadkach, kiedy nagłe

odł

ączenie zasilania sieciowego zwłaszcza urządzeń medycznych jest dopuszczalne.

Przykładem s

ą typowe zestawy rentgenowskie, które powinny mieć swą wydzieloną linię

zasilania sieciowego. Inne, korzystne zastosowanie wył

ączników róŜnicowoprądowych to

wilgotne pomieszczenia wpływaj

ące niekorzystnie na izolację urządzeń, w przypadkach,

gdy niespodziewane przerwanie zasilania sieciowego nie jest du

Ŝym problemem. Jednak

w wielu pomieszczeniach medycznych cz

ęstsze wyłączanie zasilania na skutek zakłóceń

w poborze pr

ądu, jest zdecydowanie niewskazane.

Lokalizacja dysfunkcji urz

ądzeń medycznych z uwzględnieniem specyfikacji

poszczególnych grup sprz

ętowych

Ŝadnym wypadku nie naleŜy otwierać obudowy urządzenia bez zapoznania się

z instrukcj

ą serwisową uszkodzonego urządzenia.

ększość współczesnych urządzeń medycznych wyposaŜona jest w mikrokontrolery

przeprowadzaj

ące autotest, który weryfikuje sprawność działania istotnych bloków

funkcjonalnych. Je

Ŝeli istnieje podejrzenie, Ŝe urządzenie jest niesprawne lub

rozkalibrowane, to nale

Ŝy sprawdzić poprawność działania funkcjonalnego, zgodnie z

opisem podawanym zazwyczaj w instrukcji u

Ŝytkowania. Dla większości aparatury

medycznej obowi

ązują jednakŜe pewne wspólne czynności, jakie wykonuje się na

wst

ępie.

Ŝeli po włączeniu zasilania wyświetlacz jest nieczytelny oraz nie świeci się Ŝaden ze

wska

źników świetlnych, naleŜy sprawdzić:

czy aparat jest podł

ączony do sieci zasilającej 230 V / 50 Hz,

bezpiecznik sieciowy, a w przypadku gdy jest przepalony wymieni

ć na inny

o parametrach podanych na tabliczce znamionowej,
czy przewód zasilania jest sprawny. Je

Ŝeli istnieje taka moŜliwość, spróbować podłączyć

inny przewód zasilaj

ący tego samego typu.

Ŝeli występuje częste „resetowanie” się aparatu, naleŜy sprawdzić:

czy w pobli

Ŝu nie znajdują się urządzenia pobierające w sposób impulsowy energię

z sieci zasilaj

ącej,

parametry sieci zasilaj

ącej.

Parametry funkcjonalne aparatury
Aby upewni

ć się czy dana aparatura działa prawidłowo naleŜy wykonać szereg testów,

daj

ących informację o konieczności zlokalizowania dysfunkcji i przeprowadzenia

niezb

ędnych napraw.

Aparatura rentgenowska [13]
Testy podstawowe
Testom wewn

ętrznej kontroli parametrów podlegają w szczególności:

parametry pracy lampy rentgenowskiej;
geometria wi

ązki promieniowania rentgenowskiego;

detektor obrazu;
systemy automatyki aparatu;
procesy fotochemiczne.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Radiografia ogólna – wyszczególnienie podstawowych testów decyduj

ących o

sprawno

ści aparatury:

geometria – zgodno

ść pola promieniowania rentgenowskiego z polem świetlnym,

powtarzalno

ść ekspozycji/dawki – róŜnica wartości gęstości optycznej obrazu od

warto

ści odniesienia czyli wartości średniej z testu prowadzonego przez pięć dni dla

całkowicie sprawnego aparatu rentgenowskiego,
rozdzielczo

ść przestrzenna – wartość rozdzielczości przestrzennej powinna być zgodna z

warto

ścią wyznaczoną podczas testów akceptacyjnych,

kasety
przyleganie ekranu wzmacniaj

ącego do błony,

szczelno

ść kaset – na błonach ze wszystkich kaset nie powinno być Ŝadnych

ciemniejszych kraw

ędzi świadczących o nieszczelności kasety,

ciemnia
szczelno

ść ciemni,

świetlenie robocze,

proces wywoływania – odniesione do warto

ści odniesienia, które są wartościami średnimi

z testu, prowadzonego przez pi

ęć dni dla całkowicie sprawnego aparatu

ęstość minimalna,

wska

źnik światłoczułości,

wska

źnik kontrastowości wyraŜony średnim gradientem,

temperatura wywoływacza,
warunki oceny zdj

ęć rentgenowskich

wizualne sprawdzenie czysto

ści powierzchni negatoskopu,

wizualne sprawdzenie równomierno

ści i stabilności świecenia powierzchni negatoskopu,

wizualne sprawdzenie barw

światła negatoskopu.

Wzrokowa ocena jako

ści obrazu testowego w tym rozróŜnialność obszarów o róŜnym

zaczernieniu, powinna wykaza

ć, Ŝe obraz jest ostry, bez zniekształceń i są rozróŜnialne

wszystkie poziomy szaro

ści.

Tomografia komputerowa – wyszczególnienie podstawowych testów decyduj

ących

o sprawno

ści aparatury:

Sformułowanie "warto

ść odniesienia" oznacza średni wynik z kilkukrotnie

przeprowadzonego testu dla całkowicie sprawnego tomografu (bezpo

średnio po jego

instalacji i odbiorze). Warto

ści odniesienia naleŜy powtórnie wyznaczać po

wprowadzeniu jakichkolwiek powa

Ŝnych zmian w aparacie (wymiana lampy, instalacja

nowej wersji oprogramowania).
artefakty – wzrokowa ocena obrazu jednorodnego fantomu wodnego lub
odpowiadaj

ącego tkance miękkiej (nie powinno być znaczących artefaktów),

−

poziom szumu – odchylenie standardowe warto

ści HU w obszarze zainteresowania

wielko

ści ok. 500 mm2 w środkowej części obrazu fantomu wodnego lub fantomu

wykonanego z materiału odpowiadaj

ącego tkance miękkiej względem wartości

odniesienia,

−

jednorodno

ść – ocenę jednorodności przeprowadza się na podstawie obrazu fantomu

wodnego lub wykonanego z materiału ekwiwalentnego tkance mi

ękkiej. Miarą

jednorodno

ści jest róŜnica między średnimi wartościami HU zmierzonymi w dwóch

obszarach zainteresowania wielko

ści ok. 500 mm2: w środku oraz w pobliŜu brzegu

obrazu fantomu,

−

rozdzielczo

ść przestrzenna,

−

progowy kontrast obrazu – liczba widocznych obiektów o niskim kontra

ście nie powinna

ć mniejsza niŜ wartość odniesienia,

−

geometria obrazu – odległo

ści zmierzone w obrazie fantomu zawierającego struktury

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

o znanych rozmiarach (pomiar na ekranie monitora z u

Ŝyciem oprogramowania

tomografu) nie powinny ró

Ŝnić się od wartości rzeczywistych,

−

grubo

ść warstwy tomograficznej – grubość obrazowanej warstwy zmierzona zgodnie

z instrukcj

ą obsługi tomografu i fantomu nie powinna róŜnić się od wartości nastawionej,

−

światła lokalizacyjne – dokładność wskazań świetlnych wskaźników połoŜenia
obrazowanej warstwy,

−

ruch stołu,

−

obraz testowy.

Aparatura radioizotopowa

Mierniki aktywno

ści bezwzględnej – wykaz podstawowych testów decydujących

o sprawno

ści aparatury:

a) testy akceptacyjne sprawdzaj

ące zgodność parametrów i cech urządzenia z danymi

katalogowymi. Ponadto sprawdzenie obecno

ści atestu kalibracji dla poszczególnych

radionuklidów,

b) testy eksploatacyjne

−

pomiar tła, pomiar odtwarzalno

ści wskazań,

−

testy na dokładno

ść i precyzję pomiarów, testy na liniowość zaleŜności pomiarów

i aktywno

ści,

−

bezwzgl

ędna kalibracja urządzenia.

Kontrola jako

ści kamer scyntylacyjnych.

1) testy akceptacyjne.

Wszystkie kamery scyntylacyjne podlegaj

ą obowiązkowym testom akceptacyjnym na

zgodno

ść parametrów technicznych i cech ze specyfikacją producenta. Testy

akceptacyjne

obejmuj

ą równieŜ poprawność funkcjonowania komputerowych

programów przetwarzania obrazów scyntygraficznych.

2) testy eksploatacyjne dla kamer planarnych:

−

kalibracja energetyczna,

−

pomiar tła (odtwarzalno

ść),

−

test na jednorodno

ść czułości obszaru odwzorowywania detektora,

−

kontrola jednorodno

ści obrazowania przez detektor z zastosowaniem ilościowej

analizy obrazu,

−

kontrola przestrzennej liniowo

ści i wewnętrznej rozdzielczości detektora (bar

phantom test).

3) testy kontroli jako

ści rotacyjnych kamer scyntylacyjnych.

Kamery rotacyjne podlegaj

ą testom przewidzianym dla kamer planarnych, a ponadto

nast

ępującym testom okresowym:

−

test jednorodno

ści odwzorowywania przez detektor (duŜa liczba zarejestrowanych

zlicze

ń),

−

test precyzji

środka obrotu,

−

test rozdzielczo

ści tomograficznej,

−

test globalnego działania systemu (przy u

Ŝyciu fantomu Jaszczaka),

−

test rozmiaru piksela matrycy obrazowej.

Wszystkie testy kontrolne obu typów kamer przeprowadza si

ę po kaŜdej naprawie urządzenia.

Aparatura ultrad

źwiękowa

Aparatura ultrad

źwiękowa diagnostyczna do obrazowania diagnostycznego –

wyszczególnienie podstawowych testów decyduj

ących o sprawności aparatury:

−

oznaczenie

W przypadku ultrad

źwiękowych urządzeń diagnostycznych zdolnych do wytwarzania

okre

ślonych poziomów mocy wyjściowej i które umoŜliwiają operatorowi bezpośrednio

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zmienia

ć poziomy mocy wyjściowej, działanie niezbędne do zwiększenia lub zmniejszenia

poziomów mocy wyj

ściowej, powinno być jasne dla operatora. To oznakowanie powinno być

świetlane na ekranie monitora.

−

wyj

ście – akustyczna moc wyjściowa powinna być wyłączona, gdy obraz jest

zamro

Ŝony,

−

kształt fali – sprawdzeniu podlegaj

ą zakłócenia kształtu fali lub zniekształcenia

obrazu, które nie mog

ą być przyjęte jako efekt fizjologiczny,

−

moc wyj

ściowa ultradźwięków – nie powinna przekraczać wartości ustalonej przez

producenta,

−

temperatura powierzchni głowicy ultrad

źwiękowej – temperatura powierzchni

kontaktowej nie powinna przekracza

ć 43 (C,

−

obecno

ść niezamierzonych lub niekontrolowanych ruchów głowic ultradźwiękowych

przeznaczonych do zastosowania wewn

ątrz ciała,

−

kable ł

ączące urządzenie z pacjentem łącznie z kablem przetwornika

ultrad

źwiękowego.

Aparatura małej i wielkiej częstotliwości
a) Aparatura małej cz

ęstotliwości m. cz

W przypadku aparatury małej cz

ęstotliwości, np. urządzenie do terapii prądem m.cz

(tonoliza) wymagane jest oddziaływanie na pacjenta impulsami z dwóch wyj

ść A i B.

Oddziaływanie na pacjenta impulsami tylko z jednego wyj

ścia aparatu spowoduje brak

skuteczno

ści zabiegu terapeutycznego.

Wyszczególnienie podstawowych testów decyduj

ących o sprawności aparatury, podczas

których sprawdza si

ę:

−

czy kabel pacjenta jest poprawnie doł

ączony do aparatu,

−

poprawno

ść połączeń elektrod,

−

czy elektrody nie s

ą zuŜyte, a w razie konieczności zastosować inne, sprawne

elektrody,

−

prawidłowo

ść impulsów na obu wyjściach (np. przy pomocy oscyloskopu),

korzystaj

ąc

z instrukcji serwisowej i schematów poł

ączeń elektrycznych dostarczonych przez

producenta danego aparatu.

W przypadku urz

ądzeń mikroprocesorowych naleŜy korzystać z automatycznych testów

urz

ądzenia sprawdzających funkcje, np. ciągłość kabla pacjenta.

b) Aparatura wielkiej cz

ęstotliwości w. cz

Aparatura ta posiada specyficzne rozwi

ązania niespotykane w aparaturze m. cz. Jednym

z nich jest stosowanie rezonatorów kwarcowych do stabilizacji cz

ęstotliwości generatora

w. cz. W przypadku uszkodze

ń kwarcu i braku generacji wymaganego napięcia lub

generowania napi

ęcia o innej częstotliwości, naleŜy wymienić kwarc na nowy

o identycznych parametrach. Drugim jest wska

źnik rezonansu lub automatyka dostrojenia

do rezonansu. Wynika to z faktu,

Ŝe maksymalna energia przekazywana jest do obwodu

pacjenta tylko w przypadku rezonansu. Pojemno

ść pacjenta stanowi pojemność obwodu

rezonansowego. Zmiana poło

Ŝenia pacjenta będzie powodować odstrajanie się rezonansu

i spadek energii dostarczanej do pacjenta. Dostrajanie do rezonansu mo

Ŝe być ręczne lub

automatyczne.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aparatura audiologiczna
Aparatura audiologiczna do badania słuchu – wyszczególnienie podstawowych testów
decyduj

ących o sprawności aparatury:

a) ogl

ędziny zewnętrzne:

−

kompletno

ść audiometru zgodnie z dokumentacją techniczną, np. zestaw słuchawek,

przetwornik kostny, przycisk pacjenta,

−

stan zewn

ętrzny audiometru, np. elementy audiometru nie powinny mieć śladów

uszkodze

ń mechanicznych, zanieczyszczeń, wszystkie napisy powinny być czytelne,

−

sprawno

ść działania określonych funkcji audiometru zgodnie z instrukcją obsługi,

c) pomiary podstawowych parametrów audiometru, zgodnie z opisem w dokumentacji

towarzysz

ącej , np.:

−

sprawdzenie poziomów słyszenia przewodnictwa powietrznego,

−

sprawdzenie poziomów słyszenia przewodnictwa kostnego,

−

pomiary współczynnika zniekształce

ń nieliniowych przewodnictwa powietrznego,

−

pomiary współczynnika zniekształce

ń nieliniowych przewodnictwa kostnego,

−

pomiar bł

ędu względnego częstotliwości,

−

sprawdzenie bł

ędów regulatora poziomów słyszenia,

−

sprawdzenie obwiedni sygnału przy wł

ączeniu i wyłączeniu sygnału,

−

sprawdzenie d

źwięków niepoŜądanych,

−

sprawdzenie siły docisku słuchawek.

Aparatura do badania układu krąŜenia
Aparatura elektrokardiograficzna wykorzystywana do badania układu kr

ąŜenia jest

sprawdzana przy u

Ŝyciu specjalistycznych testerów, których podstawowym zadaniem jest

kalibrowany podział sygnałów U1 i U2 z dwóch zewn

ętrznych generatorów i sumacyjne

podanie ich przez gniazda P1 i P2 na wej

ście róŜnicowe badanego toru EKG.

Rejestrator EKG – wyszczególnienie podstawowych testów decyduj

ących o sprawności

aparatury (wg PN-EN 60601-2-51:2005(U)):
a) badanie odprowadze

ń – na podstawie dokumentacji badanego urządzenia określa się:

−

rodzaje mo

Ŝliwych odprowadzeń EKG,

−

sposoby prezentacji tych odprowadze

ń,

−

sposób znakowania przewodu pacjenta.

b) badanie impedancji wej

ściowej – polegające na zarejestrowaniu i podstawieniu do

okre

ślonych wzorów wartości amplitudy sygnału testowego o częstotliwości f i wartości

amplitudy po wł

ączeniu impedancji szeregowej Z,

c) badanie kalibracji odprowadze

−

obecno

ści napięcia kalibrującego – w trakcie zapisu EKG przy dostępnych

czuło

ściach sprawdza się zgodność odwzorowania tego sygnału w postaci impulsu

prostok

ątnego

z ustawiona czuło

ścią dla kaŜdego odprowadzenia,

−

parametry czuło

ści – amplitudę zapisanych sygnałów porównuje się z amplitudą

wynikaj

ącą z ustawionej czułości (elektrokardiograf powinien dysponować co

najmniej trzema czuło

ściami, np. 5, 10 i 20 mm/mV),

d) badanie redukcji efektów wywołanych sygnałami zakłócaj

ącymi

−

tłumienie sygnału współbie

Ŝnego CMRR,

−

sprawdzenie odporno

ści na przesterowanie,

−

sprawdzenie działania filtrów,

e) badanie własno

ści izolinii, przesłuchów, szumów, zdolności zapisu szybkich zboczy

−

sprawdzenie poprawno

ści regulacji połoŜenia izolinii – elementy regulacyjne

powinny umo

Ŝliwiać ustawienie izolinii w efektywnym polu zapisu,

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

sprawdzenie wpływu zmian temperatury otoczenia na poło

Ŝenie izolinii,

−

sprawdzenie stabilno

ści połoŜenia izolinii,

−

sprawdzenie poziomu szumów własnych,

−

sprawdzenie zdolno

ści zapisu szybkich zboczy,

−

sprawdzenie szeroko

ści izolinii,

−

sprawdzenie przesłuchów mi

ędzykanałowych i znaczników.

f) badanie zniekształce

ń sygnałów

−

przenoszenie sygnałów o ró

Ŝnych częstotliwościach,

−

zakres wysterowania toru,

−

liniowo

ść przenoszenia sygnału ze składowa stałą,

−

minimalny rejestrowany sygnał.

g) badanie jako

ści prezentacji EKG

Aparatura rehabilitacyjna

Dla przykładu zostan

ą podane typowe uszkodzenia aparatów wykorzystywanych

w elektrolecznictwie czy elektrodiagnostyce.
W przypadku, gdy istnieje podejrzenie,

Ŝe aparat jest niesprawny przeprowadza się

nast

ępujące testy:

a) je

Ŝeli przy próbie zwiększenia wartości prądu, następuje sygnalizowanie obwodu

rozwartego, nale

Ŝy sprawdzić:

−

czy kabel pacjenta jest poprawnie doł

ączony do aparatu i dokręcony nakrętką,

−

poprawno

ść połączeń elektrod z puszka kabla obwodu pacjenta,

−

czy elektrody nie s

ą zuŜyte, a w razie konieczności zastosować inne, sprawne

elektrody.

b) dla przyj

ętego przez producenta obciąŜenia, sprawdza się wartości napięć i kształt

sygnałów wyj

ściowych.

Aparatura laserowa diagnostyczna i terapeutyczna

Wyszczególnienie

podstawowych testów decyduj

ących o sprawności aparatury:

a) oznaczenie – urz

ądzenie laserowe powinno mieć etykietę przytwierdzoną tak blisko, jak

tylko to mo

Ŝliwe kaŜdego otworu wyjściowego lasera.

sprawdzenie wska

źnika gotowości lasera do pracy, – wskaźnik gotowości lasera do pracy

powinien

świecić, gdy jest moŜliwy dostęp do emisji promieniowania przekraczającego

klas

ę 1.

c) sprawdzenie wska

źnika pojawienia się emisji promieniowania laserowego, – Urządzenie

laserowe powinno by

ć wyposaŜone w widzialny i/lub dźwiękowy sygnał

w celu wskazania,

Ŝe ma miejsce emisja promieniowania laserowego.

sprawdzenie dokładno

ści parametrów pracy, – urządzenie laserowe powinno zawierać

środki do wskazania zadanego wstępnie poziomu tego promieniowania wyjściowego
wi

ązki roboczej, które jest przeznaczone do napromieniowania ciała ludzkiego.

Rzeczywiste promieniowanie wyj

ściowe mierzone w płaszczyźnie wyjściowej nie

powinno odbiega

ć od nastawionej wartości o więcej niŜ 20 %.

e) sprawdzenie ochrony przed niebezpiecznym promieniowaniem wyj

ściowym, – wielkość

mierzona, elektryczna lub optyczna, która jest bezpo

średnio odniesiona do generowanej

mocy lasera, powinna by

ć monitorowana w czasie pracy. Monitoring powinien być

prowadzony w odst

ępach czasu krótszych niŜ czas tolerancji uszkodzenia.Dla systemu

z otwart

ą pętlą, gdy moc emitowana odbiega od wartości nastawionej o wartość

przekraczaj

ącą

20 %, powinno by

ć wysłane widzialne i/lub dźwiękowe ostrzeŜenie.

f) sprawdzenie wył

ącznika awaryjnego – Wyłącznik awaryjny powinien zatrzymać emisję

promieniowania tak szybko, jak to mo

Ŝliwe.

g) sprawdzenie działania podzespołów:

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

migawki steruj

ącej czasem ekspozycji i/lub układu jej akwizycji,

tłumików optycznych,
przeł

ączników sterujących promieniowaniem lasera,

podzespołów obwodów monitoruj

ących.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

1. Jakie podstawowe etapy obejmuje naprawa urz

ądzeń medycznych?

2. Jakie poznałe

ś klasy ochronności urządzeń medycznych i jak moŜna je charakteryzować?

3. Co to s

ą prądu upływu i z czego wynikają?

4. Co oznaczaj

ą pojęcia: „prąd upływu uziomowy”, „prąd upływu obudowy”, „prąd upływu

pacjenta”?

5. Co to s

ą części aplikacyjne urządzeń medycznych i jakie znasz ich typy ochrony?

6. Jaka jest budowa i zasada działania transformatorów separacyjnych?
7. Na czym polega lokalizacja dysfunkcji urz

ądzeń medycznych?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

W pewnej przychodni podczas zabiegu z wykorzystaniem aparatu do elektroterapii

stwierdzono,

Ŝe przy próbie zwiększenia wartości prądu następuje sygnalizowanie obwodu

rozwartego. Zaproponuj swoj

ą procedurę postępowania przy lokalizacji dysfunkcji

urz

ądzenia.

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) zapozna

ć się z rozdziałem 4.7. Poradnika,

2) zorganizowa

ć stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

3) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

4) dokona

ć oceny ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

−

zeszyt,

−

przybory do pisania,

−

literatura wskazana przez nauczyciela.

Ćwiczenie 2

W pewnej przychodni, podczas transportowania ultrasonografu z jednego gabinetu do

innego, podł

ączone głowice ultradźwiękowe upadły na podłogę korytarza. Zaproponuj co

nale

Ŝałoby w takiej sytuacji zrobić, aby zapewnić ponowne bezpieczne i poprawne działanie

urz

ądzenia?

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) zapozna

ć się z rozdziałem 4.7. Poradnika,

2) zorganizowa

ć stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

3) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

4) dokona

ć oceny ćwiczenia.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

−

zeszyt,

−

przybory do pisania,

–

literatura wskazana przez nauczyciela.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) wymieni

ć klasy ochronności urządzeń medycznych?

2) wymieni

ć typy ochronności części aplikacyjnych?

3) zdefiniowa

ć i podać przykłady urządzeń elektroaktywnych?

4) jaka jest budowa i zasada działania transformatora separacyjnego ?

5) poda

ć przykłady lokalizacji dysfunkcji wybranej grupy

sprz

ętu medycznego?

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Zakresy narzędzi oraz wymagań dotyczących stanowiska

pracy koniecznych do lokalizacji uszkodzeń i wykonywania
podstawowych napraw

4.8.1. Materiał nauczania

Zestawy narz

ędzi powinny umoŜliwiać efektywną i bezpieczną konserwację i naprawę

aparatury medycznej. Podstawowe narz

ędzia potrzebne (wymagane) do naprawy aparatury

medycznej to:
a) multimetr cyfrowy (lub analogowy) o dokładno

ści nie gorszej niŜ 1,0 % dla pomiarów

napi

ęć stałych.

Nowoczesny multimetr cyfrowy wystarcza do wi

ększości pomiarów występujących

w praktyce. Najcz

ęściej dokonuje się pomiarów napięć stałych, zmiennych (50 Hz

i 100 Hz), pr

ądów stałych i zmiennych (50 Hz) oraz rezystancji. Pozostałe pomiary

przeprowadzone s

ą stosunkowo rzadko.

Współczesne multimetry w zale

Ŝności od typu i ceny umoŜliwiają ponadto pomiar złącz

półprzewodników, pojemno

ści (czasami indukcyjności), częstotliwości, wzmocnienia

tranzystorów itp. Wskazane jest przed rozpocz

ęciem pracy zapoznanie się z instrukcją

obsługi multimetru i parametrami technicznymi.

b) oscyloskop jednokanałowy lub wielokanałowy (analogowy lub cyfrowy).

Konserwuj

ąc lub naprawiając aparaturę medyczną najczęściej potrzebny jest oscyloskop

jednokanałowy.  Oscyloskop  wielokanałowy  potrzebny  jest  sporadycznie,  przy  bardziej
skomplikowanych uszkodzeniach.
Oscyloskop  cyfrowy  ułatwia  prac

ę i pomiary umoŜliwiając automatyczny pomiar

amplitudy przebiegu, cz

ęstotliwość, czas trwania impulsu itp. W przypadku pomiarów o

poziomie kilku mV zalecane jest stosowanie wej

ściowego wzmacniacza róŜnicowego

(typowe oscyloskopy maj

ą maksymalną czułość 10 mV/cm).

c) zestaw skompensowanych sond oscyloskopowych do pomiarów napi

ęć o zakresie

amplitudy przekraczaj

ącym maksymalne napięcie wejściowe oscyloskopu.

Maksymalne dopuszczalne napi

ęcie pomiarowe oscyloskopu (podawane na wejście)

wynosi z reguły kilkadziesi

ąt V

i w przypadku pomiaru wi

ększych napięć impulsowych

konieczne jest stosowanie sond dziel

ących, np. 1:10.

d) generator napi

ęcia sinusoidalnego, trójkątnego i prostokątnego o regulowanym

wypełnieniu, zakresie cz

ęstotliwości od 0,1 Hz do 1000 Hz o wyjściu symetrycznym,

zakresie regulacji amplitudy napi

ęcia od 1 mV do 1 V (wyjście napięciowe).

Wyj

ście symetryczne umoŜliwia podanie na wejście urządzenia napięcia antyfazowego

(ró

Ŝnicowego). Korzystanie z pojedynczego wyjścia umoŜliwia podawanie napięcia

synfazowego (wspólnego). Niektóre generatory nie maj

ą moŜliwości regulacji amplitudy

napi

ęcia na poziomie mV. MoŜna wtedy zastosować zewnętrzny dzielnik rezystorowy.

e) symulatory przebiegów pacjenta, np. symulator przebiegu EKG, symulator sygnału

pulsoksymetru itp., umo

Ŝliwiające szybkie sprawdzenie aparatu po naprawie,

f) zestaw wkr

ętaków róŜnych rozmiarów i minimum o dwóch zakończeniach (płaski

i krzy

Ŝowy) słuŜący do demontaŜu urządzeń oraz wkrętaki z tworzywa izolacyjnego

wykorzystywane do ustawiania elementów regulacyjnych np. trymery, potencjometry,

g) dwie p

ęsety (płaska i zakrzywiona) przydatne przy montaŜu i demontaŜu drobnych

elementów,

h) stacja lutownicza wraz z wymiennymi ko

ńcówkami np. do wylutowywania układów

scalonych,

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

odsysacz do lutowia (

średnica otworu 1 mm i 2 mm), bardzo przydatne i niedoceniane

urz

ądzenie słuŜące do usuwania nadmiaru cyny,

lutowie tzw. „tinol” w postaci cienkiego drutu o

średnicy mniejszej lub równej 1 mm,

zale

Ŝnej od średnicy wylutowywanych elementów i otworów płytki,

k) kalafonia, bardzo dobry topnik wykorzystywany przy wlutowywaniu elementów, czasami

przy wylutowywaniu,

tzw. plecionka (inaczej ekran) do wylutowywania układów scalonych i innych elementów
wielonó

Ŝkowych,

m) szkło powi

ększające minimum x 2, w postaci lupy lub duŜego szkła w oprawie nad

stanowiskiem,

n) p

ędzelek i pojemnik ze spręŜonym powietrzem potrzebne przy odkurzaniu wnętrza

aparatu,

o) nó

Ŝ monterski od ściągania izolacji przewodów,

p) obcinaczki do skracania zbyt długich „nó

Ŝek” elementów, np. rezystorów,

q) izopropanol do czyszczenia płytek z resztek kalafonii, pozostało

ści elektrolitu, tłustego

brudu,

r) dynamometr

zakresie

najmniej

kilkunastu

gramów

wykorzystywany

w uzasadnionych przypadkach, np. przy regulacji docisku piórka pisaka w rejestratorach
na papier ciepłoczuły,

s) sonda wysokonapi

ęciowa do multimetru, o zakresie 30 kV (lub 40 kV) wykorzystywana

w uzasadnionych przypadkach, np. do pomiaru wysokich napi

ęć stałych dc lub

zmiennych ac,

kilowoltomierz (najcz

ęściej do kilkudziesięciu kV lub nawet kilkuset kV)

wykorzystywany w uzasadnionych przypadkach, np. do pomiaru wysokich napi

ęć stałych

dc lub zmiennych ac,

u) mostek RLC stosowany do pomiaru pojemno

ści, rezystancji, ewentualnie indukcyjności,

których warto

ści przekraczają moŜliwości pomiarowe typowych multimetrów.

Ŝnym elementem jest teŜ odpowiednie oświetlenie miejsca pracy. W uzasadnionych

przypadkach nale

Ŝy skorzystać z dodatkowego źródła światła, np. latarka z Ŝarówką

kryptonow

ą, oświetlacz halogenowy itp.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

1. Jakie poznałe

ś narzędzia potrzebne do przeprowadzenia naprawy aparatury medycznej?

2. Jakie pomiary najcz

ęściej wykonuje się przy uŜyciu multimetru?

3. W jakim celu wykorzystasz oscyloskop analogowy lub cyfrowy podczas naprawy

aparatury medycznej?

4. Jakie sygnały mo

Ŝna zadać z generatora funkcji?

5. Jakie pomiary wykonuje si

ę przy uŜyciu mostka RLC?

6. W jakim celu wykorzystasz symulator pacjenta?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Porównaj wyniki pomiaru tego samego parametru wykonane przy u

Ŝyciu multimetru

i oscyloskopu.

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1) wyj

ście generatora napięcia sinusoidalnego 100 Hz (lub 50 Hz) obciąŜyć rezystorem

1,0 k

Ω

5 % / 0,5 W,

2) dokona

ć pomiaru spadku napięcia na rezystorze przy pomocy multimetru (zakres AC –

pomiar napi

ęć zmiennych),

3) amplitud

ę napięcia z generatora ustawić tak, aby otrzymać wskazanie na multimetrze

około 10,0 V,

4) odł

ączyć multimetr i na jego miejsce podłączyć oscyloskop,

5) dokona

ć pomiaru amplitudy napięcia U

(napi

ęcie peak–peak),

6) porówna

ć wyniki pomiaru multimetrem i oscyloskopem,

7) zastosowa

ć przelicznik dla napięcia sinusoidalnego:

gdzie: U – warto

ść skuteczna amplitudy przebiegu sinusoidalnego,

– warto

ść amplitudy peak–peak.

8) okre

ślić na podstawie otrzymanych pomiarów wartość skuteczną i amplitudę prądu

płyn

ącego przez rezystor,

9) przeł

ączyć multimetr na pomiar prądu AC (pomiar prądu zmiennego),

10) zaproponowa

ć sposób włączenia multimetru w obwód i dokonać pomiaru prądu,

a nast

ępnie porównać otrzymany wynik z wynikiem z punktu 8), wyjaśnić rozbieŜności,

11) przeł

ączyć rodzaj sygnału w generatorze na napięcie prostokątne o współczynniku

wypełnienia ½ (współczynnik wypełnienia – stosunek czasu trwania impulsu t

do okresu

impulsu T), pozostałe parametry sygnału zadawanego z generatora nie ulegaj

ą zmianie,

12) dokona

ć pomiaru amplitudy multimetrem cyfrowym i oscyloskopem U

, a nast

ępnie

porówna

ć wskazania,

13) zastosowa

ć przelicznik dla napięcia prostokątnego unipolarnego (od zera do U

)

o dowolnym wypełnieniu:

14) porówna

ć wskazania multimetru w stosunku do wskazań przy napięciu sinusoidalnym,

Ŝeli uległy zmianie,

15) zało

Ŝyć, Ŝe wartość rezystora nie jest znana, a następnie na postawie otrzymanych

wcze

śniej wyników obliczyć wartość rezystancji,

16) zmierzy

ć wartość rezystora przy pomocy multimetru i porównać wynik z wcześniej

obliczon

ą wartością rezystancji,

17) wyja

śnić z czego wynikają róŜnice,

18) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

19) dokona

ć oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

−

generator napi

ęcia sinusoidalnego i napięcia prostokątnego,

−

rezystor 1,0 k

Ω

5 % / 0,5 W,

−

multimetr cyfrowy z funkcj

ą pomiaru napięć stałych i zmiennych, funkcją pomiaru

ądów stałych i zmiennych oraz funkcją pomiaru rezystancji,

−

oscyloskop,

−

zeszyt,

−

przybory do pisania,

−

literatura wskazana przez nauczyciela.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) wymieni

ć jakie powinny znaleźć się narzędzia w zestawie niezbędnym do

naprawy aparatury medycznej?

2) opisa

ć zastosowanie tych narzędzi?

3) wymieni

ć jakie pomiary mogą być wykonane przy uŜyciu multimetrów?

4) wymieni

ć jakie pomiary mogą być wykonane przy uŜyciu oscyloskopu

cyfrowego lub analogowego?

5) wymieni

ć jakie parametry mogą być mierzone mostkiem RLC?

6) powiedzie

ć do czego słuŜy generator funkcji?

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Testy bezpieczeństwa urządzeń medycznych

4.9.1. Materiał nauczania

W niniejszym rozdziale zostan

ą omówione badania typu dotyczące bezpieczeństwa

urz

ądzeń medycznych, podczas których powinny być badane tylko te parametry izolacji,

podzespołów i konstrukcji, których uszkodzenie mogłoby spowodowa

ć zagroŜenie

bezpiecze

ństwa w stanie normalnym lub stanie pojedynczego uszkodzenia.

Stan normalny – stan, w którym wszystkie

środki wprowadzone dla ochrony przed

zagro

Ŝeniem bezpieczeństwa są nienaruszone.

Stan pojedynczego uszkodzenia – stan, w którym jeden

środek ochrony przed zagroŜeniem

bezpiecze

ństwa w urządzeniu jest uszkodzony lub występuje jeden zewnętrzny stan

pojedynczego uszkodzenia, np.:

−

przerwa w przewodzie uziemienia ochronnego,

−

przerwa w jednym przewodzie zasilaj

ącym,

−

pojawienie si

ę napięcia zewnętrznego na części aplikacyjnej typu F

Część aplikacyjna – to cz

ęść urządzenia, która podczas normalnego uŜytkowania wymaga

wej

ścia w fizyczny kontakt z pacjentem, aby urządzenie spełniało swoją funkcję; albo moŜe

ć doprowadzona do kontaktu z pacjentem; albo wymaga dotknięcia przez pacjenta.

Badania typu wykonuje si

ę na jednym reprezentatywnym egzemplarzu wyrobu i jeŜeli nie

okre

ślono inaczej, badania bezpieczeństwa nie powinny być powtarzane. Ma to zastosowanie

szczególnie w odniesieniu do prób wytrzymało

ści elektrycznej, które są wykonywane tylko

u producenta lub w laboratoriach badawczych.
Kolejność testów bezpieczeństwa urządzeń medycznych wg PN-EN 60601-1:1999
Je

Ŝeli to moŜliwe, kolejność testów powinna przebiegać według kolejności podanej poniŜej,

chyba

Ŝe ustalono inaczej w normach szczegółowych.

1. Wymagania ogólne.
2. Oznakowanie.

Badanie przeprowadza si

ę przez oględziny i kontrolę obecności wymaganego

oznakowania.
a) sprawdzenie oznakowania na zewn

ętrznej stronie urządzenia lub jego części, np.:

okre

ślenie modelu lub typu urządzenia, znamionowego napięcie zasilania,

ęstotliwości zasilania, poboru mocy, klasyfikacji, np. symbol urządzenia klasy II

(je

Ŝeli ma zastosowanie), symbol IP określający stopień ochrony przed szkodliwym

przedostaniem si

ę składników mechanicznych i przedostaniem się wody, symbol

okre

ślający typ części aplikacyjnej; opisanie rodzaju pracy, np. ciągła, czasowa,

bezpieczników, np. typ i dane znamionowe, wyj

ścia, skutków fizjologicznych,

opakowania ochronnego, zacisków uziemienia.

b) oznakowanie wewn

ątrz urządzenia lub jego części,

c) oznakowanie elementów regulacji i przyrz

ądów pomocniczych,

d)  symbole,
e)  kolory izolacji przewodów,
f)  wska

źniki świetlne i przyciski, np. kolory światła wskaźników, kolory nie

pod

świetlonych przycisków.

3. Pobór mocy.

Warto

ść w stanie ustalonym, prądu lub mocy pobieranej przez urządzenie przy napięciu

znamionowym, w ustalonej temperaturze pracy oraz przy nastawach parametrów pracy
okre

ślonych przez producenta, nie powinna przekraczać wartości danych znamionowych.

4. Klasyfikacja.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Urz

ądzenia i jego części aplikacyjne są klasyfikowane według następujących kryteriów:

rodzaju ochrony przed pora

Ŝeniem elektrycznym, stopnia ochrony przed poraŜeniem

elektrycznym, stopnia ochrony przed przedostaniem si

ę wody, metod sterylizacji lub

dezynfekcji zalecanych przez producenta, rodzaju pracy.

5. Ograniczenie napi

ęcia i/lub energii.

Urz

ądzenie medyczne powinno być tak skonstruowane, aby po upływie 1 s od wyjęcia

wtyczki, napi

ęcie między bolcami wtyczki i miedzy dowolnym bolcem a obudową nie

przekraczało 60 V. Badanie takie powinno by

ć powtórzone 10 razy.

6. Obudowy i pokrywy ochronne.

Urz

ądzenie powinno być tak skonstruowane i osłonięte, aby miało ochronę przed

kontaktem z cz

ęściami czynnymi i częściami, które mogą stać się czynnymi w stanie

pojedynczego uszkodzenia.

7. Separacja.

ęści aplikacyjne powinny być elektrycznie odseparowane od części czynnych

urz

ądzenia w stanie normalnym i w stanie pojedynczego uszkodzenia w taki sposób, aby

dopuszczalne pr

ądy upływu nie były przekroczone.

8. Uziemienie ochronne, uziemienie funkcjonalne i wyrównanie potencjałów.

Zacisk uziemienia ochronnego powinien umo

Ŝliwiać odpowiednie przyłączenie do

przewodu ochronnego w instalacji za pomoc

ą przewodu uziemienia ochronnego

w przewodzie zasilania sieciowego i, kiedy jest to wła

ściwe, za pomocą odpowiedniej

wtyczki albo za pomoc

ą przymocowanego i zainstalowanego na stałe przewodu

uziemienia ochronnego.

9. Wytrzymało

ść mechaniczna.

Obudowy, w tym pokrywy dost

ępu stanowiące ich część, wraz z wszystkimi

znajduj

ącymi się na nich podzespołami, powinny mieć wystarczającą wytrzymałość

i sztywno

ść.

10. Cz

ęści ruchome.

Urz

ądzenia ruchome powinny być zaopatrzone w odpowiednie osłony, które powinny

stanowi

ć nieodłączną część urządzenia.

11. Powierzchnie, naro

Ŝa i krawędzie.

Urz

ądzenie nie powinno posiadać szorstkich powierzchni, ostrych naroŜy i krawędzi

mog

ących spowodować obraŜenia lub uszkodzenia, lub teŜ powinny być one osłonięte.

12. Stateczno

ść i zdolność transportowa.

W czasie normalnego u

Ŝytkowania urządzenie nie powinno utracić równowagi przy

przechyleniu o k

ąt 10

13. Cz

ęści wyrzucane.

Ŝeli części wyrzucane mogłyby stwarzać zagroŜenie bezpieczeństwa, powinny być

zapewnione odpowiednie

środki ostroŜności.

14. Temperatury – zapobieganie po

Ŝarom.

ęści aplikacyjne urządzenia nie przeznaczone do dostarczania ciepła do pacjenta nie

powinny mie

ć temperatury powierzchni przekraczającej 41

15. Przerwy w ci

ągłości zasilania.

Urz

ądzenie powinno być tak zaprojektowane, aby przerwanie i powrót zasilania nie

powodowały zagro

Ŝenia bezpieczeństwa innego niŜ przerwanie jego zamierzonej funkcji.

16. Dokładno

ść parametrów pracy i ochrona przed niebezpiecznymi wartościami parametrów

wyj

ściowych.

W przypadku urz

ądzeń wielofunkcyjnych do róŜnych zabiegów leczniczych,

zaprojektowanych zarówno na niskie i wysokie warto

ści parametrów wyjściowych,

powinny by

ć podjęte odpowiednie środki minimalizujące moŜliwość przypadkowego

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wybrania parametru o wysokiej warto

ści, np. blokady zapewniające wiadome działanie,

oddzielne zaciski wyj

ściowe.

17. Nieprawidłowe działanie, stany uszkodzenia.

Urz

ądzenie powinno być tak zaprojektowane i wykonane, aby nawet w stanie

pojedynczego uszkodzenia nie istniało

Ŝadne zagroŜenie bezpieczeństwa.

18. Ci

ągłe prądy upływu i prądy pomocnicze pacjenta w temperaturze pracy urządzenia.

19. Wytrzymało

ść dielektryczna w temperaturze pracy.

W przypadku urz

ądzenia jednofazowego i urządzenia trójfazowego (badanego jak

urz

ądzenie jednofazowe) napięcie probiercze powinno być doprowadzone do elementów

składowych izolacji przez 1 minut

ę zgodnie z zaleceniami: izolacja podstawowa –

1500 V, izolacja dodatkowa – 2500 V, izolacja wzmocniona i podwójna – 4000 V.
Podczas próby nie powinny wyst

ąpić przeskoki iskier lub przebicie.

20. Stabilizowanie wst

ępne w wilgoci.

Wszystkie urz

ądzenia w klasie innej niŜ IPX8 (zabezpieczone przed skutkami ciągłego

zanurzenia w wodzie) lub cz

ęści urządzenia naleŜy poddać wilgotnościowemu

stabilizowaniu wst

ępnemu.

21. Próba wytrzymało

ści elektrycznej po stabilizowaniu wstępnym w wilgoci.

22. Pr

ąd upływu po stabilizowaniu wstępnym w wilgoci.

23. Przelanie, oblanie, przeciek, wilgotno

ść, przedostawanie się cieczy, czyszczenie,

sterylizacja i dezynfekcja.
Konstrukcja urz

ądzenia powinna zapewnić wystarczający stopień ochrony przed

zagro

Ŝeniami bezpieczeństwa spowodowanymi przelaniem, oblaniem, przeciekiem,

wilgoci

ą, przedostaniem się cieczy, czyszczeniem, sterylizacją i dezynfekcją.

24. Obudowy i pokrywy.

Urz

ądzenie powinno być tak skonstruowane i osłonięte, aby miało ochronę przed

kontaktem z cz

ęściami czynnymi i częściami, które mogą stać się częściami czynnymi

w stanie pojedynczego uszkodzenia.

25. Podzespoły i monta

Ŝ ogólny.

Mocowanie podzespołów – podzespoły, których niepo

Ŝądane przemieszczenie się

mogłoby spowodowa

ć zagroŜenie bezpieczeństwa, powinny być pewnie zamontowane,

aby zapobiec takiemu przemieszczeniu.

26. Cz

ęści sieciowe, podzespoły i rozmieszczenie.

Urz

ądzenie powinno mieć środki słuŜące do odłączenie elektrycznego jego obwodów od

sieci zasilaj

ącej jednocześnie na wszystkich biegunach.

Rozmieszczenie zespołów zaciskowych sieciowych – zespoły zaciskowe sieciowe nie
powinny by

ć dostępne bez uŜycia narzędzia, nawet jeśli ich części czynne nie są

dost

ępne. Mocowanie zacisków sieciowych – zaciski urządzenia powinny być tak

zamocowane,

Ŝeby podczas zaciskania lub luzowania środków zaciskających, system

przewodów wewn

ętrznych nie był poddany napręŜeniu.

27. Konstrukcja i rozmieszczenie.

Badanie to przeprowadza si

ę w odniesieniu do mocowania systemu przewodów w części

aplikacyjnej i cz

ęści sieciowej.

28. Sprawdzenie trwało

ści oznakowania.

Badanie przeprowadza si

ę w celu sprawdzenia czy po odpowiednich testach etykiety nie

utraciły swojej przylepno

ści oraz czy nie zwijają się przy krawędziach.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadaj

ąc na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do ćwiczeń.

7. Co to jest „stan normalny” urz

ądzenia medycznego”?

8. Co to jest „stan pojedynczego uszkodzenia” urz

ądzenia medycznego?

9. Jakie poznałe

ś stany pojedynczego uszkodzenia urządzeń medycznych?

10. Na czym polegaj

ą testy bezpieczeństwa urządzeń medycznych?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeprowad

ź test bezpieczeństwa: sprawdzenie stateczności ultrasonografu. W czasie

normalnego u

Ŝytkowania urządzenie nie powinno utracić równowagi przy przechyleniu

o k

ąt 10

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) podł

ączyć do urządzenia wszystkie przewody przyłączeniowe – przewód zasilający,

przewody do poł

ączeń wzajemnych,

2) zamontowa

ć do urządzenia wszystkie części odłączalne i wyposaŜenie w najmniej

korzystnej kombinacji,

3) uło

Ŝyć przewody przyłączeniowe na pochyłej płaszczyźnie w pozycji najbardziej

niekorzystnej pod wzgl

ędem stateczności,

4) ustawia

ć urządzenie w kaŜdej moŜliwej pozycji normalnego uŜytkowania na płaszczyźnie

odchylonej o k

ąt 10

od płaszczyzny poziomej,

5) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

6) dokona

ć oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

−

ultrasonograf z kompletnym wyposa

Ŝeniem,

−

platforma (np. płyta drewniana) z mo

Ŝliwością zmiany kąta nachylenia,

−

ątomierz,

−

zeszyt,

−

przybory do pisania,

−

literatura wskazana przez nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Przeprowad

ź test bezpieczeństwa: sprawdzenie oznakowania ultrasonografu. Badanie

przeprowadza si

ę przez oględziny i kontrolę obecności wymaganego oznakowania urządzenia

oraz odpowiednich zapisów w dokumentacji towarzysz

ącej.

Sposób wykonania

ćwiczenia:

Aby wykona

ć ćwiczenie, powinieneś:

1) podł

ączyć do urządzenia kompletne wyposaŜenie i wszystkie części odłączalne,

2) zaprezentowa

ć wykonane ćwiczenie,

3) dokona

ć oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposa

Ŝenie stanowiska pracy:

–

ultrasonograf z kompletnym wyposa

Ŝeniem,

–

zeszyt,

–

przybory do pisania,

−

literatura wskazana przez nauczyciela.

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) uzasadni

ć kolejność testów bezpieczeństwa urządzeń medycznych?

2) omówi

ć poznane przykłady wybranych testów bezpieczeństwa?

3) omówi

ć badania typu?

4) zdefiniowa

ć stan normalny urządzenia?

5) zdefiniowa

ć stan pojedynczego uszkodzenia?

6) poda

ć przykłady stanów pojedynczego uszkodzenia?

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1. Przeczytaj uwa

Ŝnie instrukcję.

2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kart

ę odpowiedzi.

3. Zapoznaj si

ę z zestawem zadań testowych.

4. Test zawiera 20 zada

ń o róŜnym stopniu trudności. Zadania zawierają cztery odpowiedzi

i tylko jedna odpowied

ź jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na zał

ączonej karcie odpowiedzi – zaznacz prawidłową

odpowied

ź znakiem X (w przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć

kółkiem, a nast

ępnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową).

6. Test składa si

ę z dwóch części o róŜnym stopniu trudności: I część – poziom

podstawowy, II cz

ęść – poziom ponadpodstawowy.

7. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy b

ędziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

8. Kiedy udzielenie odpowiedzi b

ędzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego

rozwi

ązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny. Trudności mogą

przysporzy

ć Ci zadania: 10, 14, 15, 19 i 20, gdyŜ są one na poziomie trudniejszym niŜ

pozostałe. Przeznacz na ich rozwi

ązanie więcej czasu.

9. Na rozwi

ązanie testu masz 90 min.

Powodzenia

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Warunki powtarzalno

ści obejmują

a) t

ę samą procedurę pomiarową, tego samego obserwatora, ten sam przyrząd

pomiarowy stosowany w tych samych warunkach, to samo miejsce, powtarzanie
w krótkich odst

ępach czasu.

b) ró

Ŝne procedury pomiarowe, tego samego obserwatora, ten sam przyrząd pomiarowy

stosowany w tych samych warunkach, to samo miejsce, powtarzanie w krótkich
odst

ępach czasu.

c) t

ę samą procedurę pomiarową, tego samego obserwatora, ten sam przyrząd

pomiarowy stosowany w tych samych warunkach, to samo miejsce, powtarzanie
w długich odst

ępach czasu.

d) t

ę samą procedurę pomiarową, tego samego obserwatora, róŜne przyrządy

pomiarowy stosowane w tych samych warunkach, to samo miejsce, powtarzanie
w krótkich odst

ępach czasu.

2. Niepewno

ść standardowa typu A to

a) niepewno

ść wyniku pomiaru wyraŜona przez odchylenie standardowe.

b) niepewno

ść wyniku pomiaru wyraŜona przez poprawkę.

c) ró

Ŝnica między wynikiem pomiaru, a średnią z nieskończonej liczby wyników

pomiaru tej samej wielko

ści mierzonej, wykonanych w warunkach powtarzalności.

d) jest to przedział warto

ści wokół wyniku pomiaru, który pokrywa duŜą część rozkładu

warto

ści przypisywanych wielkości mierzonej.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Spójno

ść pomiarowa to

a) wła

ściwość pomiaru lub wzorca jednostki miary polegająca na tym, Ŝe moŜna go

powi

ązać z określonymi odniesieniami, na ogół z wzorcami państwowymi lub

ędzynarodowymi jednostki miary, za pośrednictwem nieprzerwanego łańcucha

porówna

ń, z których wystarczy aby najwaŜniejszy miał określoną niepewności.

b) jest to wła

ściwość pomiaru lub wzorca jednostki miary polegająca na tym, Ŝe moŜna

go powi

ązać z określonymi odniesieniami, na ogół z wzorcami państwowymi lub

ędzynarodowymi jednostki miary, za pośrednictwem nieprzerwanego łańcucha

porówna

ń, z których wszystkie mają określone niepewności.

c) jest to wła

ściwość pomiaru lub wzorca jednostki miary polegająca na tym, Ŝe moŜna

go powi

ązać z określonymi odniesieniami, tylko z wzorcami międzynarodowymi

jednostki miary, za po

średnictwem nieprzerwanego łańcucha porównań, z których

wszystkie maj

ą określone niepewności.

d) jest to wła

ściwość pomiaru lub wzorca jednostki miary polegająca na tym, Ŝe moŜna

go powi

ązać z określonymi odniesieniami, na ogół z wzorcami jednostki miary

obowi

ązującymi w laboratorium, za pośrednictwem nieprzerwanego łańcucha

porówna

ń, z których wszystkie mają określone niepewności.

4. Odtwarzalno

ść wyników pomiarów jest to

a) stopie

ń zgodności wyników pomiarów tej samej wielkości mierzonej, odtworzonych

po pewnym czasie.

b) stopie

ń zgodności wyników pomiarów tej samej wielkości mierzonej, wykonanych

w jednakowych warunkach pomiarowych.

c) stopie

ń zgodności wyników pomiarów tej samej wielkości mierzonej, wykonanych

przez jednego obserwatora.

d) stopie

ń zgodności wyników pomiarów tej samej wielkości mierzonej, wykonanych

w zmiennych warunkach pomiarowych.

5. Wzmacniacze wst

ępne sygnałów biologicznych powinny charakteryzować się

nast

ępującymi cechami

a) powinny mie

ć duŜą rezystancję (impedancję) wejściową, posiadać małe szumy

własne, nie powinny wprowadza

ć dodatkowych zakłóceń do toru pomiarowego,

czyli posiada

ć odpowiednią charakterystykę częstotliwościową (tzn. moŜliwość

tłumienia zbyt niskich i zbyt wysokich cz

ęstotliwości, posiadać określoną

obci

ąŜalność wyjścia, tzn. odpowiednią rezystancję (impedancję) wyjściową,

posiada

ć zdolność do tłumienia sygnałów zakłócających, a wzmacniania sygnałów

biologicznych.

b) powinny mie

ć małą rezystancję (impedancję) wejściową, posiadać małe szumy

własne, nie powinny wprowadza

ć dodatkowych zakłóceń do toru pomiarowego,

czyli posiada

ć odpowiednią charakterystykę częstotliwościową (tzn. moŜliwość

tłumienia cz

ęstotliwości 50 Hz, posiadać określoną obciąŜalność wyjścia, tzn.

odpowiedni

ą rezystancję (impedancję) wyjściową, posiadać zdolność do tłumienia

sygnałów zakłócaj

ących, a wzmacniania sygnałów biologicznych.

c) powinny mie

ć małą rezystancję (impedancję) wejściową oraz posiadać minimalną

obci

ąŜalność wyjścia.

d) powinny posiada

ć odpowiednią charakterystykę częstotliwościową (tzn. moŜliwość

tłumienia zbyt niskich i zbyt wysokich cz

ęstotliwości.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Na zaciskach idealnego

źródła napięciowego występuje

a) zmienna w czasie ró

Ŝnica potencjałów niezaleŜnie od wartości obciąŜenia.

b) stała ró

Ŝnica potencjałów zaleŜnie od wartości obciąŜenia.

c) stała ró

Ŝnica potencjałów niezaleŜnie od wartości obciąŜenia.

d) zmienna ró

Ŝnica potencjałów zaleŜnie od wartości obciąŜenia.

7. Idealne

źródło prądowe wymusza na swoich zaciskach

a) przepływ pr

ądu o zmiennym natęŜeniu przez obwód zewnętrzny, niezaleŜnie od

warto

ści rezystancji obciąŜenia i napięcia występującego na zaciskach.

b) przepływ pr

ądu o stałym natęŜeniu przez obwód zewnętrzny, niezaleŜnie od wartości

rezystancji obci

ąŜenia i napięcia występującego na zaciskach.

c) przepływ pr

ądu o stałym natęŜeniu przez obwód zewnętrzny, zaleŜnie od wartości

rezystancji obci

ąŜenia i napięcia występującego na zaciskach.

d) przepływ pr

ądu o zmiennym natęŜeniu przez obwód zewnętrzny, zaleŜnie od

warto

ści rezystancji obciąŜenia i napięcia występującego na zaciskach.

8. Urz

ądzenie klasy II nie moŜe zawierać

a) jakichkolwiek

środków słuŜących do uziemienia ochronnego.

b) jakichkolwiek

środków słuŜących do uziemienia funkcjonalnego.

c) bezpieczników w cz

ęści sieciowej urządzenia.

d) izolacji podwójnej.

9. Pr

ąd upływu uziomowy płynie przez

a) izolacj

ę części sieciowej do metalowej obudowy nie uziemionej ochronnie,

a nast

ępnie przez przewód uziemienia ochronnego tego urządzenia do ziemi.

b) izolacj

ę części sieciowej do metalowej obudowy lub korpusu urządzenia, a następnie

przez przewód pacjenta z powrotem do cz

ęści sieciowej.

c) cz

ęść aplikacyjną przyłączoną do pacjenta.

d) izolacj

ę części sieciowej do metalowej obudowy lub korpusu urządzenia, a następnie

przez przewód uziemienia ochronnego tego urz

ądzenia do ziemi.

10. Cz

ęść aplikacyjna typu BF jest

a) normalnie zbudowan

ą częścią o prądzie upływu pacjenta ograniczonym do wartości

100 µA w normalnym stanie technicznym zwi

ązanego z nią urządzenia

elektromedycznego.

b) cz

ęścią typu B z dodaną izolacją elektryczną obwodu pacjenta od pozostałej części

urz

ądzenia elektromedycznego.

c) zbudowana na tej samej zasadzie izolacji obwodu pacjenta jak w przypadku typu

B z t

ą róŜnicą, Ŝe jakość tej izolacji jest wyŜsza i pozwala uzyskiwać lepsze

ograniczenie pr

ądów upływu pacjenta do wartości 10 µA.

d) Cz

ęść aplikacyjna typu BF moŜe być stosowana w kontakcie z dowolną częścią ciała

pacjenta wł

ącznie z jego sercem.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11. Stan normalny to stan, w którym

a) wszystkie

środki wprowadzone dla ochrony przed zagroŜeniem bezpieczeństwa są

nienaruszone.

b) urz

ądzenie poprawnie mierzy wielkość wyjściową.

c) stan, w którym tylko jeden

środek ochrony przed zagroŜeniem bezpieczeństwa

w urz

ądzeniu jest uszkodzony, a pozostałe środki pozostają nienaruszone.

d) wszystkie

środki wprowadzone dla ochrony przed zagroŜeniem bezpieczeństwa

dotycz

ące przewodu zasilającego są nienaruszone i nie zaleŜą od stanu przewodu

uziemienia ochronnego.

12. Stan pojedynczego uszkodzenia to stan, w którym

a) uszkodzony został jeden tor pomiarowy.
b) jeden

środek ochrony przed zagroŜeniem bezpieczeństwa w urządzeniu jest

uszkodzony lub wyst

ępuje jeden zewnętrzny stan pojedynczego uszkodzenia,

c) urz

ądzenie było naprawiane tylko jeden raz.

d) wszystkie

środki wprowadzone dla ochrony przed zagroŜeniem bezpieczeństwa są

w danej chwili uszkodzone.

13. Badania typu wykonuje si

a) na jednym reprezentatywnym egzemplarzu wyrobu i je

Ŝeli nie określono inaczej,

badania bezpiecze

ństwa nie powinny być powtarzane.

b) na kilku reprezentatywnych egzemplarzach wyrobu o podobnych parametrach

technicznych i je

Ŝeli nie określono inaczej, badania bezpieczeństwa nie powinny być

powtarzane.

c) na jednym reprezentatywnym egzemplarzu wyrobu i je

Ŝeli nie określono inaczej,

badania bezpiecze

ństwa powinny być powtarzane do momentu, w którym uzyskana

zostanie całkowita pewno

ści, Ŝe urządzenie jest bezpieczne.

d) na losowo wybranych egzemplarzach wyrobu,

Ŝeby uniknąć uszkodzeń.

14. Cz

ęści aplikacyjne powinny być elektrycznie odseparowane od części czynnych

urz

ądzenia medycznego

a) tylko w stanie normalnym, w taki sposób aby dopuszczalne pr

ądy upływu nie były

przekroczone.

b) stanie normalnym i w stanie pojedynczego uszkodzenia w taki sposób, aby

dopuszczalny pr

ąd upływu pacjenta nie był przekroczony.

c) tylko w stanie pojedynczego uszkodzenia w taki sposób aby dopuszczalne pr

ądy

upływu nie były przekroczone.

d) stanie normalnym i w stanie pojedynczego uszkodzenia w taki sposób, aby

dopuszczalne pr

ądy upływu nie były przekroczone.

15. Cz

ęści dostępne urządzenia klasy I są

a) oddzielone od cz

ęści aplikacyjnych za pomocą izolacji podstawowej i powinny mieć

poł

ączenie o dostatecznie małej impedancji z zaciskiem uziemienia ochronnego.

b) oddzielone od cz

ęści czynnych za pomocą izolacji podstawowej i powinny mieć

poł

ączenie o dostatecznie duŜej impedancji z zaciskiem uziemienia ochronnego.

c) oddzielone od cz

ęści czynnych za pomocą izolacji podstawowej i powinny mieć

poł

ączenie o dostatecznie małej impedancji z zaciskiem uziemienia ochronnego.

d) oddzielone od cz

ęści czynnych za pomocą izolacji dodatkowej lub wzmocnionej

i powinny mie

ć połączenie o dostatecznie duŜej impedancji z zaciskiem uziemienia

ochronnego.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. 7W czasie normalnego u

Ŝytkowania urządzenie nie powinno utracić równowagi przy

przechyleniu o k

ąt

a) 10

b) 5

c) 45

d) 25

17. Cz

ęści aplikacyjne urządzenia nie przeznaczone do dostarczania ciepła do pacjenta nie

powinny mie

ć temperatury powierzchni przekraczającej

a) 36,6

b) 41

c) 38

d) 50

18. Urz

ądzenie powinno być tak zaprojektowane, aby

a) przerwanie i powrót zasilania nie powodowały zagro

Ŝenia bezpieczeństwa innego niŜ

przerwanie jego zamierzonej funkcji.

b) przerwanie i powrót zasilania powinny powodowa

ć całkowite wyłączenie

urz

ądzenia.

c) przerwanie i powrót zasilania nie powodowały zagro

Ŝenia bezpieczeństwa innego niŜ

zwi

ększenie prądów upływu.

d) przerwanie i powrót zasilania powodowały kontynuowanie wcze

śniej rozpoczętej

funkcji.

19. W elektrokardiografie znajduje si

ę dodatkowy filtr tłumiący zakłócenia sieciowe. Stosuje

ę go przy duŜym poziomie zakłóceń. Jaki filtr najlepiej nadaje się do celów

diagnostycznych (podana jest cz

ęstotliwość środka filtru)

a) 50 Hz

1 Hz.

b) 50 Hz

10 Hz.

c) 35 Hz

1 Hz.

d) 50 Hz

15 Hz.

20. Aparat do diatermii pracuje na cz

ęstotliwości 27,12 MHz. Oprócz częstotliwości

podstawowej wyst

ępują tzw. harmoniczne o częstotliwościach będących wielokrotnością

ęstotliwości podstawowej (druga, trzecia itp.). JeŜeli stwierdzono występowanie

drugiej harmonicznej to jaka powinna by

ć amplituda

a) zbli

Ŝona do częstotliwości podstawowej.

b) du

Ŝo mniejsza od częstotliwości podstawowej.

c) du

Ŝo większa do częstotliwości podstawowej.

d) nie ma to znaczenia.

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imi

ę i nazwisko ……………………………………………………..

Badanie i naprawa aparatury medycznej

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„

Projekt współfinansowany ze

rodków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. PN-EN ISO/IEC 17025: Ogólne zasady dotycz

ące kompetencji laboratoriów badawczych

i wzorcuj

ących. PKN, Warszawa 2005

2. Piotrowski J., Kostyrko K.: Wzorcowanie aparatury pomiarowej. PWN, Warszawa 2000
3. Główny Urz

ąd Miar: WyraŜanie niepewności pomiaru. Przewodnik. GUM, Warszawa 1999

4. Główny Urz

ąd Miar: Międzynarodowy słownik podstawowych i ogólnych terminów

metrologii. GUM, Warszawa 1996

5. Polskie Centrum Akredytacji: Polityka Polskiego Centrum Akredytacji dotycz

ąca

zapewnienia spójno

ści pomiarowej. PCA, Warszawa 2003

6. Izydorczyk J.: Walidacja metod pomiarowych i badawczych. Materiały szkoleniowe.

PROLAB, Gliwice 2004

7. Keller J.: Elektronika medyczna. Cz

ęść I i II. PZWL, Warszawa 1984

8.  Millner R., Richwien R.: Podstawy elektroniki medycznej. PZWL, Warszawa 1973
9.  Stopczyk M.: Elektrodiagnostyka medyczna. PZWL, Warszawa 1984
10.  Mika T., Kasprzak W.: Fizykoterapia. PZWL, Warszawa 2001
11.  Augustyniak P.: Przetwarzanie sygnałów elektrodiagnostycznych. UWND, Kraków 2001
12.  www.itam.zabrze.pl
13.  www.portalmed.pl
14.  Charoy A.: Zakłócenia w urz

ądzeniach medycznych, WNT, Warszawa 1999

15. Hasse L., Kołodziejski J., Konczakowska A., Spiralski L.: Zakłócenia w aparaturze

elektronicznej. Radioelektronik Sp. z o.o Warszawa 1995

16. Kostka P.: „Badanie systemu akwizycji sygnałów biomedycznych z wykorzystaniem

czujnika bezpo

średniego pomiaru ciśnienia krwi. Politechnika Śląska, Gliwice 2003

17. Tietze. U, Schenk Ch.: Układy półprzewodnikowe. WNT, Warszawa 1997
18. www.analog.com