DOKTRYNY SPOŁECZNO-POLITYCZNE 

Egzamin- test jednokrotnego wyboru, bez ujemnych punktów i innych udziwnień, zerowka-bez konsekwencji! 

Historia  doktryn  ma  swój  początek  w  XIX  w.  Jest  to  przedmiot  nieautonomiczny,  ściśle  powiązany    wieloma  innymi 
dziedzinami nauki. 

Doktryna  społeczno-polityczna  to  zespół  usystematyzowanych  poglądów  na  temat  jednostki,  społeczeństwa  oraz  relacji 
między nimi, władzy, państwa, prawa własności, który walor spójności i niesprzeczności. Doktryna tłumaczy jak powstaje i 
funkcjonuje państwo. 

Jednostka,  państwo,  władza,  społeczeństwo  etc.-  te  pojęcia  były  zupełnie  różnie  postrzegane  w  każdym  wieku  (do  XVI  w 
pojęcie państwa i społeczeństwa były tożsame!). 

Źródła doktryn: 

• 

Traktaty (filozoficzne i polityczne) 

• 

Koncepcje religijne 

• 

Wystąpienia publiczne 

• 

Polityczne manifesty publiczne 

• 

Korespondencja prywatna myślicieli 

Doktryny  wskazują  jaki  jest  ład  i  porządek  w  państwie.  W  takim  ujęciu  pełnią  rolę  integracyjną  gdyż  skupiają  ludzi  wokół 
określonych wartości. 

PODZIAŁ DOKTRYN: 

1. 

Ze względu na stosunek do władzy 

a) odrzucające istniejący porządek 

b) legitymujące władzę 

c) kreślące funkcje przyszłego państwa 

2. 

Kryterium chronologiczne 

a) starożytne 

b) średniowieczne 

c) nowożytne 

d)współczesne 

3. 

Ze względu na charakter zachodzących zmian społecznych 

a) rewolucyjne (jedyna możliwość zmiany to rewolucja- rozwiązanie siłowe) 

b) konserwatywne (nie dopuszczają dynamicznych zmian, zmiany mogą zachodzić na drodze ewolucji, stopniowo) 

c) reakcyjne /kontrrewolucyjne (po rewolucji pragną powrotu do poprzedniego ładu) 

 

4. 

Kryterium normatywności 

a) 

Normatywne (wskazują jak powinien wyglądać porządek prawny w państwie) 

b) 

Empiryczne  (analizują  i  opisują  istniejący  porządek  publiczny,  nie  ma  wniosków  co  do  przyszłości  tylko  chłodna 

ocena teraźniejszości) 

1. 

Kryterium interpretacji danej doktryny 

a) 

Dogmatyczne (nie można zmienić doktryny) 

b) 

Rewizjonistyczne (dopuszczają zmianę podstawowych założeń) 

1. 

Kryterium programu politycznego (podział ten dotyczy tylko doktryn nowożytnych i współczesnych) 

a) 

Liberalne 

b) 

Konserwatywne 

c) 

 Socjalistyczne 

POWIĄZANIA DOKTRYN Z INNYMI DZIEDZINAMI WIEDZY: 

Nauki prawnicze: 

• 

Prawo konstytucyjne-każdy artykuł konstytucji RP jest nawiązaniem do określonej doktryny 

• 

Filozofia prawa 

• 

Historia państw i prawa 

• 

Prawo międzynarodowe-kategorie humanizacji prawa wojennego, suwerenności i podmiotowości państwa 

• 

Prawo cywilne i karne- np. doktryny dotyczące polityki penitencjarnej lub prawa własności 

Nauki nieprawnicze: 

• 

Ekonomia 

• 

Politologia 

• 

Socjologia 

DOKTRYNY STAROŻYTNE 

Doktryny  starożytne  poza  doktrynami  starożytnej  Grecji,  mimo  że  powstawały  w  różnych  szerokościach  geograficznych 
(Chiny, Indie, Inkowie, Majowie, Egipt) oraz w różnych okresach mają wiele punktów wspólnych. 

1. 

Myśl doktryn starożytnych opiera się głównie na motywach sakralnych. 

2. 

Władca  był  despotą  utożsamianym  z  bogiem,  krewnym  boga  lub  był  zwykłym  człowiekiem  ale  pozostającym  w 

ciągłym kontakcie z bogiem 

3. 

Prymitywizm  życia  intelektualnego  i  materialnego  wpływał  na  powszechną  wiarę  w  ingerencję  sił 

nadprzyrodzonych, sztuki magiczne etc. 

4. 

Hierarchiczność-ludzie z woli boga nie są sobie równi. Nikt nie występuje przeciwko warstwowości społeczeństwa, 

bo wystąpiłby przeciwko bogu 

5. 

Istnieje  boskość  norm  prawa-prawo  jest  niezmienne,  doskonałe  bo  pochodzi  od  boga.  Naruszenie  prawa  jest 

sprzeczne z wolą bogów, władca decyduje o tym co jest sprawiedliwe. 

6. 

Mistyfikacja  rzeczywistości  wynikająca  z  ogólnego  założenia,  że  imperium  będące  własnością  władcy  działa  dla 

dobra wszystkich. 

Wyjątki od ogólnych zasad dotyczących doktryn starożytnych: 

• 

Wizja hebrajskiego społeczeństwa- władca nie jest bogiem!! 

• 

Persja-prawo jest tym samym co sprawiedliwość 

DOKTRYNY STAROŻYTNEJ GRECJI 

OKRES KLASYCZNY 

Grecja uchodzi za kolebkę zachodniej cywilizacji. To Grecy jako pierwsi stawiali pytania dotyczące jednostki, państwa oraz 
ich wzajemnych relacji i odnajdowali na te pytania odpowiedzi. Grecja leżała na przecięciu największych i najważniejszych 
szlaków handlowych zarówno lądowych jak i morskich. Czerpała więc z dorobku innych cywilizacji, dlatego udało jej się stać 
się kolebką myśli prawno-politycznej. Grecy wytworzyli ideę OBYWATELSTWA jako stosunku wiążącego wolnego człowieka 
do danego polis, z którego wynikają zarówno prawa jak i obowiązki. Doktryny mają w Grecji charakter elitarny- ponieważ 
polis opierają się na niewolnictwie niewielu jest ludzi wolnych, którzy mogą tworzyć idee. 

POLIS- osobne miasto lub wyspa, otoczone murami, niezależne, mające swoje wojsko; polis konkurowały ze sobą 

EUNOMIA- idea ustroju dobrego państwa; państwo ma być bezpieczne, panuje w nim pokój 

ANOMIA-ustrój źle zorganizowany 

MONARCHIA- władca jest ojcem całego społeczeństwa, rządzi niejako za zgodą swojego ludu 

TYRANIA-znienawidzony przez Greków system sprawowania władzy; zwyrodniała forma monarchii, władca sprawuje władzę 
w swoim interesie, władza jest zdobyta podstępnie, władca łamie prawo i nie liczy się z prawami i potrzebami ludu 

ARYSTOKRACJA  (aristo-  najlepszy)-arystokraci  ducha,  ludzie  kierujący  się  dobrem  publicznym  i  posiadający  etos  cnót 
publicznych, grupa sprawuje władzę w imieniu ludu i dla jego dobra 

PLUTOKRACJA- (plutos bogactwo) rządy najbogatszych 

OLIGARCHIA (oligos-mały, nieliczny)-rządy nielicznej grupy najczęściej wojskowych 

DEMOKRACJA-władza  sprawowana  przez  wolnych  obywateli,  ustrój  posiadający  w  Grecji  tyle  samo  zwolenników  co 
przeciwników 

Zasady demokracji starożytnych ateńczyków-wolność, równość, praworządność 

Obywatel-mężczyzna urodzony w wolnej ateńskiej rodzinie-tylko oni mogli sprawować władzę 

Wolność pozytywna-możliwość realizacji swojej osoby w ramach struktur państwowych, możliwość dbania o polis-wolność 
w ten sposób była rozumiana przez Greków 

Wolność negatywna- to wolność o czegoś (od nacisków, zakazów etc)-takie pojmowanie wolności zaczęło kształtować się od 
XVI w i było związane z liberalizmem 

Starożytni  Grecy  działają  na  rzecz  swojego  polis  głównie  dlatego  aby  inne  polis  ich  nie  podbiło-główny  powód  krytyki 
demokracji ateńskiej. Wg wzorcowej demokracji siłą napędową działania obywateli jest dobro ogółu. 

Ponadto demokracji zarzucano, że: 

-niepotrzebnie  wzbudza  w  ludziach  refleksje,  że  wszyscy  są  równi  i  wolni  (w  praktyce  tak  przecież  nie  było-  istniało 
niewolnictwo, kobiety nie były uznawane za obywateli) 

-liczy  się  wola  tego  kto  najgłośniej  krzyczy  na  wiecu  i  tego  kto  ma  lepsze  umiejętności  oratorskie  a  nie  tego  kto  jest 
najmądrzejszy 

-złą formę wybierania urzędników (wyżsi urzędnicy wybierani byli przez głosowanie a niżsi w drodze losowania)-w praktyce 
państwo rządzone było przez tych którzy mieli najwięcej zwolenników lub tych którym dopisało szczęście a nie przez tych 
najwybitniejszych 

OCHLOKRACJA (ochlos-tłum)- rządy tłumu, tłum wywiera wiele nacisków na władzę 

ANARCHIA- bezrząd, polis bez ustroju 

TEOKRACJA-rządy wysokiej rangi duchownych 

TIMOKRACJA- rządy osób posiadających najwyższe zaszczyty, które zdobywa się w walce (w praktyce oznaczało to władzę 
wysokich rangą wojskowych-ustrój charakterystyczny dla Sparty) 

SOFIŚCI 

Najstarsza szkoła starożytnej Grecji- powstała pomiędzy V a VI w p.n.e. Jej nazwa pochodzi od greckiego słowa sofisticos  -
mędrzec.  Jako  pierwsi  sofiści  zaczęli  interesować  się  kwestiami  związanymi  ze  społeczeństwem  i  polityką.  Wcześniejsze 
szkoły  filozoficzne  zajmowały  się  głównie  matematyką  i  powstaniem  świata.  Jest  to  szkoła  niejednorodna  i  bardzo 
zróżnicowana.  Sofiści  zajmują  się  nie  tylko  szeroko  pojętą  teorią  ale  starają  się  ją  również  wcielić  w  życie.  Przejawem 
praktycznego podejścia do filozofii jest to, że nauczali oni za pieniądze dzieci najbogatszych obywateli. Rozwinęli oni sztukę 
retoryki-umiejętność dobrej argumentacji, służąca uzasadnieniu własnych tez, mająca na celu przekonanie innych do swoich 
racji.  Sofiści  uważani  byli  za  burzycieli  istniejącego  porządku  i  ówczesnych  autorytetów.  Jednym  z  ich  poglądów  był 
relatywizm-założenie,  że  wszelka  wiedza  i  wszystkie  prawdy  są  względne  i  zależne  od  np.  okoliczności  w  jakich  je 
zdobywamy.  W  centrum  ich  zainteresowania  jest  człowiek  (rozwinięty  humanizm).  Odrzucają  oni  religie  i  mitologię. 
Kategoria rozumu jest dla nich najważniejsza. Koncentrują się na systemach politycznych, ich wadach i zaletach oraz na tym 
jak wpływają one na jednostkę. 

PROTAGORAS Z ABDERY (480-410 p.n.e.) 

Autor  stwierdzenia:  „człowiek  jest  miarą  wszechrzeczy”.  Podkreślał  on  indywidualizm  człowieka. Oceniał  państwo  i  ustrój 
przez  pryzmat  jego  przydatności  dla  człowieka.  Twierdził,  że  państwo  nie  jest  tworem  naturalnym.  Jego  zdaniem  ludzie 
pierwotni byli dzicy i źli, walczyli ze sobą a dopiero w pewnym momencie zaczęli tworzyć państwa będące wspólnotą. Był on 
twórcą myślenia kontraktualnego, uważany jest za jego praojca. Jako nieliczny wyjątek był jego  zwolennikiem. 

Doktryny dzielą się na: 

• 

Kontraktualne-  ich  rozkwit  przypada  na  wiek  XIX,  kiedy  to  rozwijały  się  pojęcia  takie  jak  prawo  natury  i  umowa 

społeczna.  Wg  nich  jednostka  jest  pierwotna  a  państwo  jest  tworem  wtórnym.  Co  za  tym  idzie  przestrzegamy  prawa 
ponieważ sami je sobie stworzyliśmy. 

• 

Holistyczne (wspólnotowe)-wywodzą się od Arystotelesa, dominowały w starożytności. Wg nich człowiek rodzi się, 

żyje i umiera w państwie. Państwo jest pierwotne i naturalne a jednostka jest z nim nierozerwalnie związana. 

W  doktrynie  Protagorasa  pojawiał  się  również  sensualizm-poznajemy  świat  przez  nasze  zmysły.  Jednak  każdy  inaczej 
odbiera otaczający nas świat. Nie ma więc zdań fałszywych, ponieważ każdy człowiek mówi to co widzi, chociaż nie zawsze 
jest  to  zgodne  z  rzeczywistością.  Z  tego  nurtu  myślowego  narodził  się  subiektywizm-  wszelkie  kategorie  (dobro,  zło, 
sprawiedliwość)  mają  charakter  względny.  Protagoras  opowiada  się  za  demokracją  jako  najlepszą  formą  ustroju. 
Argumentując swój wybór rozwinął on mit o stworzeniu człowieka- zwierzęta otrzymały pazury, szybkie kończyny, ostre kły 
aby mogły się bronić. Człowiek został stworzony nagi i bezbronny. Zeus dał ludziom praw apolityczne jako ich  „broń”. Te 
prawa  polityczne  są  takie  same  dla  wszystkich  obywateli  chociaż  ludzie  z  natury  nie  są  równi.  Ze  względu  na  tę  równość 
praw demokracja stała się najbardziej pożyteczną dla człowieka formą ustroju. 

GORGIASZ (483-375 p.n.e.) 

Rozwija  filozofię  relatywizmu.  W  jego  poglądach  dominuje  okazjonalizm-  wszystko  zależy  od  określonych  okoliczności, 
umiejętności,  zachowania  się  człowieka  w  określonych  sytuacjach.  Nie  istnieją  żadne  uniwersalne  zasady  dla  wszystkich 
ludzi. Istotna jest tzw. „zdolność jednostki”- umiejętność zachowania się zgodnie z własnym interesem lub interesem osób 
najbliższych. Każdy ma swoją własną, różną od innych zdolność np. matka z dzieckiem od żołnierza. 

HIPPIASZ Z ELIDY (rozwija ideę prawa natury) I ANTYFON SOFISTA (uważa niewolników z ludzi) 

Obaj  poruszyli  zagadnienie  prawa  natury-prawo  wprowadzone  w  drodze  racjonalnego  poznania  natury  ludzkiej  i  potrzeb 
człowieka. Stanowi ono podstawę poczynienia odpowiednich zaleceń względem prawodawcy. Prawo stanowione wynika z 
prawa  natury,  które  jest  ponad  podziałami.  Obaj  byli  zwolennikami  kosmopolitycznego  charakteru  człowieka-większość 
Greków  uważała  się  za  lepszych  od  innych  nacji.  Obcokrajowcy  uważani  byli  za  barbarzyńców  nadających  się  tylko  na 
niewolników.  Natomiast  Hippiasz  i  Antyfon  twierdzili,  że  wszyscy  podlegają  takiemu  samemu  prawu  natury  co  było 
poglądem bardzo niepopularnym. Byli oni zwolennikami egalitaryzmu-moralnej równości wszystkich ludzi. 

KALIKLES zwany NEGATYWNYM 

Jest to postać fikcyjna, bohater dialogu Platona. Platon był wrogiem sofistów, krytykował ich. Powołał do życia tę postać aby 
wykazać słabości myślenia sofistów. 

Kalikles był człowiekiem charyzmatycznym, dysponującym autorytetem, doskonałym mówcą, który potrafił przekonać wielu 
ludzi  do  swoich  racji.  Jednocześnie  był  jednak  samolubny,  egoistyczny  i  liczy  się  tylko  ze  swoim  własnym  dobrem  a  nie 
dobrem całego polis. Kalikles jest więc jednoczesnie dobry i zły ale cały czas pozostaje sobą, co oznacza, że prawo natury nie 
jest jednoznaczne-nie jest tylko dobre a już na pewno nie musi być dobre dla ogółu. Ponadto Kalikles wykorzystuje swoja 
pozycje do prywatnych celów, wykorzystuje ludzi. Dochodzi do sytuacji, w której silniejszy rządzi słabszymi- więc gdzie jest 
głoszona przez sofistów równość wszystkich obywateli??? 

SOKRATES (opisać samemu) 469-399 p.n.e. 

Mieszkał w Atenach, gdzie nauczał prowadząc dysputy z przypadkowymi przechodniami na ulicach miasta, zyskując zarówno 
popularność jak i wrogość. Sokrates trzykrotnie brał udział w wyprawach wojennych (w ciężkiej piechocie pod Potidają, pod 
Delium  i  pod  Amfipolis),  w  których  odznaczył  się  męstwem,  podobnie  jak  odwagą  cywilną  w  życiu  politycznym.  Był 
parezjastą – mówił prawdę. 

Gdy miał 70 lat został oskarżony przez przywódcę demokratów Anytosa, mówcę Lykona i poetę Meletosa. Postawiono mu 
zarzuty:  niewyznawania  bogów,  których  uznaje  państwo,  wyznawanie  bogów,  których  nie  wyznaje  państwo  i  psucie 
młodzieży. Przebieg jego procesu został opisany przez Platona w dialogu Obrona Sokratesa. Został skazany na karę śmierci, 
którą wówczas było wypicie trucizny. Odrzucił prośbę przyjaciół, którzy chcieli go uwolnić z więzienia wbrew prawu. 

POGLĄDY: 

• 

Wiara  w  absolutne  znaczenie  dobra  i  cnoty.  Sokrates  głosił,  że  cnota,  starożytne  pojęcie  oznaczające  tężyznę 

życiową,  szlachetność,  dzielność)  jest  dobrem  bezwzględnym,  czym  przeciwstawiał  się  relatywizmowi  sofistów.  Jest  też 
dobrem najwyższym, o które człowiek winien zabiegać, nie licząc się z  niebezpieczeństwami i śmiercią ("Czyż nie wstydzisz 
się dbać o pieniądze, sławę, zaszczyty, a nie o rozum, prawdę i o to, by dusza stała się najlepsza?"). 

• 

Tożsamość  dobra  i  wiedzy.  Według  Sokratesa  cnota  jest  wiedzą  ("Jest  to  jedno  i  to  samo  wiedzieć,  co  jest 

sprawiedliwe  i  być  sprawiedliwym.").  Ludzie  czynią  źle  z  niewiedzy,  czy  raczej  wiedzy  pozornej,  bądź  powierzchownej. 
Stanowisko takie nazywa się intelektualizmem etycznym. Wynika z niego, że cnoty można się nauczyć, a gdy posiądziemy tę 
wiedzę, samoistnie wybierzemy życie zgodnie z nią. 

• 

Wiara w nieśmiertelność duszy 

• 

Wiara, że los duszy po śmierci ciała jest uzależniony od tego, jak moralne życie wiódł człowiek 

• 

Wypracowanie  metody  dochodzenia  do  prawdy,  a  tym  samym  do  cnoty:  jest  nią  specjalnego  rodzaju  dyskusja, 

zwana dialektyką. W swoich rozmowach z Ateńczykami Sokrates posługiwał się dwiema metodami: 

o 

metoda  elenktyczna  -  sprawdzanie  i  zbijanie  twierdzeń  rozmówcy  poprzez  wyprowadzanie  z  nich  konsekwencji 

doprowadzających w końcu do tezy absurdalnej lub sprzecznej z twierdzeniem pierwotnym (aporii); 

o 

metoda majeutyczna (dosł. położnicza) - polega na dopomożeniu uczniowi w uświadomieniu sobie prawdy, którą 

już posiada, poprzez umiejętne stawianie pytań; wg Sokratesa tylko ludzie brzemienni posiadali wrodzone intuicje o wiedzy. 

PLATON a tak naprawdę ARISTOKLES (Platon to przezwisko oznaczające dobrze zbudowanego, szerokiego w barkach) 427-
347 

Najwybitniejsza  postać  starożytnej  Grecji.    Pochodził  ze  znakomitego  rodu.  Był  założycielem  akademii  platońskiej.  Jego 
poglądy możemy określić mianem pesymizmu antropologicznego- człowiek z natury jest zły i egoistyczny. Aby mógł żyć musi 
istnieć  państwo,  które  ochrania  ludzi  przed  sobą  nawzajem.  Na  jego  pesymistyczną  postawę  mają  wpływ  jego  przeżycia 
życiowe-uwięzienie na Sycylii oraz śmierć jego mistrza-Sokratesa. 

Założenia filozoficzne Platona: 

• 

Twórca idealizmu obiektywnego-nurt głoszący dwoistość świata-mamy świat, w którym żyjemy, znamy go dzięki 

naszym zmysłom oraz świat idei, który jest niedostępny dla człowieka zmysłowo, a poznawalny jedynie w drodze filozofii i 
refleksji 

• 

Idee  to  rzeczywiste  przedmioty  będące  odpowiednikami  treści  swojej  nazwy.  Wszystkie  idee  charakteryzują  się 

tym, że są doskonałe niezmienne oraz wieczne 

• 

Metafora jaskini-pojęcie świata jest złudne a człowiek postrzega świat w sposób ograniczony 

• 

Wizja  dusz-  dusza  przed  narodzeniem  przebywa  w  świecie  idei.  Tylko  wówczas  wszelkie  idee  są  dla  nas  w  pełni 

poznawalne.  W  momencie  urodzenia  dusza  zapomina  całą  swoja  wiedzę.  Poznanie  jest  wtedy,  gdy  człowiek  przypomina 
sobie strzępki swojej wiedzy ze świata idei. 

Dusza składa się z: 

- części rozumnej, która jest najważniejsza, jej cnotą jest mądrość, ta część duszy jest aparatem  prawdziwego poznania 

- części impulsywnej, której cnotą jest męstwo, odpowiada ona za nasz charakter, temperament, wolę i zachowanie 

-  części  wegetatywnej/pożądliwej  której  cnota  jest  wstrzemięźliwość  i  umiarkowanie,  służy  ona  do  zaspokajania 
podstawowych potrzeb życiowych 

Platon wymienia jeszcze jedną, 4 cnotę- sprawiedliwość, którą jest umiejętne korzystanie z trzech części duszy 

HISTORIOZOFIA PLATONA (filozofia historii) 

Wg  Platona  zasadą  przemian  ustrojowych  jest  degeneracja  ustroju  (państwa).  Degeneracją  nazywa  proces  polegający  na 
tym, że każdy pojawiający się ustrój jest gorszy od poprzedniego. 

Ten  model  Platona  charakteryzuje  się  cyklicznością  procesu  dziejowego-historia  jest  kołem  (pogląd  charakterystyczny  dla 
starożytności, wyparty wraz z ideami chrześcijaństwa propagującymi model linearny). 

Platon chce stworzyć państwo idealne wyglądające tak: 

ZASADY IDEALNEGO PAŃSTWA WG PLATONA: 

1. 

Organiczna koncepcja budowy państwa-państwo składa się z grup, a każda z nich pełni odmienną funkcję, która 

realizowana jest dla dobra całej wspólnoty. Grupy są tak ze sobą powiązane, że żadna z nich nie może działać samodzielnie. 

2. 

Nie ma niewolników w tym systemie, tworzą go tylko ludzie wolni 

3. 

Takie państwo nie będzie ulegać degeneracjom, ponieważ: 

• 

Władza  sprawowana  jest  przez  filozofów,  którzy  najlepiej  rozumieją  rzeczywistość  i  mogą  dzięki  temu  stworzyć 

najlepsze prawo dla wszystkich 

• 

Ludzie do grup wybierani są w następujący sposób: tworzy się grupy 17latków których poddaje się intensywnemu 

szkoleniu fizycznemu. Po 5 latach obserwacji można stwierdzić która część duszy rozwinięta jest najbardziej u danej osoby i 
na tej podstawie podzielić ludzi na wytwórców, wojowników i mędrców. Mędrcy poddawani są dalszym szkoleniom: 22-25 
lat-studia, 25-30 studia filozoficzne, 30-50-funkcje publiczne niższego szczebla, 50 i więcej- mamy do czynienia z filozofem, 
który może sprawować władzę. Filozofem może więc zostać każdy-nawet kobieta!! (co w starożytnej Grecji było poglądem 
bardzo  kontrowersyjnym,  gdyż  kobieta  nie  była  nawet  uważana  za  obywatela).  O  byciu  filozofem  nie  decyduje 
przynależność z urodzenia ale umiejętności, wiedza, zdolności, kwalifikacje i praca nad sobą. 

• 

Degeneracje blokuje również: 

-zakaz posiadania własności prywatnej przez filozofów i wojowników. Te grupy nie kumulują majątku przez co skupiają się 
na świecie idei i na służeniu swoją pracą całej społeczności a nie interesom prywatnym. 

-wojownikom i filozofom nie wolno tworzyć rodzin, nie mogą posiadać dzieci. A jeśli już chcą posiadać rodzinę to partnerzy 
są  im  wybierani  w  drodze  losowania  a  ewentualne  potomstwo  wychowywane  jest  przez  wszystkich.  Zapobiega  to 
nepotyzmowi. 

Społeczeństwo wg Platona powinno być hierarchiczne ale harmonijne. 

Idee też są hierarchiczne-DOBRO jest najwyższą ideą. 

Platon stworzył model państwa totalnego (totalitarnego)-dobro jednostki jest wtórne, w konflikcie z dobrem państwa nie 
ma znaczenia. 

Platon ze swoimi rewolucyjnymi teoriami wyruszył w podroż. Swoje poglądy głosił na Sycylii za co został uwieziony, a potem 
wystawiony na targu jako niewolnik. Został jednak wykupiony przez rodzinę i powrócił do Grecji. Po powrocie zreformował 
nieco swoje poglądy dotyczące idealnego państwa. Nowy porządek państwa opisał w dziele pt. „Prawa”: 

-państwo  musi  być  oparte  na  restrykcyjnym  prawie,  które  dotyka  każdej  dziedziny  życia  obywateli  (zakaz  opuszczania 
państwa aby nie zobaczyć, że gdzieś indziej można żyć inaczej-lepiej; możliwość ingerencji w opis historii, cenzura) 

-odejście od zakazu posiadania rodzin i prywatnego majątku 

Jednak nadal zachował ideę państwa totalnego. 

ARYSTOTELES ZE STAGIRY (384-322 p.n.e.) 

Pochodził  z  arystokratycznego  rodu.  Jego  ojciec  był  lekarzem  na  dworze  królewskim.  Sam  Arystoteles  był  nauczycielem 
Aleksandra Wielkiego. Miał znaczący wpływ na jego wychowanie. Arystoteles był najwybitniejszym uczniem Platona ale miał 

zupełnie inne poglądy filozoficzne i polityczno-społeczne. Przede wszystkim odrzucił on idealizm. Jest twórcą  empiryzmu- 
buduje swoje sądy w oparciu o to co widzi, o to co doznaje zmysłowo. 

Poznanie dla Arystotelesa: 

1) 

Poznanie  zmysłowe  (sensualne)-  dzięki  naszym  zmysłom  nabywamy  materiał  poznawczy  (widzimy,  słyszymy, 

dotykamy etc) 

2) 

Poznanie  rozumowe-  w  oparciu  o  zebrane  zmysłami  doświadczenie  rozumowo  wyciągamy  wnioski  i  budujemy 

własne tezy 

Arystoteles ze szczegółów buduje koncepcje ogólne. Był twórcą myślenia wspólnotowego. Większość doktryny starożytnej 
opierało się na przekonaniu, że państwo jest tworem pierwotnym a człowiek żyje w społeczeństwie (doktryny holistyczne, 
którym początek dał właśnie Arystoteles). Uważał on, że człowiek jest ze swej istoty podmiotem społecznym, nie jest istota 
samowystarczalną.  Człowiek  zaspokaja  swoje  potrzeby  poprzez  łączenie  się  w  różne  związki/wspólnoty  z  innym 
podmiotami: 

1) 

rodzina-w ramach jej funkcjonowania pojawiają się 4 rodzaje stosunków, które odnoszą się do pojęcia władzy: 



 

Relacja między mężem a żona-nie powstaną nowi ludzie jeśli ludzie różnych płci się nie połączą. Ponadto naturalna 

jest władza męża nad żoną (ta jasne…   ) 



 

Relacja między ojcem a dziećmi- podobnie jak w przypadku żony, mąż ma nad nimi naturalną władzę. Taka sama 

relacja zachodzi w państwie- z natury poddani są zobowiązani być posłuszni władcy 



 

Relacja  pomiędzy  panem  a  niewolnikiem-  niewolnik  jest  po  to  by  wytwarzać  dobra  niezbędne  dla  rodziny 

(naturalna władza) 



 

relacje gospodarcze- sprowadzają się do tego w jaki sposób współpracują ze sobą wszyscy członkowie rodziny by 

zaspokajać potrzeby całej rodziny 

Człowiek żyjąc w rodzinie może zaspokoić swoje potrzeby podstawowe, a potrzeby wyższego rzędu mogą być zaspokojone 
tylko poprzez łączenie się w dalsze wspólnoty: 

1) 

gmina  (zwana  gminą  wiejską)-  zrzeszenie,  wspólnota  rodzin  mieszkających  blisko  siebie,  często  ze  sobą 

spokrewnionych 

Resztę potrzeb człowiek może zaspokoić jedynie zrzeszając się we wspólnocie jaką jest: 

2) 

państwo- jest syntezą gmin, twór doskonały (tylko w państwie człowiek może zaspokoić wszystkie swoje potrzeby) 

Dla Arystotelesa SZCZĘŚCIE jest  celem życia.  Eudajmonia- szczęście wynikające z możliwości realizacji ludzkiej natury czyli 
jest to szczęście związane ze społeczna i rozumną naturą człowieka. 

Platon  w  swej  filozofii  posługiwał  się  preskrypcją-opisywał  jak  powinno    być,  opisywał  ustrój  który  nie  istnieje  a  ma  być 
dopiero zrealizowany. Arystoteles natomiast posługiwał się deskrypcją- sprowadza się do opisu rzeczywistości społecznej i 
politycznej, która ma miejsce naprawdę. 

Arystoteles bardzo dużo podróżował.  Odwiedzając wiele polis wyróżnił 158 odmiennych ustrojów. Podzielił je na 6 typów 
ustrojowych. 

 

Arystoteles  krytykuje  demokrację  argumentując  swoje  stanowisko  tym,  że  w  tym  ustroju  prawo  służy  większości  a  nie 
wszystkim  obywatelom,  a  większość  stanowią  ludzie  ubodzy.  Demokracja  dąży  więc  do  tego  aby  lepiej  żyło  się  ludziom 
biednym. Biedni myślą tylko o sobie a nie o interesie ogółu. 

Politea- ustrój w którym władzę sprawują ludzie średniobogaci. Arystoteles dzieli ludzi wg tego co posiadają: 



 

 najbogatsi-  są  ludźmi  inteligentnymi  ponieważ  mają  czas  i  pieniądze  aby  pobierać  naukę,  ale  są  również 

zdegenerowani posiadanym bogactwem. Żyją w świecie ułudy i nie znaja prawdziwych realiów. 



 

 Najbiedniejsi-  są  małointeligentni  ponieważ  cały  swój  czas  i  wszystkie  siły  wykorzystują  na  pracę,  która  ma  im 

zapewnić przeżycie. 



 

 Średniobogaci-  nie  są  zdegenerowani  nadmiernym  bogactwem  ale  posiadaja  na  tyle  dużo  pieniędzy  i  czasu  że 

mogą  się  uczyć  (są  więc  inteligentni).  Ich  status  materialny  daje  pewność,  że  będą  działali  dla  dobra  ogółu  a  nie  w  celu 
polepszenia własnej sytuacji materialnej i społecznej. 

Arystoteles dokonuje również rewizji pojęcia cnoty. Jedną z najważniejszych cnót w jego filozofii jest umiar.  Cnota jest wg 
niego środkiem a nie celem samym w sobie do którego trzeba dążyć.  Cnota umiaru służy człowiekowi aby poddać kontroli 
rozumu wszystkie kierujące nim namiętności. Trzeba znaleźć „złoty środek”- określenie stworzone przez Arystotelesa, które 
można odnieść do każdej dziedziny życia ludzkiego. 

Przykładem może być odwaga- jej brak to tchórzostwo, zaś jej nadmiar to brawura czyli niepotrzebne ryzyko. Trzeba znaleźć 
równowagę. 

 

OKRES HELLENISTYCZNY 

W ramach jednego imperium stworzonego przez Aleksandra Macedońskiego (Wielkiego) zostają podbite różne narodowości 
(Grecy,  Persowie,  Żydzi,  Macedończycy,  Egipcjanie,  Syryjczycy  etc.)  Panującym  ustrojem  w  tym  wielkim  imperium  była 
monarchia.  Ponieważ  w  tym  okresie  nie  można  było  krytykować  panującego  ustroju  (pod  groźbą  surowej  kary)  ciężar 
rozważań filozoficznych i politycznych przenosi się z rozważań ustrojowych  na rozważania dotyczące miejsca człowieka we 
wszechświecie. W imperium językiem urzędowym był jęz grecki, jednak w przeciwieństwie do okresu klasycznego Greków 
nie uważano za naród wybrany, lepszy. Stało się tak za sprawą Aleksandra Wielkiego, który szerzył idee równości wszystkich 
narodów oraz czerpał z każdej kultury to co najlepsze. 

W tym okresie rozwinęły się 3 główne szkoły filozofii: 

1. 

 Szkoła cyników 

2. 

 Szkoła epikurejska 

3. 

 Szkoła stoicka 

CYNICY 

Ich działalność znana jest jedynie z przekładów, sami nie pisali. Stąd nasza skromna wiedza na ich temat. Cynicy byli wielkimi 
indywidualistami. Najsłynniejsi z nich to m.in. Antyscenes z Aten, Diogenes z Synopy, Krates z Teb i jego żona Hipparchia. 

Jest  to  szkoła  radykalna,  antypolityczna  i  antyspołeczna.  Cynicy  głosili  pochwałę  izolacji  od  spraw  publicznych.  Cyników 
charakteryzował  prymitywizm  materialny-  wyrzekali  się  dóbr  materialnych  lub  ograniczali  je  do  niezbędnego  minimum. 
Rozwijają oni do granic pojęcie umiaru. Ograniczają potrzeby życiowe jedynie do potrzeb fizjologicznych/biologicznych. Da 
się je sprowadzić do potrzeb zwierzęcych. Odwołują się do życia zgodnego z naturą rozumiana jako natura biologiczną. Byli 
to ludzie bezkompromisowi w napiętnowaniu wad innych. Znani z anegdot, posługujący się ironią i czarnym humorem. Byli 
złośliwymi kpiarzami, którzy w sposób złośliwy komentowali rzeczywistość. 

Antyscenes z Aten 

Wróg  demokracji,  żyjący  jeszcze  w  czasach  okresu  klasycznego.  Nie  tworzył  koncepcji  politycznej  jak  wszyscy  cynicy  ale 
można wyprowadzić z jego etyki pewne postulaty: 



 

Propagowanie życia uczciwego- zgodnego z własnymi przekonaniami . Takie w którym człowiek kieruje się tylko i 

wyłącznie własnym rozumem. Sprzeciwiał się nauce i studiowaniu oraz zdobywaniu wiedzy wytworzonej przez innych. Wg 
niego zdobywana wiedza musi mieć charakter praktyczny-człowieka poznajemy po czynach a nie po jego poglądach. Życie 
cnotliwe to życie zgodne z własną naturą, nawet jeśli wiąże się to z łamaniem konwencji społecznych. 



 

Brak zainteresowania działalnością publiczną państwa i istniejącym prawem. Głosił pogląd, że jeżeli normy prawne 

stoją w sprzeczności z prawem cnoty to należy je bezwzględnie odrzucić. 



 

Państwo jest koniecznością- jeżeli istnieje to jest konieczne do przetrwania człowieka. Powinno być rządzone przez 

ludzi cnotliwych bo inaczej upadnie 

Diogenes z Synopy 

Z własnego wyboru żyje w beczce a przykrywa się jedynie płaszczem. 

Poglądy  dotyczące  jednostki-    człowiek  powinien  walczyć  z  fortuną  (ślepym  losem)-trzeba  się  przeciwstawiać  fortunie  i 
samodzielnie  korzystać  z  własnego  rozumu.  Moralne  reguły  które  każdy  człowiek  tworzy  na  potrzeby  własnego 
postępowania muszą być racjonalne i muszą chronić przed poddawaniem się namiętnościom. Działanie rozumne (cnotliwe) 
jest  zgodne  z  biologiczną  naturą  człowieka.  Natura  nakazuje  ascezę  i  minimalizację  potrzeb.  Człowiek  ma  kontemplować 
swoje Zycie i odkrywać prawdy. 

Poglądy na państwo- kosmopolityzm-> państwo powinno mieć charakter polis światowego (jedno polis na całym świecie). 

EPIKUREJCZYCY 

Epikur (342-270 p.n.e.) 

Płodny pisarz, który zostawił po sobie około 300 zwojów. Jest twórcą oryginalnego i spójnego systemu myśli filozoficznej. 

Poglądy: 



 

 Każda  istota  żywa  odczuwa  przyjemność  i  cierpienie.  Ból  i  przyjemność  są  naturalne.  Człowiek  dąży  do 

ograniczenia bólu i mnożenia przyjemności. Przyjemność nie ogranicza się jednak tylko do ciała- ważniejsze są przyjemności 
ducha. Ból przyjmuje postać fizyczną np. strach przed nieznanym a przyjemność to brak bólu fizycznego, spokój duszy i brak 

strachu  a  nie  przyjemności  fizyczne  jak  pijatyki,  pyszne  jedzenie,  piękna  kobieta  czy  przystojny  mężczyzna.  Dlatego  nie 
można poglądów Epikura utożsamiać z hedonizmem!!! 



 

Najwyższą wartością jest pewność jutra, bezpieczeństwo. 



 

Ideałem  człowieka  jest  mędrzec,  który  dąży  do  przyjemności  poprzez  przezwyciężenie  kierujących  nim 

namiętności 



 

„Sztuka życia to sztuka wyboru między możliwościami 



 

Mędrzec powinien unikać polityki, nie powinien angażować się w życie państwa, nie zajmuje się aktywnie polityką 

bo polityka to gwałtowne uczucia. 



 

Państwo nie jest naturalne- człowiek nie jest istotą społeczną ani istotą nieszkodzącą innym ludziom. Państwo to 

zrzeszenie  ludzi  mające  na  celu  ochronę  przed  przestępcami.  Państwo  karze  przestępców  i  jest  w  stanie  zapobiegać 
przestępstwom poprzez zastraszanie. Takie państwo chroni człowieka, zapewnia mu najwyższą wartość jaka jest poczucie 
bezpieczeństwa. 



 

Prawo i sprawiedliwość nie istnieją same z siebie, są wytworzone przez ludzi.  Sprowadzają się do postulatu: nie 

wyrządzaj krzywdy a nie zaznasz przykrości. 

Szkoła  Epikura  działała  bardzo  długo.  Jej  ślady  możemy  odnaleźć  w  poglądach  utylitarnych  w  XIX  wieku  kiedy  to 
propagowano maksymalizację przyjemności. 

STOICY 

Odnowili ideę obywatelską, pochwalali udział w życiu publicznym. Była to najbardziej rozbudowana szkoła filozofii. Dała ona 
korzenie filozofii wczesnochrześcijańskiej. Możemy podzielić ja na 3 okresy: 

1) 

Okres klasyczny/grecki 

W tym okresie dominują rozważania natury filozoficznej- miejsce człowieka we wszechświecie itp.  Twórcą szkoły stoickiej w 
tym okresie był Zenon z Kition. 

2) 

Okres średni 

Najwybitniejszymi myślicielami tego okresu byli: Panajtinos i Posejdonis 

3) 

Okres rzymski 

Najbardziej rozbudowany, najwybitniejsi myśliciele tego okresu: Poligiusz (Grek), Seneka (Rzymianin),  rzymski cesarz Marek 
Aureliusz, postacią najwybitniejszą był Cyceron 

ZENON Z KITION (333-261 p.n.e.) 

Był  uczniem  cynika.    Postulował  tzw.  stoicki  spokój-umiejętność  panowania  nad  sobą.  Uważał,  że  życie  cnotliwe  to  życie 
zgodne  z  naturą  (przy  czym  naturę  należy  rozumieć  jako  siły  wszechświata  a  nie  jak  w  przypadku  cyników  z  naturą 
biologiczną). Należy żyć zgodnie z ludzką rozumną naturą, która pozostaje w harmonii z naturą wszechświata. Wszechświat 
natomiast  jest  obrazem  wszystkiego.  Wszystko  ma  swój  sens  i  swoja  przyczynę,  która  nie  musi  być  od  razu  znana 
człowiekowi. 

Zenon  postulował  podporządkowanie  życia  wszystkim  prawom  wszechświata  oraz  temu  co  nieuniknione  i  niezależne  od 
człowieka.  Osiągnięcie  takiego  spokoju  ducha  równa  się  osiągnięciu  stoickiego  spokoju.  Nie  walczy  on  również  z 
obiektywnymi prawami natury. Swoje działania dopasowuje do nieprzezwyciężonych ograniczeń. 

Wolność wewnętrzna człowieka-  człowiek jest wolny gdy w pełni świadomie kieruje swoim postępowaniem, uwzględniając 
istniejące silniejsze obiektywne ograniczenia. Z takiej wolności może korzystać każdy, nawet niewolnik! 

Zenon uważał, że stoika nic nie może zaskoczyć, gdyż stoicki mędrzec spodziewa się niespodziewanego.  Uważał również, ze 
skoro  nie  może  pojąć  na  raz  i  od  razu  wszelkich  praw  rządzących  wszechświatem  to  nie  ma  sensu  tracić  czasu  na  ich 
zgłębianie. Czekał na to co przyniesie los. 

Założenia polityczno-społeczne: 

• 

Postulował  udział  w  życiu  publicznym-  tylko  aktywna  postawa  może  pomóc  usunąć  zło  społeczne.  Należy  brać 

udział w sądach, debatach. Co więcej mędrzec stoicki może być urzędnikiem 

• 

Jeżeli prawo stanowione stoi w sprzeczności z prawem naturalnym to poprzez aktywny udział w życiu publicznym 

należy je zmienić. 

Ten filozof dokonał również poszerzenia idei cnót. Cnota to wg niego cecha obiektywna, przynależna nie tylko człowiekowi 
ale też przedmiotom (np. cnota posągu jest jego doskonałość formy). 

Podział cnót: 

- rozumowe i fizyczne 

-świadome i nieświadome 

-kardynalne i podporządkowane i przeciwstawiane im wady kardynalne i podporządkowane 

Cnoty kardynalne-dzielność, sprawiedliwość, przezorność, umiarkowanie 

Wady kardynalne- głupota, tchórzostwo, niesprawiedliwość, rozwiązłość 

Absolutyzm moralny: 

1) 

Każdy czyn można ocenić jako wadę lub jako cnotę np. ktoś jest mędrcem albo głupcem (nie ma nic po środku) 

2) 

Nie  wartościujemy  cnót-  działanie  jest  albo  mądre  albo  głupie  (nie  ma  działania  mądrzejszego  albo 

najmądrzejszego) 

3) 

Cnoty mają charakter obiektywny 

Najważniejsza cnota z punktu widzenia polityki jest cnota sprawiedliwości. Jest ona jedna i niezmienna, powinna dotyczyć 
każdego  funkcjonariusza  państwa.  Najlepszym  wyrazem  tej  cnoty  w  państwie  byłby  ustrój  mieszany-  łączący  zalety 
demokracji i monarchii.  

CYCERON (106-43 p.n.e.) 

Jego  życie  to  ideał  mędrca  stoika-  aktywny  udział  w  życiu  publicznym.  Swoja  karierę  rozpoczął  od  stanowiska  kwestora, 
potem piastował kolejne wysokie stanowiska by dojść do jednego z najwyższych  stanowisk w ówczesnym Rzymie-konsula.  
Jego filozofia to połączenie myśli Arystotelesa z filozofią stoików. 

Cyceron uważał, że człowiek jest istotą społeczną a uczucie towarzyskości jest wrodzone i  niezależne od niego. Wg niego 
człowiek ma naturalny pęd do działania na rzecz dobra wspólnego, poświęcania się dla ogółu (łącznie z poświęceniem życia). 
Branie udziału w życiu publicznym jest moralnym nakazem każdego człowieka, szczególnie człowieka inteligentnego, który 
może zdziałać wiele dla dobra ogółu. 

Państwo  jest  naturalne  ale  posiada  tez  pewien  cel,  którym  jest  zapewnienie  obywatelom  odpowiednich  warunków  do 
szczęśliwego życia. Państwo ma charakter użyteczny. Ludzie żyjący w państwie mają troszczyć się o dobro wspólne. Prawo 
natomiast jest podstawą działania wspólnoty jaką jest państwo. 

Sprawiedliwość- cnota zbiorowa, odpowiadająca za pokojowe funkcjonowanie zbiorowości, jest urzeczywistnieniem dobra 
wspólnego  a  jej  treścią  jest  oddanie  każdemu  tego  co  mu  się  należy  czyli  poszanowanie  własności  prywatnej  innych  oraz 
własności wspólnej. Sprawiedliwość możemy podzielić na: 

• 

Teoretyczną- dotyczy postawy umysłowej, można przypisać ją każdemu człowiekowi 

• 

Praktyczną-  można  ją  przypisać  tylko  ludziom  sprawującym  władzę,  dotyczy  ona  właściwego  rządzenia  a  jej 

przejawem może być nagradzanie zasłużonych, karanie przestępców czy powściąganie się przed naruszaniem cudzych praw 

POGLĄDY DOTYCZĄCE WŁADZY I USTROJU: 

• 

Władza jest wtórna wobec społeczeństwa, ma być użyteczna i służyć dobru wspólnemu. Jeśli nie jest społecznie 

użyteczna to zostanie obalona. 

• 

Największą  wadą  ustrojów  (monarchii,  demokracji,  arystokracji)  jest  brak  partycypacji  władzy  przez  wszystkich 

obywateli. 

• 

Cyceron  uważał,  że  rozwiązaniem  panującego  ówcześnie  kryzysu  cesarstwa  rzymskiego  jest    stworzenie  i 

wprowadzenie w życie ustroju mieszanego gdzie 3 grupy społeczne rządzące w poszczególnych ustrojach wzajemnie hamują 
swoje aspiracje polityczne. Taka koncepcja wyraża rzeczywistą suwerenność ludu, gwarantuje jego wolność  oraz równość 
(ale nie równość materialną tylko równość wobec prawa) 

Echa myśli Cycerona możemy odnaleźć w: 

• 

Republikańskiej doktrynie J. J. Rousseau 

• 

Art. 7 polskiej konstytucji-państwo polskie jako dobro wspólne wszystkich obywateli 

Doktryny starożytnego Rzymu (przerobić samemu). 

Przez  pierwsze  250  lat  swego  istnienia  Rzym  był  monarchią.  Za  panowania  rodu  Tarkwiniuszy  osiągnął  pozycję  jednej  z 
najpotężniejszych  monarchii  na  Półwyspie  Apenińskim.  W  mieście  krzyżowały  się  wówczas  różnorakie  wpływy  kulturowe. 
Przodowała przede wszystkim kultura etruska, ale nie  brakowało również wpływów greckich i fenickich. Mimo połączenia 
nie zaniknął odrębny język i kultura latyńska. Wręcz przeciwnie – stanowiły one o odrębności Rzymu w porównaniu z innymi 
ośrodkami miejskimi na terenie Italii. 

Po  upadku  monarchii  Rzym  stopniowo  podupadał.  Wyniszczały  go  spory  wewnętrzne  oraz  wojny  z  Ekwami  i  Wolskami. 
Wewnętrzne  spory  złagodziło  wprowadzenie  w  449  p.  n.  e.  Praw  Dwunastu  Tablic,  pierwszej  rzymskiej  kodyfikacji  prawa 
zwyczajowego. 

Kodyfikacja  ta  zuniformizowała  społeczeństwo  rzymskie.  Od  połowy  V  w.,  czyli  od  wprowadzenia  Praw  Dwunastu  Tablic, 
Rzym  przez  długie  lata  był  prymitywny  pod  względem  kulturalnym,  natomiast  nastawionym  na  podboje  zewnętrzne, 
społeczeństwem chłopskim. 

W  pierwszym  półwieczu  po  upadku  monarchii  doszło  również  do  powstania  podstawowych  instytucji  republikańskich, 
stanowiących  o  charakterze  tego  państwa  na  następne  lata.  Władzę  wykonawczą  w  miejsce  monarchii  przejęło  dwóch 
konsulów wybieranych na okres jednego roku. 

Stosunkowo  krótki  okres  sprawowania  konsulatu  skrajnie  utrudniały  przejęcie  władzy  przez  jednostkę.  Usankcjonowano 
również istnienie ciała doradczego przy konsulach, czyli senatu. W jego skład wchodzili naczelnicy najważniejszych rodów, 
które w społeczeństwie rzymskim odgrywały kluczową rolę. 

Po wielu rzymskich podbojach wprowadzono pryncypat. Wprowadził go w życie Oktawian August. Po zwycięstwie nad flotą 
Antoniusza  i  Kleopatry  pod  Akcjum  w  31  roku  p.  n.  e.,  „odnowił  republikę”  wprowadzając  system  rządów  oparty  na 
naczelnym zwierzchnictwie nad armią, władzy trybuńskiej oraz urzędzie najwyższego kapłana, które sprawował cesarz. 

Ograniczył  liczbę  senatorów  do  600,  wprowadził  rozdzielenie  dwóch  stanów:  ekwickiego  i  senatorskiego.  Ekwici  stali  się 
podstawą administracji cesarskiej, obejmując stanowiska zakazane dla senatorów. Prowincje rzymskie zostały podzielone na 
senatorskie – z ograniczoną obsadą wojskową lub nawet w ogóle bez niej i cesarskie – z pełną obsadą wojskową zależną od 
sytuacji międzynarodowej. 

Pojawił się również już wówczas kult cesarski, silny zwłaszcza w prowincjach, początkowo związany z kultem bogini Romy. 
August  zapewnił  swoim  żołnierzom  odprawę  po  zakończeniu  służby.  Żołnierze  niebędący  przed  wstąpieniem  do  armii 

obywatelami  rzymskimi,  otrzymali  w  nagrodę  również  pełne  prawa  obywatelskie.  Zakreślone  zostały  także  granice 
imperium rzymskiego, które później uległy niewielkim tylko modyfikacjom. 

Po klęsce Warusa w Lesie Teutoburskim w Germanii, granice Cesarstwa oparły się o rzeki: Eufrat, Ren i Dunaj. Jedynymi, 
którzy powiększyli jeszcze jego zasięg byli: Klaudiusz - zajął Brytanię i Trajan - Dację, Mezopotamię. 

Rzym cesarzy 

Największy  rozkwit  cesarskiego  Rzymu  przypadał  na  czasy  tzw.  dynastii  Antonimów.  Stabilności  politycznej  towarzyszył 
rozwój  gospodarczy.  Stopniowo  poszerzał  się  zasięg  języka  łacińskiego.  Powszechne  było  również  rzymskie  prawo  i 
szkolnictwo  W  212  roku  n.  e.  proces  ten  był  już  tak  zaawansowany,  że  cesarz  Karakalla  nadał  obywatelstwo  rzymskie 
wszystkim mieszkańcom imperium. 

W III w. nastąpił ostry kryzys, nasilony w latach 235-270. Imperium wyniszczały ciągłe wojny domowe, którym towarzyszyły 
najazdy barbarzyńców. Zwalczające się armie siały spustoszenie wśród cywilów i wyludnienie dotknęło całe regiony.  

Postępująca  inflacja  i  spadek  wartości  monety  niszczyły  gospodarkę.  W  życiu  religijnym  pojawił  się  nowy  czynnik, 
chrześcijaństwo, które w tym okresie znajdowało się w opozycji do władzy cesarskiej. 

Odnowicielem  cesarstwa  stał  się  Dioklecjan,  który  przeprowadził  daleko  idące  reformy  w  armii  i  życiu  politycznym 
cesarstwa.  Podzielił  on  całe  imperium  na  dwie  części:  Wschodnią  i  Zachodnią,  tworząc  w  ten  sposób  podwaliny  pod 
ostateczny  podział  cesarstwa.  Wzmocnił  też  obronę  granic  poprzez  rozbudowę  systemu  fortyfikacji  i  stworzył  armię 
taktyczną,  której  zadaniem  było  wzmocnienie  sił  nadgranicznych  w  najbardziej  zagrożonych  rejonach  kraju.  Dioklecjan 
wprowadził również ceny maksymalne na wiele produktów, próbując ograniczyć w ten sposób inflację. 

Konstantyn  Wielki,  następca  Dioklecjana,  doprowadził  do  przemiany  religijnej  silnie  faworyzując  zwalczane  dotąd 
chrześcijaństwo. Kontynuował też reformy Dioklecjana w sferze wojskowej. Nieśmiertelność zyskał dzięki założeniu nowej 
stolicy cesarskiej: Konstantynopola. 

Jeden  z  następców  Konstantyna,  Julian,  próbował  odwrócić  tok  dziejów  i  odnowić  religię  pogańską.  Jednak  panował  za 
krótko, by zapoczątkowane przez niego reformy mogły odnieść skutek. Zginął w wojnie przeciw Persji. 

Ostatnim z wielkich władców imperium był Teodozjusz Wielki, który poprawił stosunki cesarstwa z Gotami, zdusił opozycję 
ariańską,  zakazał  kultów  pogańskich,  a  tuż  przed  śmiercią  doprowadził  do  usankcjonowania  podziału  cesarstwa  na  część 
wschodnią i zachodnią. 

Następną  zakończoną  sukcesem  próbę  zjednoczenia  państwa  rzymskiego  przeprowadził  dopiero  Justynian  w  pierwszej 
połowie VI w., lecz po jego śmierci koncepcja upadła. 

Rzymska  doktryna  polityczno-prawna  rozwinęła  się  późno  (wiązało  się  to  niewielką  pasja  Rzymian  do  rozważań 
filozoficznych  i  teoretycznej  refleksji).  Rzymianie  interesowali  się  raczej  praktycznym  wykorzystaniem  polityki  do  celów 
imperialistycznych.  Arystokratyczna  republika,  z  dominującą  pozycją  magistratury,  zaostrzała  stopniowo  apetyty  wielkich 
nobilów,  co  miało  niestety  destrukcyjny  charakter  (zagrożenie  dla  starożytnych  cnót).  W  Rzymie  za  podstawową  filozofie 
przyjęto stoicyzm, z jego racjonalizmem, kultem kosmicznego ładu, idei gwarantującej szczęście cnoty. Pociągał ich również 
swoisty  kosmopolityzm  stoików.  Rzymianie  mieli  poczucie  misji  dziejowej,  uważali  swój  ustrój  (połączenie  monarchii, 
arystokracji i demokracji) za najwspanialszy, będący źródłem rzymskich sukcesów  – znamienne były tu poglądy Polibiusza, 
który uważał, że ustrój mieszany jest najmniej narażony na degenerację. W okresie kryzysu republiki koncepcja Polibiusza 
została zachwiana – stąd w późniejszym okresie pojawiły się tendencje monarchistyczne, które wymusiły nowe doktrynalne 
uzasadnienie nowej formy rządów. 

Ideologia Rzymu cesarskiego: 

Ideologia  ta  nieodzownie  wiązała  się  z  jedynowładztwem,  zaproponowanym  przez  Cycerona.  Zasada  pryncypatu  została 
definitywnie ugruntowana przez Oktawiana Augusta (27 r. p.n.e.). 

• 

cechy jedynowładztwa: 

- 

skumulowanie władzy w jednym ręku 

- 

władza monarchy dożywotnia 

- 

w  okresie  pryncypatu  starano  się  jednak  maskować  rządy  jedynowładcze,  poprzez  pozostawienie  iluzorycznego 

ustroju republikańskiego (pozostawienie dawnych instytucji prawnych, magistratur, itd.) 

- 

władza jednostki oparta na jej autorytecie (prynceps ojcem ludu) 

- 

najważniejsze cnoty władcy: dzielność, sprawiedliwość, pobożność, łagodność 

- 

w  okresie  pryncypatu  (inaczej  było  w  dominacie)  władza  cesarska  była  wyrazem  woli  ludu  (pozostałości  ustroju 

republikańskiego) 

- 

jedynowładztwo zapewnia pokój i porządek wewnętrzny („pax romana”) 

- 

w okresie dominatu cesarz był już imperatorem, wszechwładnym i nieograniczonym (nastąpił powrót do znanej z 

przeszłości idei boskości monarchy) 

MYŚL CHRZEŚCIJAŃSKA 

Ten rodzaj myśli powstaje w dobie gdy terytorium Izraela jest rzymska prowincją. Żydzi nie są z tego zadowoleni. Możemy 
ich podzielić na: 

• 

faryzeuszy- tradycjonaliści nie tylko w interpretacji pisma ale także w pojmowaniu historii, nastawieni na przyjście 

mesjasza, chcą wycofania się z życia publicznego 

• 

saduceuszy-  przeciwieństwo  faryzeuszy,  chcą  oni  kompromisu  z  Rzymianami,  są  reformatorskim  odłamem 

judaizmu-nawołują do dosłownej interpretacji pisma, większość z nich to bogaci kupcy i ludzie dobrze sytuowani 

• 

zelotów-  mesjasz  jest  dla  nich  wodzem  prowadzącym  lud  do  niepodległości,  uważają  oni,  że  brak  walki  z 

okupantem to wyrzeczenie się boga; odłamem radykalnych zelotów są sykariusze -dopuszczali się skrytobójstw osób które 
nie walczyły z Rzymianami lub z nimi współpracowały 

• 

esseńczyków-  postulowali  oni  odnowienie  przymierza  z  bogiem,  żyją  wyalienowani  w  zamkniętych  grupach  jak 

zakonnicy- modlą się, pracują, poszczą etc. 

Nowy Testament- odnowa ludzkiej kondycji, można w tej księdze znaleźć odwołania do stosunku chrześcijanin < - > władza 
publiczna 

Twórcą  chrześcijaństwa  jest  Jezus  Chrystus-  wizjoner,  który  stawia  fundamenty  religii.  Chrześcijanie  oceniają  życie  przez 
pryzmat  eschatologii-  patrzą  na  to  co  doczesne  przez  pryzmat  życia  wiecznego.  Nie  są  więc  zainteresowani  życiem 
politycznym. Opierają swój światopogląd na teocentryzmie- bóg jest w centrum ich zainteresowania. Interesują ich relacje 
na linii bóg- człowiek, bóg- władza, bóg- własność prywatna. 

 Święty  Paweł  z  Tarsu-  wybitny  rzymianin  mający  ogromny  talent  organizacyjny-  to  on  tworzy  pierwsze  gminy 
chrześcijańskie, postulował on rozdział życia duchowego od doczesnego. Wyłagadza on tezy Jezusa i nawołuje do lojalności 
wobec państwa. Uważa on, że boska jest zasada władzy ale władza sprawowana jest przez ludzi więc ogół zobowiązany jest 
do podporządkowania się tej ludzkiej władzy (pragmatyzm) 

Aspekt  własności  prywatnej-  wg  Jezusa  bogactwo  dyskwalifikuje  moralnie  („prędzej  wielbłąd  przeciśnie  się  przez  ucho 
igielne niż bogaty wejdzie do królestwa niebieskiego”). Św. Paweł natomiast sformułował 2 idee dotyczące tej kwestii: 

1)krytyka właściciela korzystającego z własności prywatnej tylko dla osobistych celów 

2)pożytki płynące z własności będą wykorzystywane przez potrzebujących 

Chrześcijaństwo intensywnie się rozwija, zdobywa coraz większe rzesz zwolenników. Swój sukces zawdzięcza m. in. : 

• 

 apel  nie  tylko  do  rozumu  ale  też  do  emocji  (powszechna  filozofia  stoicyzmu  na  piedestale  stawiała  rozum  i 

marginalizowała uczucia, uznając je wręcz za coś niepożądanego) 

• 

W  Rzymie  panował  kult  cesarza  jako  boga-  w  dobie  rozwoju  cywilizacji  coś  takiego  było  nie  do  przyjęcia  przez 

obywateli 

• 

Mitologia  rzymska  nie  stanowiła  już  dla  nikogo  żadnej  nowości,  co  więcej  bogowie  rzymscy  nie  są  łaskawi, 

wykorzystują ludzi do swoich gier i intryg, posiadają czysto ludzkie wady i przywary 

• 

Chrześcijanie uważają, że absolutnie KAŻDY (bez względu na narodowość, wcześniej wyznawaną wiarę lub jej brak, 

bez względu na wiek, płeć czy status społeczny) jest kochany przez boga. Bóg ma dla niego swój plan. Każdy może osiągnąć 
życie wieczne jeśli tylko będzie przestrzegał nakazów i zakazów Jezusa/ Boga. 

Chrześcijaństwo było ideologia inkluzyjną- bez ograniczeń i wyjątków, dla każdego. Dlatego zyskało tak wielką popularność. 

Rzym zaczyna postrzegać chrześcijaństwo negatywnie-zaczynają się więc prześladowania. Chrześcijanie byli niewygodni dla 
Rzymu z dwóch głównych powodów: 

1) 

Jedną  z  ich  zasad  przewodnich  było  „nie  będziesz  miał  bogów  cudzych  przede  mną”-  stało  to  w  jawnej 

sprzeczności z kultem władcy jako boga 

2) 

Hołdując  przykazaniu  „nie  zabijaj”  chrześcijanie  nie  chcieli  brać  udziału  w  wojnach,  nie  chcieli  zabijać  w  imię 

Rzymu 

Biskup  Lionu  Ireneusz  (II  w.  p.n.e.)-  Rzym  tak  jak  każde  państwo  istnieje  po  to  by  powstrzymywać  nikczemników,  idea 
państwa  nie  jest  więc  potrzebna  chrześcijanom,  ponieważ  są  dobrzy  i  nie  ma  wśród  nich  nikczemników.  Potrzebne  jest 
jedynie ludziom innego wyznania. Poświęcanie życia doczesnego nie jest niczym strasznym w perspektywie osiągnięcia życia 
wiecznego. 

Szkoła  Aleksandryjska  (koniec  II  i  początek  III  w)-  intensywny  rozwój  chrześcijaństwa.  Najwięksi  myśliciele-  Tertulian, 
Klemens, Orygenes 

Co raz więcej mówią o relacji chrześcijanin- państwo ale nie potrafią w tym temacie wytworzyć wspólnej doktryny. Postulują 
tez dynamiczny charakter natury ludzkiej- człowiek stworzony przez boga posiada 2 pierwiastki: 

1) 

Pierwiastek boski- dusza 

2) 

Pierwiastek grzeszny/ cielesny 

Wg tej szkoły nigdy nie można określić czy ktoś jest dobry czy zły dopóki żyje. Dzieje się tak dlatego, że w duszy są zalążki 
cnót,  które  można  rozwijać  i  doskonalić-  nawet  najgorszy  grzesznik  może  się  zmienić  za  życia.  Ten  tok  myślenia  nakazuje 
chrześcijanom miłować bliźniego- nawet wroga!            Na swoje potrzeby ta szkoła przekształciła myśli stoików- postulują 
oni wiarę w ład stworzony ale przez boga. Wg tej szkoły najlepszą formą władzy jest monarchia- jednowładztwo, ponieważ 
jest to ustrój najbardziej zbliżony do modelu władzy boga nad ludźmi. 

Klemens-  sprawowanie  władzy  to  nie  tylko  przywilej  ale  i  obowiązek,  władca  jest  jak  dobry  pasterz,  powinien  dbać  o 
wszystkich  poddanych,  ma  również  oddać  za  nich  życie  jeśli  zajdzie  taka  potrzeba  (tak  jak  Jezus  oddał  życie  na  krzyżu  za 
ludzi). Prawa natury są dla niego odbiciem prawa bożego. 

Tertulian-  najbardziej  radykalny  myśliciel  szkoły  aleksandryjskiej,  postulował  moralny  absolutyzm-  prawo  stanowione  nie 
jest równe z prawem bożym, człowiek podlega tylko prawu bożemu. 

W  313  r.  n.e.-  Konstantyn  Wielki  wydaje  edykt  mediolański  legalizujący  chrześcijaństwo,  co  więcej  ustanawia  je  religią 
państwową. Jak do tego doszło?? : 

• 

Chrześcijaństwo  stało  się  bardzo  popularne  wśród  rzymian,  co  więcej  doszło  do  tego  na  drodze  naturalnego 

procesu przyjmowania tej religii a nie w trakcie krwawej rewolucji, walk etc. 

• 

Stan  imperium  w  IV  w.  n.  e.  –  koniec  dominatu,  powolny  upadek  państwa,  korupcja  wśród  urzędników- 

chrześcijanie sprzeciwiają się łapówkom, które są oszustwem-grzechem, stoją więc niejako po stronie imperium, chcą jego 
dobra 

• 

Chrześcijaństwo ma duchownych, którzy prowadzą różne księgi- zapisują zgony, narodziny, prowadzą kroniki etc- 

Rzym zyskuje skrupulatnych i nieprzekupnych urzędników prowadzących administrację 

• 

Wtapianie  się  tej  religii  w  naturalny  sposób  w  życie  Rzymian  spowodowało,  że  zyskała  ona  wielu  obrońców  i 

znalazła się na prostej drodze do dalszego pozyskiwania wiernych na całym świecie 

Doktryna Euzebiusza z Cezarei 

Teoria władzy apostolskiej- tak jak Jezus Chrystus wybierał samodzielnie swoich uczniów tak bóg osobiście wybiera kto ma 
zostać cesarzem. 

Jest on zwolennikiem nie tylko boskiej idei władzy. Wg jego doktryny to cesarz stoi ponad strukturą duchową (nawet ponad 
biskupem Rzymu!). Cesarz dba o status prawny i finanse Chrześcijan, walczy też z heretykami, rozstrzyga spory teologiczne. 
Ta  silna  pozycja  cesarza  pozwala  na  stwierdzenie,  że  mamy  do  czynienia  z  ideą  cezaropapizmu-  wyższość  cesarza  nad 
papieżem.  Taka  doktryna  do  dnia  dzisiejszego  jest  charakterystyczna  dla  krajów  wschodu,  na  zachodzie  niestety  się  nie 
przyjęła. 

Święty  Augustyn  (354-430)-  biskup  Hippony.  Syn  chrześcijanki  i  poganina.  Początkowo  należał  do  jednej  z  sekt-  sekty 
manichejskiej  (odłam  chrześcijaństwa  głoszący  herezje,  ich  zainteresowania  skupiały  się  głównie  wokół  walki  dobra  ze 
złem). Jako człowiek wykształcony po przejściu na chrześcijaństwo szybko awansował w kościelnej hierarchii- najpierw był 
pomocnikiem biskupa, potem sam nim został. 

Stworzył  fundament  ideologiczny  myśli  średniowiecznej.  Prezentował  pesymizm  antropologiczny-  człowiek  jest  z  natury 
egoistyczny i zły, a w świecie ma miejsce odwieczny konflikt dobra ze złem. Augustyn uważał, że państwo musi być silne aby 
okiełznać te egoistyczne jednostki. 

Św. Augustyn w sposób jednolity rozwiązuje zagadnienia dotyczące relacji Bóg <->władza, chrześcijanin <-> władza. Do XIII 
w. jego filozofia jest oficjalną nauką kościoła. 

Doktryna  Augustyna  skupia  się  głównie  na  konflikcie  państwa  bożego  z  państwem  ziemskim.  Centralne  miejsce  w  jego 
filozofii zajmuje podział na 2 wspólnoty: 

• 

Civitas dei czyli państwo boże/ wspólnota boża 

Jest  to  niewidzialny  kościół  rozumiany  jako  wspólnota  wiernych,  z  Chrystusem  na  czele  i  stolicą  w  niebie.  Pierwszym 
przedstawicielem  tego  państwa  był  Abel.  Ci  którzy  przynależą  do  tej  wspólnoty  pochodzą  z  nieba  a  na  ziemi  przebywają 
jedynie chwilowo, jest to ich miejsce pielgrzymowania. 

• 

Civitas terrena czyli państwo ziemskie 

Do  tej  wspólnoty  należą  wszyscy  pozostali  ludzie-  egoiści  i  grzesznicy  nierozumiejący  pojęcia  sprawiedliwości.  Pierwszym 
przedstawicielem był Kain. 

Różnice pomiędzy tymi państwami: 

• 

liczebność- obywateli państwa bożego jest niewielu, grupa dominującą są przedstawiciele państwa ziemskiego 

• 

podział  dychotomiczny  czyli  bez  reszty-  każdy  musi  przynależeć  do  jednej  z  grup,  nie  ma  możliwości  zmiany 

przynależności, nie można przynależeć do dwóch gryp albo do żadnej, nie ma również możliwości sprawdzić za życia kto do 
jakiej grupy należy 

• 

każdy  obywatel  państwa  bożego  obdarzony  jest  łaska  bożą,  natomiast  żaden  obywatel  królestwa  ziemskiego  jej 

nie dostąpi 

Łaska boża- coś czym bóg obdarzył obywateli królestwa bożego, została dana przed urodzeniem-odgórnie; jest niezależna 
od dobrych czy złych uczynków za życia (to prowadzi z kolei do wniosku, że nawet ktoś kto żyje zgodnie z naukami Jezusa 
może  nie  trafić  do  nieba  po  śmierci,  uczynki  na  ziemi  nie  mają  znaczenia->  teoria  predestynacji  człowieka-bóg  odgórnie 
decyduje o losach doczesnych i o dostąpieniu królestwa bożego) ; tylko ludzie obdarzeni tą łaską dostąpią życia wiecznego 

Nie wszyscy chrześcijanie SA obywatelami królestwa bożego, nie wszyscy są obdarzeni łaska boża, co więcej nie ma nawet 
pewności, że wszyscy duchowni ja posiadają. 

Państwo  ziemskie-  jego  obywatele  nie  pochodzą  od  boga.  Nie  można  tego  państwa  utożsamiać  z  państwem  NA  ZIEMI. 
Obywatele  królestwa  bożego  również  żyją  na  ziemi.  Ludzi  z  każdej  grupy-  obywatele  Rzymu,  chrześcijanie,  duchowni-
możemy  podzielić  na  obywateli  państwa  bożego  i  obywateli  państwa  ziemskiego.  Zasadą  istnienia  świata  jest  odwieczny 
konflikt tych dwóch państw. 

POGLĄDY AUGUSTYNA NA PAŃSTWO I WŁADZĘ 

Celem istnienia państwa jest represjonowanie grzeszników. Władcą może więc być: 

• 

pomazaniec boży czyli obywatel państwa bożego- koncepcja władzy pochodzącej od boga 

• 

obywatel państwa ziemskiego- władca to tzw. bicz boży, ma karać grzeszników już na ziemi, a do tego nie potrzeba 

wzorowych cech 

Jednym z celów istnienia państwa oprócz karania grzeszników  to walka z heretykami. Sam Augustyn zajmował się walką z 
sektą  do  której  kiedyś  należał  oraz  walką  z  innymi  sektami-  tymi  które  nie  uznawały  teorii  predestynacji.    Państwo  w 
ówczesnych  czasach  było  funkcjonalnie  połączone  z  kościołem-  jedno  bez  drugiego  nie  mogło  działać.  Dominował  pogląd 
mówiący  o  boskiej  legitymizacji  władzy.  Tak  więc  niewiara  w  boga  równała  się  podważeniu  autorytetu  władcy.  Miało  to 
swoje  konsekwencje  prawne.  Heretycy  byli  wiec  postrzegani  nie  tylko  jako  burzyciele  religii  ale  też  ustroju.  Walka  z 
heretykami miała więc oprócz wymiaru religijnego także wymiar społeczny. 

Władca  stanowi  prawo  ziemskie,  które  jest  niedoskonałe,  zmienne,  które  służy  represjonowaniu  grzeszników.  To  prawo 
stanowione jest w oparciu o0 prawo boże- niezmienne, doskonałe, w całości  niepoznawalne dla człowieka. 

W  doktrynie  Augustyna  mamy  do  czynienia  z  dualizmem  świata.  Całość  dzieli  on  na  świat,  który  jest  niedoskonały, 
skończony i grzeczny oraz boga, który jest aktywnym i doskonałym oraz nieskończonym kreatorem rzeczywistości. 

SPRAWIEDLIWOŚĆ-  wg  Augustyna  znana  jest  tylko  i  wyłącznie  obywatelom  państwa  bożego  a  nierozumiana  jest  przez 
obywateli państwa ziemskiego. Jest to najważniejsza cecha państwa. Sprawiedliwość rozumie on w dwóch wymiarach: 

• 

 indywidualny- człowiek działa sprawiedliwie gdy swoje pożądanie i namiętności poddaje kontroli rozumu a rozum 

poddany jest kontroli duszy 

• 

Społeczny/publiczny- wszyscy poddani są posłuszni sprawiedliwemu władcy a sprawiedliwy władca to taki, który 

rządzi w zgodzie z prawem bożym 

W świecie doczesnym sprawiedliwość publiczna nie istnieje ze względu na to, że większość ludzi na świecie jest grzeszna i 
egoistyczna  (z  państwa  ziemskiego,  nieposiadająca  łaski  bożej).  Ten  fakt  wynika  z  grzechu  pierworodnego.  Grzech 
pierworodny to incydent będący wynikiem obdarzenia ludzi wolna wolą. 

Wolna wola-bóg obdarzył nią ludzi, ponieważ są oni wolni tak jak wolny jest bóg-a ludzie zostali stworzeni na podobieństwo 
boga.  Wolność  nie  może  być  jednak  pojmowana  jako  możliwość  czynienia  wszystkiego  czego  się  chce.  Wolność  to 
możliwość wyboru pomiędzy nieprzyjemnościami związanymi z zaspokajaniem swoich potrzeb cielesnych a drogą bożą. 

Zło- to brak dobra. Jest konsekwencją podejmowanych przez człowieka wyborów, nie jest stworzone przez boga. 

PRAWO WŁASNOŚCI 

Augustyn  porównuje  ją  do  niewolnictwa.  Własność  podobnie  jak  niewolnictwo  to  kategorie  naturalne,  które  nie  miałyby 
miejsca  gdyby  nie  zaistnienie  grzechu  pierworodnego.  W  świecie  upadłym  własność  i  niewolnictwo  są  uzasadnione. 
Augustyn postuluje wyrzeczenie się własności prywatnej, nawołuje do życia w ascezie i komunie dóbr (wszystko wspólne).  
Własność  prywatna,  co  prawda  porządkuje  stosunki  społeczne  ale  może  stać  w  sprzeczności  wobec  życia  zgodnego  z 
ewangelią. 

Augustyn  nie  postuluje  rewolucyjnego  uwolnienia  niewolników  co  wynika  z  czasów  i  realiów  w  których  żyje  (cesarstwo 
rzymskie gdzie niewolnictwo istnieje od dawna i jest czymś naturalnym). Uważa on jednak jako „dobry chrześcijanin”, że nie 

ma sensu patrzeć na dobra i status posiadany w życiu doczesnym. Dlatego nawet niewolnik może być obdarzony łaska boża 
i może dostąpić życia wiecznego. Powinien więc pokornie znosić swój los jaki wyznaczył mu bóg. Życie doczesne to marność, 
która nie powinna człowiekowi przesłonić drogi do życia wiecznego. 

ŚREDNIOWIECZE 

Epoka ta charakteryzuje się: 

• 

Szeroko pojętym uniwersalizmem- jedność myślenia świata zachodnioeuropejskiego. Krystalizuje się w oparciu o 

dziedzictwo greckie i rzymskie zespolone tradycja chrześcijańską. Powstała wspólna nowa jakość dla całej epoki 

755  r.  n.e.-król  Franków  przekazuje  papieżowi  tereny  środkowych  Włoch  nabyte  wcześniej  od  Longobardów.  Zostają  one 
nazwane  Państwem  Kościelnym,  które  trwa  aż  do  roku  1870.  To  państwo  było  aktywnym  graczem  politycznym 
ekonomicznym i kulturowym. Bierze udział w wielu wojnach, posiada niezależność międzynarodową (dlatego nie można go 
utożsamiać z dzisiejszym Watykanem!!!) 

To  państwo  bardzo  silnie  wpływa  na  uniwersalizm-  wspólna  wiara  dla  całej  Europy,  wspólne  wartości  które  wpływają  na 
ujednolicanie prawa, wspólny język-łacina, wspólna kultura, podobne zwyczaje, etykieta etc. 

• 

Feudalizmem-  nazwa  pochodzi  od  łacińskiego  słowa  „feudum”  oznaczającego  „prawo  do  rzeczy  cudzej”.  Był  to 

ustrój społeczno-ekonomiczny oparty na zależności ziemskiej. Przyczyny rozwoju tego ustroju: 

 

Zubożenie  chłopstwa,  które  poszukuje  oparcia  w  bogatych-dostają  ziemie  w  użytkowanie  w  zamian  za  rentę 

feudalną 

 

Zubożenie  skarbów  państwowych  wyczerpanych  wojnami-  państwa  nie  miały  już  środków  na  opłacanie  wojska 

dlatego przekazywano uczestnikom walk ziemię 

 

Administrowanie wielkimi terytoriami sprawiało problemy-dzięki podziałom powstaje władza terytorialna 

Centrum  zainteresowania  w  tej  epoce  była  próba  odpowiedzenia  na  pytanie  kto  ma  władze  najwyższa.  Powstały  na  ten 
temat 3 teorie: 

1) 

Teoria imperialna-władza zwierzchnia należy do cesarza 

Korzeni tej teorii należy doszukiwać się w roku 800 kiedy to Karol Wielki został koronowany. Została wtedy odnowiona idea 
Cesarstwa  Rzymskiego.  Przekazał  on  władze  Ottonom,  potem  została  ona  scedowana  na  władcę  Świętego  Cesarstwa 
Rzymskiego w XII w a następnie w wieku XV na władcę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. 

Cesarz z mocy swojego urzędu stoi na szczycie hierarchii świata chrześcijańskiego. Cesarz stoi wyżej od wszystkich królów i 
książąt. Jest swoistym symbolem chrześcijaństwa, obrońcą kościoła i pogromcą pogan. 

Cesarz jest równy cesarzowi bizantyjskiego. Argumenty za: 

• 

Religijne- namiestnik boga na ziemi, boski pomazaniec, pochodzi wprost od boga, nikt nie ma prawa osądzać jego 

sądów lub pozbawiać go władzy 

• 

Historyczne (niezgodne z prawdą)- władza cesarza jest dziedziczona po samych cesarzach rzymskich, kontynuacja 

cesarstwa rzymskiego 

• 

Prawna- zaczerpnięta z prawa rzymskiego (konkretnie z kodeksu Justyniana) zwana teorią lex regia- cała władza 

cesarza pochodzi od ludu, to lud dobrowolnie tę władzę przekazał cesarzowi, władza cesarza jest więc absolutna i nie może 
być kontrolowana, cesarz jest najwyższym sędzią i źródłem sprawiedliwości 

1) 

Teoria papalizmu- władza zwierzchnia należy do papieża 

Cała władza należy do papieża, jest nadrzędny wobec cesarza. Dualizm władzy papieża- jest najwyższym przedstawicielem 
władzy duchownej i świeckiej. 

Centralnym punktem sporu teorii papalizmu i teorii imperialnej jest spór o inwestyturę-o to kto mianuje biskupów. Biskupi 
byli  bowiem  wysoko  postawionymi  właścicielami  ziemskimi,  wielkimi  feudałami.  Więc  jest  to  spór  o  to  komu  władza  ma 
wydzielać ziemię, jest to spór o dostęp do lenna. 

Argumenty przekonujące do tej teorii: 

• 

Myśl  św.  Augustyna-  państwo  to  twór  grzeszny,  aby  funkcjonowało  sprawnie  musi  być  usankcjonowane  przez 

kościół, papież jest najwyższym sędzią i źródłem sprawiedliwości 

• 

Teoria organicystyczna- porównanie państwa do organizmu, każdy organizm więc także państwo może mieć tylko 

jedną głowę-w tym przypadku papieża 

• 

Porównanie  państwa  do  ciała  i  duszy-ciało  to  państwo,  dusza  to  kościół  a  dusza  decyduje  o  ważniejszych 

elementach 

• 

Teoria  2  mieczy-  zwolennicy  tej  teorii  posługiwali  się  legenda  o  tym  jak  to  rzekomo  św.  Piotr  został  obdarzony 

dwoma  mieczami.  Jeden  symbolizował  władzę  świecka  a  drugi  duchowną.  Miecz  symbolizujący  władzę  świecką  przekazał 
cesarzowi, żeby w jego imieniu sprawował tę władzę. Ponieważ miecz ten został podarowany przez przedstawiciela kościoła 
dobrowolnie to w każdej chwili może zostać przez najwyższego przedstawiciela (czyli papieża) odebrany. 

• 

Teoria darowizny Konstantyna- na łożu śmierci Konstantyn zapisał władzę świecką papieżowi; operowano nawet 

takim dokumentem który był oczywiście sfałszowany 

• 

Teoria  dualizmu  prawa-  boskie  prawo  stoi  ponad  ludzkim  a  więc  kościół  interpretuje  prawo  boskie  bo  posiada 

silniejszą pozycję od władzy cesarskiej 

• 

Papież reprezentantem ludu- stąd zwierzchnictwo 

• 

Teoria wikariatu- po śmierci cesarza władza wraca do rąk papieża, który jest wikariuszem władzy bożej na ziemi 

1) 

Teoria monarchii narodowej- władza zwierzchnia nie istnieje, a każdy król jest cesarzem w swoim królestwie 

Ta teoria wygrywa z pozostałymi za sprawą procesów społecznych. 

DOKTRYNA MONARCHII NARODOWEJ 

Teoria  ta  opierała  się  na  założeniu,  że  król  nie  podlega  nikomu.  Była  to  doktryna  dotycząca  sporu  kto  ma  władze 
zwierzchnia, która powstała najpóźniej. Narodziła się  w krajach „barbarzyńskich”-  nienależących do imperium. To właśnie 
tam krajem rządził najsilniejszy, panowało jednowładztwo. Barbarzyńcy przyjmowali chrzest, chrystianizowali swe państwa i 
przestawali  być  wrogami  imperium.  Rola  monarchów  narodowych  zaczęła  wzrastać.  Monarchie  jako  niezależne  państwa 
potrzebowały co0raz więcej pieniędzy na opłacenie wojska. Król odwoływał się więc do przywilejów, rozdawał lenno, musiał 
zacząć  liczyć  się  z  innymi  grupami  społecznymi.  Przestawał  górować  nad  prawem.  Państwa  przestawały  być  monarchią 
patrymonialna a stawały się monarchiami narodowymi a z czasem stanowymi. Król ograniczając swoja władze wewnętrzną 
jednocześnie  wzmacniał  swą  władze  zewnętrzną-  uniezależniał  się  od  cesarza  i  papieża.  Mógł  samodzielnie  decydować  o 
wojnie czy pokoju, mógł nakładać nowe podatki, fundować uniwersytety. Taki władca nadal był postrzegany jako namiestnik 
Boga  na  ziemi.  Na  zachodzie  monarchie  narodowe  stały  w  opozycji  do  monarchii  papli  stycznej,  natomiast  monarchie  na 
wschodzie  przeciwstawiały  się  ideologii  imperialnej.  Przykładem  monarchii  narodowej  jest  państwo  polskie,  które  nosiło 
nazwę  Korona  Państwa  Polskiego-nazwa  ta  sugeruje  uniezależnienie  ziem  państwa  od  króla,  stanowi  o  narodowości 
państwa.  Król  nie  mógł  już  swobodnie  dysponować    państwem  jako  swoją  własnością-  nie  mógł  np.  zapisywać  ziem  w 
testamencie. 

Jan z Salisbury (1120-1180) 

Wybitny  intelektualista,  studiował  w  Paryżu,  został  biskupem.  Autor  słynnego  traktatu  „Polycraticus”.  Zwolennik 
organicznej  koncepcji  państwa-uznawał  wyższość  duszy  nad  ciałem,  a  co  za  tym  idzie  władzę  kościelna  stawiał  wyżej  niż 
świecka. Państwo porównywał do organizmu ludzkiego- głową jest władca, który sprawuje władze w imię boga, serce-senat, 
oczy  uszy  język-prokuratorzy  i  zarządcy  prowincji,  jelita  i  układ  pokarmowy-urzędnicy  skarbu  państwa,  stopy-rolnicy 
(utrzymują ciężar całego ciała). 

Doktryna  Jana  z  Salisbury  broniła  rolników-  uważał  on,  że  jako  najbiedniejsza  część  społeczeństwa  a  zarazem  jedna  z 
najważniejszych  (ich  praca  utrzymuje  wszystkie  stany)  nie  powinna  być  nadmiernie  obciążana  daninami.  Dobro  całego 
organizmu (państwa) zależne jest bowiem od dobra poszczególnych jego części. 

Wg  jego  doktryny  najlepszym  ustrojem  jest  monarchia-  jako  jednowładztwo  najbliższa  jest  boskiej  idei  władzy.  Władza 
posiada 2 płaszczyzny aktywności: 

• 

Duchowa-  monarcha  podporządkowany  jest  w  ramach  tej  aktywności  duchowieństwu,  sprawuje  te  część 

obowiązków świętych, które wydają się być niegodne stanu duchownego- chodzi tutaj o wykonywanie kary nad heretykami 

• 

Świecka-  ta  aktywność  władcy  przypomina  majestatem  boga:  władca  posiada  pełnie  władzy,  nie  jest  związany 

prawem stanowionym, sprawuje władze absolutną, nie może być jednak tyranem. 

Skoro władca posiada umocowanie w  boskim  pochodzeniu to działa w zgodzie z boska  sprawiedliwością a ta jest jedyna, 
niezmienna i przyznaje każdemu to co mu się należy. Dlatego władca monarchii nie może stać się tyranem. 

Sprawowanie  władzy  nie  jest  przywilejem  a  obowiązkiem.  Dlatego  władca  nie  posiada  interesów  prawnych,  wszystko  co 
robi jest z myślą o interesie publicznym. W perspektywie władzy świeckiej Jan z Salisbury widzi dwa główne cele: 

• 

Obowiązek sprawiedliwego rozwiązywania sporów między poddanymi 

• 

Obowiązek obrony słabszych i niewinnych (jest to odwołanie do funkcji socjalnej państwa) 

Dante Alighieri (1265-1321) 

Jego  poglądy  stanowią  przeciwieństwo  doktryny  Jana  z  Salisbury.  Większość  swego  życia  spełnił  we  Florencji.  By  bardzo 
związany  z  życiem  publicznym  swojego  miasta.  Brał  udział  w  wielu  poselstwach  do  papieża.  Z  punktu  widzenia  doktryn 
politycznych ważne jest jego dzieło pt. „ O monarchii”. 

Głównym założeniem jego teorii było pojęcie monarchii światowej. Głosił istnienie takiej monarchii, która swoim zasięgiem 
obejmowałaby  cały  świat.  Tylko  taki  ustrój  gwarantuje  realizację  najważniejszej  wartości  każdego  człowieka  jaką  jest 
powszechny pokój. Może on być zagwarantowany tylko dzięki istnieniu władzy arbitralnej-rozstrzygającej spory pomiędzy 
monarchiami. Taką władze miałby posiadać cesarz- rozwiązywałby konflikty pomiędzy państwami nie dopuszczając między 
nimi do wojen. 

Zakres  władzy  monarchy  światowego:  nie  posiada  spraw  prywatnych,  najważniejsza  jest  dla  niego  działalność  publiczna 
(podobieństwo do władzy świeckiej wg teorii Jana z Salisbury). Władca światowy tworzy najwyższe prawo, którym sam nie 
jest związany bo w każdej chwili może je zmienić. 

Teoria utopijna- władca światowy nie zmieni się w tyrana, ponieważ jego władza pochodzi od boga a bóg nie pozwoliłby aby 
władza była sprawowana sprzecznie z jego nakazami. 

Zwierzchność  monarchy  światowego  na  kościołem  wynika  z  faktu,  iż  jego  władza  pochodzi  bezpośrednio  od  boga. 
Argumenty za ta bezpośredniością: 

 

Argument  z  chronologii-  z  pisma  świętego  dowiadujemy  się,  że  władza  pochodzi  wprost  od  boga.  Skoro  pismo 

święte jest starsze od kościoła to władza została bezpośrednio dana od boga wcześniej,  obowiązywała przed powstaniem 
kościoła.  By obalić ten argument trzeba by obalić istnienie pisma świętego lub zarzucić, że w jego treści jest kłamstwo. Co w 
tamtych czasach było oczywiście nie do pomyślenia. 

 

Argument  z  wszechwładzy  boga  najwyższego-  skoro  pokój  powszechny  jest  najważniejszą  wartością  ludzi  a 

realizuje go cesarz- monarcha światowy, to oznacza iż wykonywanie jego władzy jest pod stała opieka boga. Bóg osobiście 
zawsze czuwa nad cesarzem więc nie ma konieczności aby czuwał nad nim papież 

 

Argument  z  niedoskonałości  natury  ludzkiej-każdy  człowiek  posiada  pierwiastek  duchowy  i  cielesny.  Przez  to 

żaden człowiek nie jest pozbawiony niedoskonałości. A skoro papież jest jedynie człowiekiem to może się okazać omylny w 
swych  sadach-  wówczas  może  błędnie  ocenić  kto  jest  boskim  pomazańcem,  kto  ma  sprawować  władzę  z  woli  boga.  Ten 
argument kwestionuje władze papieża, podważa dogmat papieski. 

Cesarz mimo swej zwierzchności nad papieżem jest jednak winny kościołowi szacunek. Powinien być jednak niezależny w 
sprawowaniu swojej władzy. Papież nie może oceniać rządów władcy a już tym bardziej zrzucać go z tronu. 

Marsyliusz z Padwy- opracować samemu, będzie o nim pytanie na teście!! 

Jego doktryna wyprzedza myśl filozoficzno-prawną europy o jakieś 300 lat. Jego poglądy  uważane były za antyklerykalne, 
został  wyklęty  i  wygnany.  Jego  poglądy  starano  się  ukrywać,  aby  nie  ujrzały  światła  dziennego.  Propagował  on  teorię 
suwerenności  ludu  (która  wyrazono  dopiero  w  XVI  w).  Postulował  on  rozdzielenie  władzy  świeckiej  od  duchownej  oraz 
odrzucenie prawa boskiego i naturalnego na rzecz prawa stanowionego. 

Myśl ustrojowa Marsyliusza. 

 

Marsilio  Mainardini  urodził  się  w  1275  r.  w  Padwie.  Zmarł  w  1343  r.,  pozostawiając  po  sobie  liczne  pisma.  Był  autorem 
Defensor pacis i Defensor minor. 

Kościół: 

Głosił,  iż  religia  spełnia  w  państwie  ważną  funkcję  –  umacnia  moralność.  Był  przeciwnikiem  kościoła  instytucjonalnego. 
Uważał, że w istocie kościołem jest wspólnota wiernych wierzących w Chrystusa. Dla Marsyliusza z Padwy kościół staje się 
tylko  jedną,  i  to  wcale  nie  najważniejszą,  częścią  państwa.  Lud-zwierzchnik  ma  prawo  wyboru  hierarchii  kościelnej  i 
członków soboru. Od ludu ma też zależeć skuteczność ekskomuniki. 

Prawo: 

Sprowadzając  istotę  prawa  wyłącznie  do  efektu  prawotwórczej  działalności  suwerena,  w  postaci  aktu  normatywnego 
zaopatrzonego w sankcję Marsyliusz stawia się w pozycji prekursora pozytywizmu prawniczego. Prawo jest podstawowym 
czynnikiem  spajającym  społeczeństwo.  Państwo  równa  się  prawo.  Jest  ono  traktowane  przezeń  jako  podstawa  bytu 
organizacyjnego  i  funkcjonalnego  państwa.  Prawem  dla  Marsyliusza  jest  wyłącznie  norma  pochodząca  od  ustawodawcy  i 
opatrzona  sankcją  przymusu  państwowego.  Odrzuca  on  ideę  prawa  natury  oraz  dualizm  prawa  ludzkiego  i  bożego.  W 
świecie ludzkim prawo boże nie jest w istocie prawem, jako że jego sankcja występuje dopiero po śmierci. 

Państwo: 

Marsyliusz głosi pogląd o społecznej naturze człowieka. Wg. niego celem państwa jest zabezpieczanie pokoju społecznego. 
W tym sensie można go określić jako prekursora realizmu  politycznego. W systemie Marsyliusza z Padwy państwo jest tą 
organizacją,  w  której  suwerenną  władzą  jest  lud-ustawodawca,  nie  mający  nad  sobą  zwierzchnika.  Społeczeństwo 
zorganizowane  w  państwo  składa  się  zdaniem  Marsyliusza  z  sześciu  członów:  chłopi,  rzemieślnicy,  wojskowi,  finansiści 
(„ludzie pieniądza”), duchowni i sędziowie. 

Marsyliusz z Padwy jako jeden z pierwszych myślicieli formułuje  ideę  praworządności, widząc ją jako podstawową zasadę 
funkcjonowania państwa i kładąc szczególny nacisk na obowiązek przestrzegania własnego prawa przez rządzących. 

Ustrój: 

Podobnie  jak  Arystoteles  Marsyliusz  wyróżnia,  ze  względu  na  spełniane  funkcje,  trzy  rodzaje  władzy:  ustawodawczą, 
wykonawczą  i  sądowniczą.  Jest  jednak  zdecydowanym  zwolennikiem  jednolitości  władzy  skupionej  w  rękach  suwerena,  a 
nie jej podziału. Nie jest to jakaś wersja koncepcji trójpodziału władzy. W istocie sformułowana jest tu idea suwerenności 
państwa, choć sam Marsyliusz jeszcze tym terminem się nie posługuje. 

Lud-ustawodawca  tworzy  zarówno  prawa,  jak  i  wybiera  rząd,  który  jest  jedynie  władzą  wykonawczą.  Rząd  o  charakterze 
monopolistycznym winien skupiać w swych rękach funkcje przymusu. Przy zachowaniu tych zasad forma rządów w państwie 
nie jest istotna. 

U  Marsyliusza  pojęcie  ludu  było  dość  ograniczone.  Uważał,  że  obywatelami  państwa  są  tylko  ci,  którzy  uczestniczą  we 
władzy rządzącej, doradczej lub sędziowskiej, stosownie do ich społecznej rangi. 

DOKTRYNA ŚWIĘTEGO TOMASZA Z AKWINU (1225-1274) 

Wybitny intelektualista, studiował w Paryżu i we Włoszech. Spełnił bardzo istotną rolę w kościele katolickim. Przez wiele lat 
jego  doktryna  była  uznawana  za  oficjalną  doktrynę  kościoła  katolickiego.  Pośrednio  obowiązuje  ona  do  dziś  w  postaci 
neotomizmu. 

XIII w- dzięki wpływom świata arabskiego po wielu latach zapomnienia do Europy przypływa doktryna Arystotelesa. Kościół 
musiał  się  do  tych  poglądów  jakoś  ustosunkować.  Początkowo  filozofia  Arystotelesa  była  zakazana.  Jednak  po  pewnym 
czasie papież zwołał najwybitniejsze umysły w tym Tomasza z Akwinu by dokonali przekładu Arystotelesa na grunt zgodny z 
doktryną  kościoła.  Były  to  czasy  gdy  kościół  i  jego  poglądy  zaczęły  tracić  na  znaczeniu.  Potrzebowano  więc  nowej 
argumentacji by na powrót przekonać ludzi do kościoła. 

Święty Tomasz dokonuje syntezy najważniejszych zagadnień Arystotelesa z zagadnieniami pisma świętego: 

• 

Odrzucenie teorii predestynacji św. Augustyna 

• 

Zmiana  podejścia  do  życia  doczesnego-zaczyna  być  ono  samoistną  wartością,  nabierającą  znaczenia,  nadal  jest 

jednak mniej ważne niż życie wieczne i zbawienie 

• 

Natura człowieka jest naturą społeczną i rozumną-granicami rozumu są prawdy objawione w piśmie świętym 

• 

 Państwo to wspólnota doskonała- tylko w państwie człowiek może realizować swa naturę 

• 

Państwo aby mogło funkcjonować musi się opierać na: 

-pokoju 

-porządku 

-sprawiedliwości 

Porządek („ordo”)- hierarchiczność świata, każdy byt doskonały jest zbudowany hierarchicznie 

Św. Tomasz dokonał zmiany relacji pomiędzy bogiem a resztą świata: 

• 

Bóg jest kreatorem całego świata, boska jest jedynie zasada władzy ale władza jako taka sprawowana jest przez 

człowieka-człowiek rządzi i ponosi za te rządy odpowiedzialność. Bóg tworzy świat, w jego ramach powstaje społeczeństwo 
a  w  społeczeństwie  rodzi  się  władza-  władza  pochodzi  więc  POŚREDNIO  od  boga  (przeciwieństwo  do  doktryny  św. 
Augustyna, który postulował osobowy udział boga w życiu całego świata a władza pochodzi od boga) 

• 

Własność  prywatna-naturalny  element  świata,  pochodzi  pośrednio  od  boga,  bo  bóg  tak  stworzył  świat,  że 

wykształciła  się  własność  prywatna  (była  ona  od  zawsze).  Własność  ma  charakter  nowotestamentowy,  jest  kategoria 
pozytywną jeśli korzysta z tej własności nie tylko jej właściciel ale także osoby będące w potrzebie- św. Tomasz zezwolił m. 
in.  Na  lichwę  (procent  od  pożyczki)  jeśli  wartość  procentu  pozwoli  na  przeżycie  jakiejś  biednej  osoby.        (św.  Augustyn 
natomiast uważał własność prywatną za efekt grzechu pierwotnego) 

Praca  dla  Tomasza  z  Akwinu  jest  czymś  naturalnym.  Każdy  powinien  pracować  (oczywiście  rodzaj  pracy  zależy  od  stanu). 
Każdy zasługuje na sprawiedliwe i słuszne wynagrodzenie, które pozwala godnie żyć (w ten sposób po raz pierwszy pojawia 
się pojęcie godności ludzkiej). Słuszne/sprawiedliwe wynagrodzenie wg św. Tomasz to takie, które pozwala na utrzymanie 
siebie, całej swojej rodziny i pozwala na poczynienie oszczędności. 

Najlepszym ustrojem jest monarchia- najbliższa jednowładztwu, zaspokaja dobro wszystkich ludzi. 

Teoria lustrzanego odbicia: 

Najlepszym ustrojem z dobrych jest monarchia, następnie arystokracja, potem politea. Gorszym ustrojem jest demokracja, 
następnie oligarchia i tyrania. Jest to nawiązanie do podziału Arystotelesa na ustroje dobre i złe. 

M-monarchia                                    D-demokracja 

A-arystokracja                                  O-oligarchia 

P- politea                                           T- tyrania 

Każdy człowiek podlega dwóm rodzajom władzy: 

• 

Świeckiej- gdyż jest ona naturalnym elementem państwa 

• 

Duchownej- gdyż człowiek posiada nieśmiertelną duszę 

Człowiek ma w życiu dwa rodzaje celów: 

• 

Doczesne (cele cząstkowe)- związane z życiem na ziemi, SA one ważne ale nie najważniejsze 

• 

Niebiańskie- osiągnięcie zbawienia, cel najważniejszy 

W  tym  dualizmie  świata  istnieje  wyższość  władzy  duchownej  nad  świecką,  gdyż  zbawienie  człowieka  jako  jego  cel 
najważniejszy może być realizowany kiedy kościół czuwa nad poczynaniami władców. 

Tyran to: 

• 

Człowiek,  który  jest  uzurpatorem-dochodzi  do  władzy  w  sposób  sprzeczny  z  władza  boską  (w  tym  przypadku 

zasługuje na zastosowanie wobec niego prawa oporu-obalenie władcy przez lud) 

• 

Człowiek, który dochodzi do władzy zgodnie z prawem bożym ale źle (sprzecznie z prawem) sprawuje swą władzę. 

W takim przypadku są dwie możliwości: 

-jeżeli władza sprawowana jest sprzecznie z prawem ziemskim- poddani mogą wykorzystać prawo oporu 

-jeżeli władza sprawowana jest niezgodnie z prawem bożym- jest to przypadek zbyt trudny aby rozstrzygali o prawie oporu 
poddani. To kościół może ocenić postępowanie każdego legalnie działającego władcy: 

 

Jeżeli uzna, że tyran jest karą za grzechy już na ziemi wtedy poddanie nie mają prawa oporu 

 

Jeżeli uzna, że tyrana należy obalić zezwala na wykorzystanie prawa oporu 

PRAWO: 

• 

Kategoryzacja tego pojęcia przez św. Tomasza 

• 

Prawo postrzegane jest poprzez „ordo” czyli porządek 

• 

Lex  esterna-  prawo  wieczne,  powstałe  w  umyśle  boga,  niedostępne  wprost  dla  ludzi,  jest  ono  zasada  istnienia 

świata 

• 

Lex naturalis- prawo natury, odbicie prawa bożego w ludzkim umyśle (idea zaczerpnięta od Arystotelesa), jest to 

prawo uniwersalne dla wszystkich ludzi więc nie jest skodyfikowane 

• 

Lex humane- prawo ludzkie, stanowione przez władcę, ma za zadanie dyscyplinować poddanych, takie prawo musi 

być sprawiedliwe, oparte o rozum, zgodne z prawem bożym, musi być odpowiednio ogłoszone 

• 

Lex  divina-  prawo  oświecone/publiczne/opisowe-  prawo  boże  zawarte  w  piśmie  świętym  oraz  w  nauczaniu 

kościoła, jest to prawo objawione ludziom, służy wszystkim 

Tomasz dokonał syntezy prawd objawionych z rozumem- jako najistotniejszą kategorią wg Arystotelesa. 

Św. Tomasz a uniwersytety świeckie- kościół stracił monopol na nauczanie. Tomasz uważał, że wszystkie nauki są prawdziwe 
bo  opisują  świat  stworzony  przez  boga.  Rozum  ludzki  jednak  jest  ograniczony,  więc  to  czego  nie  możemy  zrozumieć  jest 
prawda  objawioną  z  pisma  świętego.  Królową  nauk  wg  św.  Tomasza  nie  jest  filozofia  ale  teologia  a  konkretnie  jej  rodzaj 
jakim jest scholastyka. To co niezgodne z teologią jest złe i godne potępienia. 

Doktryna  św.  Tomasza  z  Akwinu  jest  metafizycznym  uzasadnieniem  stosunków  feudalnych.  Ład  stworzony  przez  boga 
odzwierciedla  zależności  feudalne.  Kościół  jest  jednym  z  najważniejszych  o  ile  nie  najważniejszym  feudałem.  Ta  doktryna 
miała na celu umocnienie pozycji kościoła. 

RENESANS 

Średniowiecze  trwało  1000  lat  a  epoka  renesansu  tylko  100.  Mimo  tego,  to  w  renesansie  tworzyło  wielu  myślicieli  i 
powstało bardzo wiele dzieł. 

Renesans to prąd kulturowy i ideologiczny w którym powrócono do filozofii starożytnej- zarówno greckiej jak i  rzymskiej. 
Okres wielkich odkryć geograficznych i reformacji. 

Główne nurty: 

• 

Humanizm filozoficzny-koncentracja na sprawach ludzkich takich jak godność, wolność, rozwój fizyczny. Wiara w 

ludzki  rozum-  w  możliwość,  że  człowiek  jest  w  stanie  zdobyć  pewna  wiedzę,  to  rozum  dyktuje,  że  człowiek  jest  istotą 
niepowtarzalną, kult ludzkiego geniuszu. 

• 

Światopogląd  racjonalistyczny-  bezwarunkowa  akceptacja  wyższości  rozumu  nad  innymi  narzędziami 

poznawczymi  czy  wartościującymi;  człowiek  samodzielnie  dąży  do  ułożenia  systemu  wartości  bazując  ba  własnych 
doświadczeniach niezależnie od autorytetów czy arbitralnych założeń. 

• 

Sceptycyzm- odrzucenie dogmatów ideologicznych; wiedza objawiona z pisma świętego nie ma większej wartości 

niż inne traktaty filozoficzne 

• 

Indywidualizm-  w  renesansie  ten  nurt  dopiero  początkuje;  człowiek  staje  się  samodzielnym  poszukiwaczem 

prawdy 

UTOPIA RENESANSOWA 

Utopia-fikcyjna  rzeczywistość,  baśniowy  ustrój;  utopijność  polega  tym,  że  ustrój  jest  doskonały,  a  ludzie  żyjący  pod 
panowaniem  takiej  władzy  są  szczęśliwi  i  bezpieczni.  Taki  ustrój  nie  może  się  zdegenerować.  Utopie  przedstawiało  wielu 
różnych  myślicieli  epoki  renesansu.  Ich  punktem  wspólnym  było  wyrzeczenie  się  własności  prywatnej.  Utopie  istnieją  w 
miejscach do których zwykły podróżnik nie może dotrzeć. 

Tomasz Morus (1478-1535) 

Angielski polityk i prawnik. Żył w dobie panowania Henryka VIII. Piastował wysoki urząd-lorda kanclerza. Został ścięty za to, 
że  był  katolikiem  i  uważał,  że  król  powinien  być  podległy  papieżowi.  Natomiast  Henryk  VIII  to  król,  który  stworzył 
anglikanizm i postulował pełną niezależność od stolicy apostolskiej i duchowieństwa. Kościół katolicki uznał go za świętego 
(jest nawet patronem polityków) co jest paradoksem, ponieważ kościół odżegnuje się od jego doktryny, której założeniem 
było stworzenie państwa komunistycznego. 

Utopia Tomasza Morusa 

Znajduje  się  na  wyspie  o  nazwie  Utopia.  Fundamentem  ustroju  tej  wyspy  jest  zniesienie  własności  prywatnej,  która  jest 
przeszkodą  dla  pomyślności  państwa  i  jego  obywateli.  Wg  Morusa  tylko  równy  podział  dóbr/równość  materialna  może 
urzeczywistnić  szczęście  i  pomyślność.  Każdy  chce  zagarnąć  dla  siebie  tyle  ile  może,  bogacą  się  nieliczni  pozostawiając 
reszcie biedę-jest to czysta postać powrotu do myśli z pisma świętego, gloryfikacja prostego ludu i krytykowanie bogatych, 
którzy SA wg Morusa egoistyczni i źli, krzywdzą pozostałych. W kwestii wyrzeczenia się majątku prywatnego Morus podnosi 
również argument platonistyczny- własność prywatna odciąga od działania na rzecz dobra wspólnego. 

Morus  postulował  wspólne  dobro  i  wspólne  jego  użytkowanie.  Stosunki  pieniężne  ma  zastąpić  bezpośrednia  wymiana. 
Nadwyżki wyprodukowane przez mieszkańców miałyby być oddane do wielkich magazynów. Większość mieszkańców trudni 
się rolnictwem. 

Pieniądz  nie  istnieje  w  stosunkach  wewnętrznych  ale  ma  znaczenie  i  funkcjonuje  w  stosunkach  zewnętrznych.  Utopia 
sprzedaje  nadwyżki  innym  sąsiednim  krajom.  Za  te  pieniądze  w  przypadku  konfliktu  międzynarodowego  władza  będzie 

mogła  przekupić  państwo-agresora  by  odstąpił  od  wojny  lub  opłaci  armię  najemną,  która  będzie  walczyć  w  imieniu 
mieszkańców wyspy. W ten sposób zagwarantowany jest na wyspie pokój i bezpieczeństwo. 

Na wyspie panuje życie proste i szczęśliwe. Ludzie pracują tylko po kilka godzin dziennie (optymalna długość pracy to 6 h) 
ale praca jest obowiązkowa. Jeśli rodzina potrzebuje jakichś dóbr, których nie może nabyć w drodze wymiany to ojciec jako 
przedstawiciel rodziny udaje się do państwowych magazynów i to czego potrzebuje zostaje mu wydane. Aby nie zniechęcać 
ludzi do pracy zawody ciężkie i brudne wykonywane są przez niewolników. Każda rodzina wykonuje określony zawód. Jeżeli 
ojciec był rolnikiem to jego dzieci też będą trudnić się tym zawodem.  Można zmienić zawód poprzez odejście od obecnej 
rodziny i zamieszkanie z rodziną która wykonuje wymarzony zwód. 

Struktura polityczna utopii 

1)Łączy elementy demokracji i hierarchiczności. 

2)Rodzina  jest  podstawowa  komórka  społeczeństwa.  Na  jej  czele  stoi  ojciec,  który  reprezentuje  ją  w  stosunkach 
zewnętrznych. 30 rodzin wybiera tzw. filarchę- reprezentanta na wyższym poziomie relacji społecznych, rozstrzyga on spory 
pomiędzy  rodzinami.  Liczba  30  nie  jest  przypadkowa-  Morus  na  wyspie  wymyślił  budynki,  które  razem  jak  w  wielkiej 
wspólnocie zamieszkuje właśnie 30 rodzin. 

3)10 filarchów wybiera protofilarchę- przedstawiciel 300 rodzin w stosunkach na wyższym szczeblu. Jego kadencja trwa 1 
rok. 

4) Wszyscy filarchowie na wyspie wybierają KSIĘCIA. Wyboru dokonują spośród 4 kandydatów (wyspa podzielona jest na 4 
dzielnice,  po  1  kandydacie  z  każdej).  Kadencja  księcia  jest  dożywotnia.  Jego  główną  funkcja  jest  prowadzenie  polityki 
zagranicznej: 

-eksport dobrego ustroju czyli zakładanie nowych kolonii z takim samym ustrojem na wyspie utopia. 

-gdy wyspie grozi przeludnienie nadwyżkę ludzi eksportuje by szerzyli dobry ustrój 

-  prowadzi  sprytną  politykę-  skłóca  ze  sobą  sąsiadujące  z  Utopią  państwa  aby  te  pogrążone  w  konflikcie  omijały  z  daleka 
wyspę. 

5)SENAT-  składa  się  na  niego  Książę  i  2  protofilarchów.  Obradują  regularnie  co  kilka  dni,  na  posiedzeniach  rozwiązują 
konflikty między mieszkańcami wyspy. 

6)ZGROMADZENIE PUBLICZNE- organ prawodawczy, zebranie wszystkich obywateli, którzy razem tworza prawo. Prawo to 
jest nieznaczne, na wyspie nie ma szczegółowych regulacji. Prawo ma być proste, niepotrzebni są prawnicy. Każda norma 
prawna wydawana jest w 3 redakcjach- bardzo prostej aby każdy mógł ją zrozumieć i w bardziej złożonej przeznaczonej dla 
inteligentniejszych mieszkańców. 

Państwo  bierze  aktywny  udział  w  rozwoju  intelektualnym  i  duchowym  swoich  obywateli.  Osoby,  które  pokusza  się  o 
kumulowanie majątku prywatnego zostają skazane. Państwo jest tolerancyjne- obywatele mogą wyznawać dowolną wiarę, 
mają miejsce msze ekumeniczne-wspólne dla wyznawców wszystkich religii gdzie modlą się wspólnie (takie założenie jest 
odpowiedzią na wojny religijne w dobie renesansu). Państwo ma charakter socjalny- służba zdrowia jest publiczna. Szpitale 
są dobrze wyposażone, utrzymywane są z zasobów wielkich państwowych magazynów. Mieszkańcy Utopii wola chorować w 
szpitalu niż we własnym domu. 

Utopia jest odpowiedzią na wojny religijne i  średniowieczny feudalizm, który determinowała własność prywatna. 

Doktryna  utopii  została  skrytykowana  za  próbę  wdrożenia  w  życie  takiego  ustroju,  który  byłby  okupiony  wielką  ofiarą 
teraźniejszej  ludzkości  dla  dobra  przyszłych  pokoleń.  Na  renesansowej  utopii  wzorowali  się  utopiści  socjalistyczni  oraz 
Marks i Engels- twórcy komunizmu. 

NICCOLO MACHIAVELLI (1469-1527) 

Czynny polityk i dyplomata republiki Florencji. Brał udział w misjach dyplomatycznych. Został wygnany i na banicji napisał 
swą rozprawę „książę” zaadresowana do króla Florencji. Chciał w ten sposób doradzić królowi jak ma efektywnie rządzić i 

dzięki  temu  zyskać  przychylność  władcy  i  wrócić  do  ojczyzny.  Nie  udało  mu  się  to.  Był  on  myślicielem  republikańskim- 
odwoływał się do Cycerona i innych stoików. 

Rozwija myśl dobra wspólnego całego państwa. Opisuje władze totalitarną. Pierwszy myśliciel-realista polityczny, który nie 
skupia się na założeniach teologicznych i filozoficznych ale wprost opisuje zagadnienia polityczne, które są w centrum jego 
zainteresowania.  Postulował  znajomość  historii  przez  Władce  aby  ten  mógł  wyciągać  wnioski  i  działać  jak  najlepiej  dla 
swojego państwa, aby unikać błędów przeszłości. 

Wyraźnie rozróżnia politykę od etyki. Etyka bowiem koncentruje się na pojęciach dobra i zła a w polityce nie ma miejsca na 
sentymenty.  To  cel  uświęca  środki.  Trzeba  skupiać  się  na  skuteczności  podejmowanych  działań.  Zasada  maksymalizacji 
skuteczności. 

Postrzeganie człowieka 

Człowiek  z  natury  jest  istota  złą.  Jeżeli  ma  sposobność  działania  egoistycznie  bez  sankcji  to  zawsze  będzie  działał  we 
własnym  interesie  nie  bacząc  na  innych.  Nawet  gdyby  w  państwie  tylko  nieliczni  byli  źli  to  i  tak  trzeba  kierować  się 
przekonaniem, że większość jest zła bo niewielu złych ludzi wystarczy by obalić dobrych. 

Życiem każdej jednostki rządzą: 

1) 

Fortuna- czyli ślepy los, który może być dobry albo zły, determinuje on życie człowieka 

2) 

Wirtu- czyli odwaga, aktywność, umiejętność radzenia sobie w określonych okolicznościach 

Człowiek  przeciwstawia  wewnętrzne  Wirtu  zewnętrznej  fortunie.  Ze  względu  na  to,  że  fortuna  jest  silniejsza  nie  mamy 
pewności, że osiągniemy to czego pragniemy. Ale jeśli będziemy bierni to fortuna będzie jeszcze silniej ingerować w nasze 
życie. Życie to nieustanna walka Wirtu z fortuną. 

W tej doktrynie mamy do czynienia z powrotem do teorii dynamicznej jednostki rodem ze starożytności. Brak w tej filozofii 
chrześcijańskich uczuć- miłosierdzia, miłości do bliźniego. Założenie, że trzeba działać egoistycznie. 

PAŃSTWO 

Wszystkie formy rządów powstają z przypadku. Ludzie początkowo żyli rozproszeni. By radzić sobie z przeciwnościami losu 
łączą się w grupy a najsilniejszą jednostkę wybierają na przywódcę. Społeczeństwo powstaje w sposób naturalny ale sama 
władza wybierana jest konwencjonalnie. Państwo wynika z konieczności obrony przed przyroda i przed innymi ludźmi. 

Prawo jest wtórne wobec państwa, nie ma odwołania do naturalnego porządku czy boskiego prawa. Prawo ludzie tworzą 
sobie sami i ma być ono dla nich użyteczne. Główna funkcja prawa jest rozwiązywanie konfliktów. 

Wszystkie  państwa  powinny  być  albo  republikami  albo  księstwami.  Inne  ustroje  jak  m.  in.  demokracja,  oligarchia  etc  są 
formami  niestabilnymi.  Machiavelli  gloryfikuje  ustrój  mieszany  jako  jego  zdaniem  najlepszy.  Zasada  tego  ustroju  jest 
nieustanny  konflikt.  Gwarantuje  on,  że  żadna  z  grup  nie  przejmie  władzy.  W  tej  walce  ścierają  się  interesy  władcy, 
arystokracji i ludu. 

Aby urzeczywistnić ten ustrój należy wytworzyć w społeczeństwie odpowiedniego ducha, odpowiednią świadomość, która 
jest  jednowładztwo  sprawowane  przez  księcia.  Tymczasowa  dyktatura  jednostki,  która  ma  przeprowadzić  konieczne 
reformy. Gdy książę skończy swoją powinność odda władzę (odejście od republikanizmu przez Machiavelliego). Książę musi 
być jednocześnie uwielbiany i nienawidzony. 

Tyrania  racjonalna-  książę  działa  motywowany  interesem  publicznym  nigdy  prywatnym.  Wynagradza  osoby  mu  wierne  a 
opozycję  eliminuje.  Władca  jest  hojny  i  łagodny,  tworzy  prawo,  którego  sam  przestrzega.  Ale  jeśli  racja  stanu  wymaga 
wiarołomstwa  może  również  łamać  prawo,  nie  dotrzymywać  obietnic,  odbierać  przywileje  etc.  (potwierdzenie  zasady 
skuteczności rządzenia). Władza nie może być tylko siłowa ale także sprytna. Cel uświęca środki-motto władzy sprawowanej 
przez księcia. 

Reformacja, poglądy Kalwina i Lutra-samemu!! 

1. 

Doktryny reformacji 

a) 

przyczyny reformacji: 

- 

rozwój intelektualny przyczyną „odchodzenia” od sztywnych ram doktryny kościelnej 

- 

nepotyzm  i  symonia  (kupczenie  godnościami  kościelnymi)  duchowieństwa  przyczyną  destrukcji  moralnej, 

intelektualnej i duchowej kleru 

- 

rozkład moralnych zasad społeczeństwa, w tym warstw uprzywilejowanych 

- 

pojawienie się treści narodowych, będących przyczyną protestu przeciwko „ździerstwom” Kościoła i uległych mu 

władców 

- 

krytyka nadmiernego materializmu kleru i warstw rządzących 

- 

reformacja odkrywała również ostre konflikty społeczne 

a) 

najwięksi reprezentanci ruchu reformacyjnego: 

1) 

Marcin  Luter:  (1483-1546),  zakonnik  augustiański,  doktor  teologii  (uniwersytet  w  Wittemberdze),  w  1517  r. 

wystąpił  przeciw  sprzedaży  odpustów  –  rozpoczynając  tym  samym  reformację,  zyskał  poparcie  książąt  niektórych  państw 
niemieckich, szlachty i mieszczaństwa. 

• 

poglądy Lutra: 

- 

nawiązywał do augustianizmu (katastrofizm ludzkiej natury) 

- 

człowiek może zbliżyć się do Boga jedynie przez wiarę, a szczególnie przez czytanie Pisma Św. 

- 

uważał,  że  tylko  jemu  przysługuje  prawo  interpretowania  Pisma,  miał  poczucie  własnej  nieomylności  (przełożył 

m.in. Biblię na język niemiecki) – autorytet kościoła zastępował autorytetem własnej osoby 

- 

Kościół to związek wszystkich wierzących, na czele którego stoi Chrystus (Luter był jednak przeciwny nadmiernej 

demokratyzacji kościoła) 

- 

uznawał pełną suwerenność organizacji państwowej (Kościół miałby być uzależniony od państwa) 

- 

Luter popierał „katowską” (umoralniającą) funkcję państwa i silną pozycję władcy 

- 

głosił totalne posłuszeństwo poddanych wobec władcy, nawet najbardziej okrutnego 

- 

koncepcja  Lutra  wzmacniała  niemiecki  lojalizm  wobec  władzy  państwowej,  jednakże  była  ona  przeszkodą 

zjednoczenia Niemiec 

 

W swej koncepcji władzy Luter jednoznacznie głosił prymat władzy świeckiej nad duchowną. Władza świecka powinna się 
rozwijać i spełniać swe funkcje niezależnie od władzy duchowej, monarchowie bowiem otrzymali swoje uprawnienia z woli 
Bożej. W życiu społecznym należy podporządkowywać się  – dla dobra społecznego – istniejącej władzy, tak długo, dopóki 
nie wejdzie ona w wyraźny i jawny konflikt z prawem boskim. 

Zdaniem  Lutra,  jedynie  państwo  jest  w  stanie  powstrzymać  rozpowszechnianie  się  zła  i  zepsucia  będącego  następstwem 
grzechu.  Stąd  władza  państwowa  powinna  nie  tylko  nadzorować  zachowanie  się  zewnętrzne  ludzi,  godzące  w  interes 
państwa, ale także nie dopuszczać i karać za zachowanie naruszające boskie przykazania. Instytucja państwa jest konieczna 
do pohamowania antyspołecznej natury i skłonności człowieka. 

Obowiązkiem  państwa  jest  troska  o  moralny  rozwój  poddanych,  umożliwienie  poznania  praw  boskich,  zapewnienia  w 
społeczeństwie porządku i szacunku dla władzy. W państwie jedni muszą być wolnymi inni zaś podwładnymi. 

 

1) 

Jan Kalwin: (1509-1564), teolog, prawnik i hellenista, był podobnie, jak Luter zakonnikiem augustiańskim. 

• 

poglądy Kalwina: 

- 

w jego teologii i polityce przeplatały się różne koncepcje (od  augustianizmu, nauk Lutra, po ideologię reformacji 

zürychskiej – Ulryka Zwingliego) 

- 

uważał, podobnie jak Luter, że ludzka natura jest z gruntu zła (zepsuta) 

- 

głosił wszechmoc Boga, który jest suwerenem uczestniczącym w podejmowaniu państwowych decyzji 

- 

państwo, jego zdaniem, jest instrumentem Boga – władcy państw są więc otoczeni bożym majestatem 

- 

władza nie jest więc osobistym prawem monarchy, ani nie pochodzi od ludu 

- 

absolutyzm i boskość to jedno i to samo 

- 

Kalwin był przeciwny wszelkim rewolucjom (rewoltom), opór przeciw władcy, pisał, jest dopuszczalny tylko, jeżeli 

w państwie istnieją organy wyraźnie do tego celu stworzone (np. parlament), których zadaniem jest przeciwstawienie  się 
złej władzy – sprzecznej z wolą bożą 

- 

był niechętny monarchistycznej strukturze państwa (monarcha to człowiek, który boryka się z wszystkimi ludzkimi 

„problemami” i przywarami) 

- 

równie ostro, jak Luter, występował przeciw nierozważnemu i chciwemu ludowi 

- 

modelem Kalwina była oligarchiczna republika (np. Genewa pod jego rządami) 

- 

uważał, w przeciwieństwie do Lutra, że Kościół to siła samoistna, zdolna do wykonywania zadań duszpasterskich, 

religijnych i sprawowania władzy ściśle politycznej i świeckiej (aparat kościelny organicznie związany z państwowym) 

- 

kalwińska  koncepcja  „sklerykalizowała  państwo”  –  prawo  stanowione  musi  być  zgodne  z  wartościami 

chrześcijańskimi 

- 

Kościół kalwiński charakteryzował się dość istotnym demokratyzmem (np. konsystorze), ale obok tego brutalnym 

interwencjonalizmem  we  wszelkie  sprawy  społeczności  (np.  kontrole  „moralności”  społeczeństwa  dokonywane  przez 
kalwińskich duchownych, wysokie kary za łamanie dekalogu) 

- 

Kalwin był bardzo nietolerancyjny (z jego przyczyny zginął na stosie radykalny teolog i wybitny  lekarz hiszpański 

Michel Servét) 

- 

obok głębokiego konserwatyzmu, kalwinizm reprezentował również postępowe wartości: 

(a) 

rehabilitował pracę i zysk z kapitału 

(b) 

bronił kredytu i zasad obrotu pieniężnego 

(c) 

głosił jednolitość (ale i surowość) norm prawa państwowego 

(d) 

umacniał mieszczański (komunalny) porządek prawny 

KONCEPCJA SUWERENNOŚCI WŁADZY 

Ta koncepcja była krokiem milowym w dobie renesansu, później uzasadniano nią absolutyzm. Jej twórcą był Jean Bodin. 

Jean Bodin (1530-1596) 

Prawnik  polityk  dyplomata.  Nie  zajmował  się  zgłębianiem  natury  ludzkiej  ani  filozofią.  W  kręgu  jego  zainteresowań  było 
tylko  prawo.    Uważał,  że  rzeczpospolita  (państwo)  powstaje  w  wyniku  rozwoju  rodziny  lub  z  kolonii  inne  wspólnoty. 
Naczelnym  centrum  jego  zainteresowania  było  państwo,  które  utożsamiał  ze  sprawiedliwym  rządem  nad  wieloma 

rodzinami, nad tym co wspólne oraz z władza suwerena. Rodzinę uważał za podstawę państwa oraz społeczeństwa. Istotą 
państwa wg niego jest władztwo jednych ludzi nad drugimi, najwyższą istotą państwa jest władca (suweren). 

Suwerenność-  absolutna  i  nieustająca  władza  rzeczpospolitej,  niezależna  od  czynników  zewnętrznych  jak  i 
wewnątrzpaństwowych,  jest  to  władza  niczym  nieuwarunkowana  (tak  jak  darowizna  nie  jest  obwarowana  żadnymi 
warunkami) 

Bodin poddaje inne ustroje krytyce, za najlepszą uznaje monarchię w dodatku dziedziczną a nie elekcyjną. Uważa taki ustrój 
za najbardziej stabilny, ponieważ okres bezkrólewia praktycznie nie istnieje. 

Władca absolutny- przy stanowieniu prawa nie jest niczym ograniczony (nawet wcześniejszymi normami prawnymi); każde 
prawo może uchylić; to w stanowieniu prawa mieszczą się wszelkie formy aktywności władcy. 

Znamiona władzy suwerennej: 

-prawodawstwo 

-wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju, 

-rozpatrywanie spraw w ostatniej instancji, 

-powoływanie i odwoływanie urzędników, 

-nakładanie podatków, świadczenie łask i  dyspensowanie od wymogów ustaw 

-podwyższanie i obniżanie wartości stopy monet 

Monarcha stoi ponad prawem a jego władza jest niezbywalna i nie dzieli on jej z nikim innym. 

Zasada  naturalnych  poddanych  (wasal  mojego  wasala  jest  moim  wasalem)-  w  praktyce  oznacza  to,  że  wszyscy  poddani 
niezależnie od stosunków feudalnych są podporządkowani bezpośrednio władzy monarchy 

Legalność władzy- władza musi być zgodna z prawem boga i natury (jedyne ograniczenia władzy monarchy) 

Zawsze  obowiązuje  rozkaz  posłuszeństwa  władcy,  nie  ma  żadnej  możliwości  prawa  oporu.  Jeśli  władca  nie  przestrzega 
prawa bożego to tylko bóg może go osądzić. Nawet tyran musi być szanowany- „lepszy tyran niż bezrząd”- anarchia niszczy 
państwo zdaniem Bodina. 

Prawo  to  sprawiedliwy  rozkaz  suwerena.  Możliwy  jest  bierny  opór-  nie  wykonywanie  rozkazów,  które  są  sprzeczne  z 
prawem boskim. Ludzie nie maja prawa oceniać władcy, tego czy jest dobry czy zły, nie mogą też oceniać legalności jego 
władzy. 

Prawo  własności-  własność  przez  władcę  powinna  być  naruszana  w  sposób  umiarkowany,  gdyż  jest  fundamentem 
rzeczpospolitej;  państwo  opiera  się  na  rodzinie  a  ta  z  kolei  na  własności.  Państwo  ma  dążyć  do  samofinansowania  z  ceł  i 
domen królewskich. 

WIEK VII 

Epoka,  w  której  rozum  nadal  pełni  ogromną  rolę  w  pojmowaniu  świata.  Teologizm  upada.  Jest  to  okres  w  którym  rządzi 
prawo natury-popularny pogląd wśród mieszczaństwa. W wieku VII najpopularniejszą z teorii była teoria umowy społecznej, 
której przedstawicielami byli Locke i Hobbes) 

Umowa społeczna- teorii tej umowy można wywodzić od starożytnych sofistów. Jest to umowa, którą zawierają ludzie aby 
stworzyć państwo. To człowiek był pierwszy, państwo jest więc wtórne. Jest to hipoteza metodologiczna czyli ahistoryczna-
nie  należy  się  trudzić  w  ustaleniu  konkretnej  daty,  kiedy  ludzie  zawarli  taka  umowę.  Umowa  ma  odzwierciedlać  prawa  i 
obowiązki obywatela w państwie, tak jak określane są prawa i obowiązki stron umowy. 

Istnieje  stan  przedpaństwowy  (stan  natury)-  stan  przed  zawarciem  umowy,  gdzie  istnieją  tylko  jednostki,  nie  ma 
społeczeństwa, nie istnieje żadna władza, nie ma zatem żadnego prawa stanowionego. Jest to stan powszechnej równości i 
wolności wszystkich ludzi. Różnice w teorii umowy wynikają z różnicy pojmowania jednostki i jej charakteru. 

Tomasz Hobbes (1588-1679) 

Jego doktryna to ostatnia mieszczańska pochwała absolutyzmu. Pisał w czasach rewolucji angielskiej kiedy to położono kres 
absolutyzmowi- dlatego był nielubiany, nie miał sprzymierzeńców myślowych i ideowych. W jego doktrynie nie ma miejsca 
dla  boga-  władza  jest  nieograniczona  bo  pochodzi  od  jednostki.  Taki  ateistyczny  pogląd  również  nie  przysparzał  mu 
zwolenników w czasach gdy szanowano inne wiary ale nie jej brak. 

Wizja jednostki i stanu natury: 

Hobbes opisuje człowieka pierwotnego żyjącego w stanie natury. Każdy człowiek jest istotą egoistyczną, posiadającą rozum i 
instynkt samozachowawczy-pesymizm antropologiczny. Każda jednostka żyje w osamotnieniu, nie znając zasad moralnych. 
Nie  można  więc  jednoznacznie  stwierdzić  czy  jest  dobry  czy  zły.  Jednostka  cieszy  się  pełnią  wolności,  może  zaspokajać 
wszelkie swoje pragnienia. Człowiek może też czynić wszystko to na co ma ochotę ale jednocześnie nikt nie liczy się z jego 
wolnością. 

Stan  natury  jest  stanem  powszechnej  wojny  każdego  z  każdym  lub  stan  zagrożenia  wybuchu  takiego  konfliktu.  „Człowiek 
człowiekowi  wilkiem”  (Hobbes)  Najważniejszą  wartością  dla  każdego  człowieka  jest  jego  własne  życie-instynkt 
samozachowawczy jako element prawa natury. 

Rozum to jedyna rzecz, która różni człowieka od zwierząt Ten rozum podpowiada nam, że stan natury jest niebezpieczny. 
Rozum  zwycięża-  jednostki  zawierają  umowę  społeczną,  co  wiąże  się  z  ograniczeniem  wolności.  Jednak  relacje  pomiędzy 
poszczególnymi państwami przypominają relacje ludzi ze stanu natury. Charakter człowieka nie ulega zmianie-pozostaje taki 
sam niezależnie czy mamy do czynienia ze stanem natury czy z państwem. Pomimo zawarcia umowy społecznej nadal jest 
egoistyczny. 

Umowa społeczna składa się z: 

1)strony umowy- stronami są wszystkie jednostki i tylko jednostki, suweren nie jest stroną umowy społecznej 

2)formy- wszyscy w sposób świadomy i dobrowolny zawierają między sobą umowę 

3) treść- jednostka zrzeka się wszystkich uprawnień dotyczących swojej osoby na rzecz suwerena, pod warunkiem, że każda 
jednostka postąpi tak samo 

W jednym momencie powstaje państwo i społeczeństwo. W wyniku takiej umowy powstaje władza absolutna, niepodzielna, 
niezbywalna  i  niezawisła.  Hobbes  był  ostatnim  myślicielem,  który  utożsamiał  państwo  ze  społeczeństwem.  Umowa 
społeczna wg Hobbes’a jest jednostronna i jednoetapowa. Suweren otrzymuje wszelkie uprawnienia jako darowiznę. Nigdy 
nie można suwerenowi odmówić władzy. 

Władza absolutna nie jest jednak celem samym w sobie-jest to środek służący okiełznaniu egoistycznych jednostek. Należy 
dokonać wyboru- albo nieograniczona władza albo niebezpieczny stan natury. Monarchia nie jest jedynym ustrojem, który 
opisuje Hobbes, ale jego zdaniem jest to ustrój najlepszy. 

Władza-  gwarant  bezpieczeństwa.  Władca  nie  powinien  naruszać  własności  prywatnej-  powinna  panować  wolność 
gospodarcza,  rozwój,  zdobywanie  wiedzy.  Jednostka  żyjąca  w  takim  państwie  pozbawiona  jest  uprawnień  politycznych 
(żadnych partii politycznych, żadnych możliwości wpływania na władzę). Jednostka posiada jednak pełnie praw cywilnych. 

Jednostka nie ma prawa oporu. Istnieje on jednak z moralnego punktu widzenia bo jednostka nadal jest egoistyczna. 

Prawo to wola suwerena. W stanie natury istnieje próżnia etyczna. W państwie absolutnym to władca decyduje o tym co 
jest dobre a co złe, co jest sprawiedliwe a co nie- to władza tworzy normy aksjologiczne. 

Co  w  przypadku  gdy  władza  przestanie  istnieć??  Wg  Hobbes’a  w  tym  samym  momencie  przestaje  istnieć  społeczeństwo, 

 

JOHN LOCKE (1632-1704) 

Twórca liberalizmu. Jego doktryna to całkowite zaprzeczenie założeń Hobbes’a. Za życia uwielbiany i ceniony. 

Opis jednostki i stanu natury: 

Człowiek  jest  istota  rozumną,  wyposażoną  przez  Boga  w  uprawnienia  naturalne-  prawo  do  życia,  wolności  i  własności. 
Uprawnienia te, ponieważ dane od boga, s a niezbywalne. Człowiek posiada również dwie władze: 

1)władza zachowania własnej osoby czyli prawo do zachowania trzech uprawnień danych od boga- człowiek może ich bronić 

2)władza ścigania, sądzenia i karania tych, którzy naruszają jego uprawnienia naturalne 

Stan natury to stan powszechnej szczęśliwości, najlepszy okres w ludzkości. Ludzie żyją w małych grupkach (tak jak rodziny), 
ale nie tworzą społeczeństwa, nie ma władzy etc. Ludzie rozpoznają swoje wzajemne uprawnienia i chcą ich przestrzegać- 
optymizm  antropologiczny.  Państwo  jest  potrzebne  po  to  aby  ludzie  nie  byli  sędziami  we  własnej  sprawie.  Po  to  właśnie 
zawarto umowę społeczną. Umowa Johna Locke’a to umowa dwuetapowa: 

1)etap pierwszy-utworzenie społeczeństwa obywatelskiego 

• 

Strony- stronami umowy są wszystkie jednostki, które zgadzają się na utworzenie społeczeństwa obywatelskiego 

• 

Społeczeństwo obywatelskie to moralna wspólnota oparta na uprawnieniach naturalnych, której członkowie zdaja 

sobie  sprawę  z  istnienia  pewnych  wspólnych  interesów  możliwych  do  realizacji  tylko  i  wyłącznie  dzięki  współpracy 
wszystkich;  zawarcie  tego  społeczeństwa  które  utożsamiać  należy  ze  społeczeństwem  politycznym  nie  jest  jednak  celem 
samym w sobie 

2) etap drugi-polityczne powiernictwo 

• 

Strony: rząd wyłaniany ze społeczeństwa obywatelskiego i samo to społeczeństwo obywatelskie 

• 

Wynikiem  tego  etapu  jest  powstanie  państwa.  Przy  wyborze  rządu  nie  jest  konieczna  jednomyślność,  wystarczy 

zwykła większość. 

• 

Treścią umowy jest przekazanie na rzecz rządu dwóch władz posiadanych przez jednostkę 

• 

Państwo  jest  gwarantem  uprawnień  naturalnych  jednostki.  Jest  ograniczone,  nie  może  ingerować  w  ekonomię, 

kulturę (państwo to „nocny stróż”) 

Cel  funkcjonowania  państwa  jest  jednocześnie  granicą  jego  działania-  państwu  nigdy  nie  wolno  naruszać  uprawnień 
jednostki!!! 

Gdy państwo narusza te uprawnienia jednostki maja prawo oporu. Należy jednak być ostrożnym w wykonaniu tego prawa 
zbyt pochopnie. Należy  przeanalizować czy taki opór nie  spowoduje większych szkód w prawach  naturalnych. John Locke 
nie jest rewolucjonista. Dlatego uważa, że prawo oporu to ostateczność, zło konieczne, którego nie należy nadużywać . 

Wg  Locke’a  nie  ma  możliwości  powrotu  do  stanu  natury  nawet  jeżeli  władza  przestanie  istnieć.  Możliwe  jest  jedynie 
cofnięcie  się  do  już  uformowanego  społeczeństwa  obywatelskiego.  Znów  zostanie  wyłoniony  rząd  i  powróci  państwo.  To 
dwuetapowość umowy społecznej uniemożliwia powrót do stanu natury. 

John  Locke  był  również  twórcą  trójpodziału  władzy  (proponuje  instytucjonalny  podział  zapobiegający  powrotowi 
absolutyzmu). Jego trójpodział był inspiracja dla Monteskiusza. 

Podział na: 

1)władzę  ustawodawczą,  która  jest  najważniejsza.  W  podziale  Locke’a  nie  ma  równości  władz.  Suwerenność  narodu 
przejawia  się  właśnie  w  tym,  że  ta  władza  jest  najważniejsza.  Ta  władza  powinna  składać  się  z  dwóch  izb  (Izba  lordów-
arystokraci, izba gmin). Pozwala to na reprezentowanie odmiennych interesów różnych grup społecznych. Nie wolno jednak 
utożsamiać tej sytuacji z równością wszystkich ludzi jeśli chodzi o uprawnienia polityczne. 

2)  władza  wykonawcza-  jest  to  połączenie  władz  egzekutywy  z  sądownictwem  przy  jednoczesnym  odmiennym  składzie 
osobowym tych władz co zapobiega kumulacji władzy w reku jednej osoby (gwarancja nie powrócenia absolutyzmu) 

3)władze  federacyjne/federatywne  –  celem  jest  prowadzenie  polityki  zagranicznej  (zawieranie  pokoju,  sojuszy  i 
wypowiadanie wojny) 

Pojęcie wolności wg Locke’a ma dwa znaczenia: 

1) 

Naturalna  wolność  człowieka-charakterystyczna  tylko  i  wyłącznie  dla  stanu  natury,  okresu  przedpaństwowego. 

Człowiek jest wolny jeśli nie podlega żadnemu innemu prawu poza prawem natury 

2) 

Wolność człowieka w społeczeństwie- wolność konwencjonalna. Powstaje w wyniku zawarcia umowy społecznej. 

Człowiek jest wolny, gdy nie podlega żadnej innej władzy aniżeli tej która pochodzi z umowy społecznej 

Prawo własności- własność jest święta, nietykalna, nienaruszalna. Państwo nie może w nią ingerować zbytnio. 

Prowizjo-każdy  może  stać  się  legalnym  właścicielem  rzeczy  którą  samodzielnie  wydobędzie  ze  stanu  natury  (nakładem 
własnych sił) 

Szkoła prawa natury - Grotius, Pufendorf, Spinoza- SAMODZIELNIE!! 

 

Rozważania  nad  prawem  natury  nie  są  wymysłem  XVII  wieku,  zrodziły  się  one  bowiem  w  starożytności.  Prawo  natury 
odzwierciedlało  ogólny  klimat  intelektualny  i  ideowy  swojego  czasu  (inne  były  zasady  w  starożytności,  inne  w 
średniowieczu,  itd.).  cechą  szkoły  prawa  natury  XVII  w.  był  jej  racjonalizm,  dzięki  czemu  „oczyszczono”  to  prawo  z 
nawarstwień  religijnych,  mitologii  i  zasad  objawionych.  Treść  zasad  średniowiecznego  prawa  natury  przedstawiała  się  u 
różnych  autorów  rozmaicie  –  najsłynniejszymi  przedstawicielami  szkoły  prawa  natury  byli:  Hugo  Grocjusz  i  Samuel 
Pufendorf. 

a) 

Hugo  Grocjusz  –  Huig  de  Groot  –  Grotius:  (1583-1645),  holenderski  prawnik,  dyplomata,  filozof,  główny  twórca 

nowożytnej szkoły prawa natury, autor m.in. „Wolności mórz”, „O prawie wojny i pokoju”. 

• 

poglądy Grocjusza: 

- 

jego poglądy ukształtowały się w ścisłym związku z walką, jaką holenderskie mieszczaństwo prowadziło o prawa 

gospodarcze i polityczne 

- 

opowiadał się za silną władzą (gotowy był poprzeć absolutyzm monarszy) 

- 

wszelkie cele polityczne swej doktryny formułował bardzo ostrożnie 

- 

w nowy sposób spojrzał na prawo natury i sformułowanie teorii praw podmiotowych 

- 

prawo  natury,  wg  niego,  jest  nakazem  prawa  rozumu  (tzn.,  że  jest  ono  w  pełni  zracjonalizowane  i  związane  z 

niezmienną naturą człowieka – istniałaby ona nawet w sytuacji, gdyby nie było Boga) 

- 

uważał,  że  do  poznania  zasad  prawa  natury  można  dojść  tylko  przez  badanie  społecznej  natury  człowieka 

(niezmienną cechą natury ludzkiej jest popęd społeczny, obok tego człowiek potrafi ocenić jakie działania należy popierać, a 
jakie potępiać) 

- 

prawa  natury,  uważał  Grocjusz,  to  wartości  samoistne,  autonomiczne  (jak  prawa  matematyki,  które  są 

uniwersalne i ponadczasowe) 

- 

Grocjusz wymienił cztery zasady prawa natury: 

1) 

obowiązek nienaruszania cudzej własności 

2) 

obowiązek wynagradzania szkód 

3) 

obowiązek dotrzymywania umów 

4) 

obowiązek ponoszenia kary za popełnione przestępstwa 

- 

w  „Wolności  mórz”  Grocjusz  podkreślał  równe  prawo  wszystkich  państw  do  korzystania  z  morza  (prawo  natury 

rozciągał na stosunki międzynarodowe) 

- 

tolerował  jedynie  wojny  w  obronie  lub  egzekucji  praw  natury  (opowiadał  się  za  humanizacją  wojny,  ale 

jednocześnie aprobował nierówności na arenie międzynarodowej) 

- 

jako  relatywista,  odrzucał  wiarę  w  idealną  strukturę  polityczną  (wybór  ustroju  należy  do  ludu,  który  swej 

suwerenności może się zrzec!) 

- 

jego postulaty polityczne były podporządkowane postulatom ekonomicznym 

- 

Grocjusz,  jako  pierwszy,  dokonał  klasyfikacji  praw  podmiotowych  (prawa  dzielił  na  te,  które  dają  władzę  w 

stosunku do siebie, na te które są władzą w stosunku do innych ludzi oraz na takie, które sprowadzają się do władztwa nad 
rzeczami) 

a) 

Samuel  Pufendorf:  (1632-1694),  niemiecki  prawnik,  profesor  w  Heidelbergu  i  Lundzie,  nadworny  historiograf 

dworu berlińskiego. 

• 

poglądy Pufendorfa: 

- 

podtrzymywał racjonalistyczną koncepcję prawa natury (zasady prawa natury to uniwersalne reguły, poznawalne 

tylko przez rozum) 

- 

podzielał grocjuszowski pogląd, że istotną, niezmienną cechą ludzkiej natury jest towarzyski instynkt, tyle że łączy 

się on organicznie z egoizmem jednostki 

- 

źródłem zjawisk społecznych jest wola boża (jednakże Bóg tworząc człowieka utracił moc zmieniania jego natury) 

- 

zgadzał się z Hobbesem co do istoty i zadań państwa (najwyższym celem państwa jest zapewnienie powszechnego 

spokoju i bezpieczeństwa – stąd władca musi mieć absolutną władzę) 

- 

krytykował rozdrobnienie terytorialne Rzeszy 

- 

umowa społeczna składała się u Pufendorfa z trzech aktów: 

1) 

akt zrzeszenia się jednostek w społeczeństwo 

2) 

akt, na mocy którego społeczeństwo otrzymuje swój ustrój konstytucyjny 

3) 

akt,  w  którym  zrzeszone  społeczeństwo  poddaje  się  władzy  suwerena,  ustanowionej  w  akcie  poprzednim 

(uzasadnienie absolutnej władzy monarszej) 

- 

podporządkowywał religię władzy państwowej 

- 

aprobował  stosunki  systemu  feudalnego  („nowością”  było  dobrowolne  poddanie  się  leniwych,  niezdolnych  do 

utrzymania się samemu w warunkach wolności) 

 

a) 

Utylitaryzm i demokracja polityczna 

b) 

Spinoza. Rozwój teorii prawa natury: 

Niderlandy  w  XVII  w.  były  świadkiem  ogromnych  konfliktów  społeczno-politycznych  o  podłożu  religijnym.  Dochodziło  do 
starć  monarchistów  z  republikanami,  libertynów  przeciwko  inkwizycyjnej  polityce  kalwińskich  pastorów  (w  ogóle 

niderlandzka  reformacja  wykazywała  szczególny  konserwatyzm).  W  takiej  właśnie  rzeczywistości  zrodziła  się  doktryna 
religijno-polityczna Spinozy. 

1) 

Benedykt  Spinoza:  (1632-1677),  wybitny  filozof,  teolog  i  polityk.  Jako  drugi  po  Grocjuszu  dokonał  próby 

zlaicyzowania i zracjonalizowania doktryny politycznej, jest autorem „Traktatu teologiczno-politycznego”. 

• 

poglądy Spinozy: 

- 

jego  doktryna  polityczna  na  tle  ówczesnej  rzeczywistości  była  wzorem  postawy  tolerancji,  utylitaryzmu  i 

demokracji 

- 

uważał,  że  Pismo  Św.  nie  jest  źródłem  wiedzy  (prawda  nie  jest  istotą  religii,  jej  wykład  dotyczy  tylko  zasad 

moralnych) 

- 

domeną filozofii jest szukanie prawdy (nie wolno mieszać filozofii z religią) 

- 

wolność przekonań to, jego zdaniem, podstawowe prawo natury (z tej zasady można wyłączyć jedynie te poglądy, 

które mają charakter wywrotowy) 

- 

religia  ma  być  narzędziem  (utylitaryzm  religijny)  kształtującym  moralność  i  posłuszeństwo  ludu  (Spinoza  był 

prekursorem ideologii oświecenia) 

a) 

teoria politycznej demokracji: 

Poglądy  polityczne  Spinozy  ukształtowały  się  pod  dużym  wpływem  doktryny  Thomasa  Hobbesa,  od  którego  przyjął  on 
schemat  powstania  państwa  i  elementy  konstrukcji  suwerenności,  choć  konkluzje  obu  autorów  były  różne.  Wg  nich 
demokracja to jedyny ustrój, w którym trwa równość cechująca stan natury. Pozwala ona na zachowanie największej sfery 
wolności, bo stwarza warunki dla rozumnego życia. 

Propozycje zorganizowania rządów demokratycznych są u Spinozy dość niejasne. Twierdził, że: 

- 

całe  społeczeństwo  winno  uczestniczyć  w  sprawowaniu  rządów  (zdawał  sobie  jednak  sprawę,  że  jest  to 

niemożliwe) 

- 

należy wprowadzić cenzusy 

- 

władza  najwyższa  powinna  należeć  do  rady  najwyższej,  składającej  się  ze  starszych  lub  pierworodnych  (rada 

kierowałaby obywatelami w sposób absolutny) 

- 

demokracja  powinna  zapewnić  ochronę  wolności  obywateli  przed  despotyzmem,  wojnami  domowymi  oraz 

fanatyzmem kleru