Technik_garbarz_311[09].Z1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Zdzisław Feldo

Przygotowanie skór wyprawianych bez włosa do garbowania
właściwego 311[09].Z1.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Organizowanie procesów technologicznych przygotowujących skóry do

garbowania

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.Zastosowanie maszyn i urządzeń garbarskich w procesach przygotowania

skór do garbowania

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Prowadzenie procesów technologicznych przygotowania skór do garbowania

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Kontrolowanie przebiegu procesów przygotowania skór do garbowania

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Otrzymujesz poradnik, który będzie Ci pomocny w nabywaniu umiejętności teoretycznych

i praktycznych niezbędnych przy organizowaniu i prowadzeniu procesów technologicznych
wyprawy skór bez włosa w etapie przygotowania ich do garbowania właściwego. W poradniku
zamieszczono:
1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś

mieć opanowane, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej.

2. Cele kształcenia, czyli umiejętności jakie powinieneś osiągnąć w trakcie realizacji tej

jednostki.

3. Materiał nauczania, który umożliwi samodzielne przygotowanie się teoretyczne do

wykonania  ćwiczeń  i  zaliczenia  sprawdzianów.  Materiał  nauczania  podzielony  jest  na
rozdziały,  których  zakres  tematyczny  powinien  ułatwić  przyswajanie  wiadomości.  Treści
materiału  nauczania  poradnika  stanowią  niezbędne  minimum  informacji,  które  należy
poszerzyć  wykorzystując  wskazaną  na  końcu  poradnika  literaturę  oraz  inne  źródła
informacji podane przez nauczyciela. Każdy rozdział zawiera również:

−

pytania sprawdzające wiedzę którą opanowałeś po przerobieniu materiału

teoretycznego,

−

ćwiczenia, które umożliwią Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz
ukształtować umiejętności praktyczne.

−

sprawdzian postępów, czyli krótki test sprawdzający czy opanowałeś umiejętności

z zakresu przerobionego materiału.

4. Sprawdzian osiągnięć czyli zestaw pytań testowych sprawdzających Twoje opanowanie

wiedzy i umiejętności z zakresu całej jednostki modułowej.

5. Literaturę.

Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela lub

instruktora o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność. Po
realizacji materiału spróbuj zaliczyć sprawdzian z zakresu jednostki modułowej.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie wykonywania zadań i ćwiczeń musisz przestrzegać regulaminów, przepisów bhp

i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych i ochrony środowiska, wynikających
z rodzaju wykonywanych prac. Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji zawodowej,

−

rozróżniać

skóry

surowe

pod

względem

rodzaju,

jakości

przeznaczenia

asortymentowego w towarze gotowym,

−

rozróżniać metody konserwacji i sposób magazynowania skór surowych,

−

charakteryzować budowę histologiczną, chemiczną i topograficzną skór,

−

rozpoznawać wady i uszkodzenia skór surowych,

−

rozsortowywać skóry pod względem jakości i przeznaczenia asortymentowego,

−

rozpoznawać i charakteryzować podstawowe związki chemiczne: kwasy, zasady i sole,

−

odczytywać receptury i przepisy technologiczne wyprawy skór,

−

posługiwać się urządzeniami i przyrządami pomiarowymi do określania: masy i objętości
ciał stałych i cieczy; powierzchni i grubości skór surowych; gęstości, odczynu
i temperatury roztworów,

−

określać właściwości ciał stałych i cieczy na podstawie badań organoleptycznych,

−

rozpoznawać części i mechanizmy maszyn, rozróżniać ich rodzaje i zastosowanie
w maszynach,

−

odczytywać schematy działania maszyn z rysunku kinetycznego uproszczonego,

−

odczytywać i stosować instrukcje obsługi maszyn i urządzeń technicznych,

−

dobierać i stosować odzież ochronną i środki ochrony osobistej niezbędne w pracy
garbarza,

−

przestrzegać instrukcje i zasady bezpiecznej pracy w zakładzie garbarskim.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

określić operacje przygotowania skór bez włosa do garbowania,

−

dobrać skóry w partie produkcyjne,

−

obliczyć ilość niezbędnych środków pomocniczych,

−

nastawić kąpiele technologiczne procesów przygotowania skór do garbowania,

−

obsłużyć urządzenia garbarskie do procesów kąpielowych: bębny, cytroki, agregaty
pralnicze,

−

przeprowadzić procesy technologiczne na etapie przygotowania do garbowania,

−

przeprowadzić procesy mechanicznej obróbki tkanki skórnej,

−

ustalić parametry technologiczne procesów przygotowania skór bez włosa do garbowania,

−

scharakteryzować budowę oraz wyjaśnić zasady działania maszyn i urządzeń stosowanych
w procesie przygotowania skór do garbowania,

−

scharakteryzować maszyny i urządzenia do obróbki skór na etapie przygotowania skór do
garbowania,

−

dobrać maszyny, urządzenia i narzędzia do przygotowania skór do garbowania,

−

wykonać organoleptyczne i laboratoryjne badania dotyczące procesu przygotowania skór
bez włosa do garbowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Organizowanie

procesów

technologicznych

przygotowujących skóry do garbowania

4.1.1. Materiał nauczania

Wyprawa skór to szereg procesów, operacji i czynności technologicznych garbarskich,

których celem jest otrzymanie ze skóry surowej produktu gotowego nadającego się do
przetworzenia na wyroby i towary przydatne, a czasem i niezbędne w życiu człowieka.

Podczas wyprawy skóra poddawana jest obróbce chemicznej i mechanicznej w celu:

1. nadania jej odpowiednich cech:

−

miękkości, pulchności, ciągliwości i estetycznego wyglądu skór odzieżowych,
rękawiczkowych, meblowych,

−

sprężystości, pełności, odporności na nasiąkanie wodą skór obuwiowych spodowych
i niektórych technicznych,

2. podwyższenia temperatury skurczu tkanki skórnej co jest wskaźnikiem wytrzymałości

i trwałości skóry,

3. zabezpieczenia skór przed działaniem drobnoustrojów i rozkładem biologicznym,
4. nadanie skórze odporności na działanie czynników zewnętrznych otaczającego środowiska

podczas użytkowania jej w wyrobach gotowych.

Stopień uzyskania żądanych cech uzależniony jest od przeznaczenia asortymentowego skór,
metod i sposobów wyprawy, zastosowania środków chemicznych oraz właściwych maszyn,
urządzeń i narzędzi garbarskich.

Dobór skór w partie produkcyjne

Dobór skór w partie produkcyjne nazywany jest w garbarstwie „doborem skór w partie

namokowe”. Cel doboru, to ujednolicenie składu partii skór według możliwie wszelkich
indywidualnych cech skór, ażeby procesy chemiczne wywarły możliwie jednakowy skutek na
wszystkie pojedyncze skóry.

Partia produkcyjna jest to zespół skór jednego rodzaju, o zbliżonej grubości, strukturze,

wielkości

powierzchni,

pochodzenia,

płci,

jakości

surowca

oraz

przeznaczenia

asortymentowego.  Przy  doborze  skór  w  partie  produkcyjną  korzysta  się  z  odpowiedniej
dokumentacji  technologicznej  i  norm  oceniając  cechy  i  właściwości  skór  organoleptycznie.
Wielkość  partii  namokowej  określana  jest  przez  podanie  masy  wszystkich  skór,  lub  rzadziej
przez  podanie  liczby  skór.    Wielkość  partii  produkcyjnej  uzależniona jest  od  przepustowości
technicznej i technologicznej urządzeń i maszyn produkcyjnych zakładu garbarskiego.

Praktycznie doboru skór w partie namokowe dokonuje się w magazynie surowca i polega

na  rozsortowaniu  skór  i  dobraniu  ich  według  cech  i  właściwości  fizycznych  oraz  ustaleniu
masy  określonej  ilości  skór.  Właściwości  i  cechy  skór  decydują  o  przeznaczeniu
asortymentowym i o metodzie wyprawy. Przy dobieraniu skór surowych według przeznaczenia
bierze  się  pod  uwagę:  grubość  skóry,  równomierność  grubości,  liczbę  i  jakość  uszkodzeń,
strukturę  skóry,  rodzaj  konserwacji.  W  zasadzie  można  wyróżnić  pięć  głównych  grup
przeznaczeń asortymentowych:
1)  skóry obuwiowe – spodowe,
2)  skóry obuwiowe na wierzchy,
3)  skóry galanteryjne i rymarskie,
4)  skóry techniczne,
5)  skóry rękawiczkowe i odzieżowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wskaźniki do rozsortowania skór:

−

rodzaj, wiek i płeć zwierzęcia – do jednej partii produkcyjnej winno się dobierać skóry
jednego rodzaju i pochodzenia zwierząt,

−

sposób konserwacji skór – ma szczególnie ważne znaczenie przy wstępnych operacjach
technologicznych wyprawy skór. Sposób konserwacji wpływa na dobór czynników
technologicznych, ilości stosowanych środków oraz sposobu przeprowadzania czynności i
mechanicznych obróbek skór.

−

powierzchnia skór - zależy przede wszystkim od rodzaju zwierzęcia, jego rasy, płci, wieku
i  sposobu  konserwacji.  Pomiaru  powierzchni  skór  surowych  dokonuje  się
w przybliżeniu mnożąc przez siebie dwa wymiary: długość i szerokość. Za długość uważa
się wymiar  od  nasady  uszu  do  nasady ogona,  a szerokość  mierzy się miedzy pachwinami
przednich  łap.  Dokładne  pomiary  można  przeprowadzić  na  maszynach  do  mierzenia
powierzchni skór, ale w tym przypadku nie są konieczne.

Tabela 1. Powierzchnia skór surowych typowych rodzajów zwierząt [autor]

Powierzchnia skóry w dm

Rodzaj zwierzęcia

minimalna

maksymalna

Skóry bydlęce

200

600

Skóry końskie

200

450

Skóry świńskie

100

200

−

masa skór - to czynnik, który zależy od: wielkości powierzchni, grubości, ścisłości tkanki
skórnej  i  metody  konserwacji  skór.    Do  wyliczeń  technologicznych  wyprawy  skór
w  pierwszym  etapie  wyznacza  się  masę  rzeczywistą  skór,  według  której  następuje
wyliczanie  objętości  kąpieli  technologicznych,  dozowanie  chemikaliów  oraz  dobór
odpowiednich  urządzeń  i  maszyn  do  obróbki  skór.  W  wyniku  zastosowania  różnych
metod  konserwacji,  masa  tej  samej  skóry  może  przyjmować  różne  wielkości.  Dlatego
przed przystąpieniem do produkcji należy odtworzyć masę rzeczywistą surowca.

Tabela 2. Procentowy stosunek masy rzeczywistej skór bydlęcych w zależności od metody konserwacji [autor]

Stan lub sposób konserwacji

skór

Masa skór bydlęcych

[%]

Skóry świeże

100

Skóry mokrosolone

Skóry mokrosolone
z solankowaniem

Skóry suchosolone

Skóry suche

−

grubość  skór  -  jest  indywidualną  cechą  danego  rodzaju  zwierzęcia,  przy  czym  samce
danego  gatunku  mają  na  ogół  skórę  grubszą  niż  samice.  Grubość  skóry  surowej  zależy
także  od  metody  konserwacji.  Przy  skórach  mokro-solonych  grubość  prawie  nie  ulega
zmianie  natomiast  przy  skórach  sucho-solonych  zmniejszenie  grubości  jest  znaczne.
Grubość  zależy  też  od  miejsca  topograficznego  skóry.  Grubość  skóry  decyduje
w  znacznym  stopniu  o  jej  przeznaczeniu  asortymentowym  i  metodzie  wyprawy.
Przykładowo: na skóry spodowe obuwiowe przeznacza się surowiec o grubości  powyżej
2,5mm  i  garbuje  metodą  roślinno-syntanową,    a  na  wierzchy  obuwia  letniego  –  poniżej
2mm  z  zastosowaniem  metody  garbowania  chromowego.  Dobierając  skóry  wg

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przeznaczenia należy pamiętać, że grubość ich ulegnie zmianie w procesie garbowania
i wstępnego wykończania skór – dogarbowania, natłuszczania, wypełniania a nawet
barwienia. Skóra garbowania roślinnego może zwiększyć grubość o 15 %, natomiast skóry
garbowane chromowo mogą wykazać nieznaczny spadek grubości.

−

ścisłość  skór  surowych  -  jest  cechą  ważną  przy  określaniu  jakości  surowca  skórzanego
i  w  znacznej  mierze  decyduje  o  metodzie  wyprawy  i  o  jakości  skór  wyprawionych.  To
cecha  skóry,  od  której  zależy  przesiąkliwość  wody,  ciągliwość  i  wytrzymałość  na
rozciąganie.  W  etapie  dobierania  skór  na  partie  produkcyjne,  ścisłość  skóry  surowej
oceniamy organoleptycznie.

−

jakość  surowca  –  jest  to  wartość  technologiczna skór surowych jaka została oszacowana
w  klasyfikacji  jakościowej.  Wpływ  na nią mają  wady  i uszkodzenia poszczególnych skór.
Sposób  postępowania  przy  jakościowym  klasyfikowaniu  skór,  oraz  kryteria  oceny
zawierają  odpowiednie  normy  przedmiotowe  i  czynnościowe  dla  poszczególnych
rodzajów  skór  surowych.  Jakość  skór  wpływa  na  dobór  odpowiednich  metod  wyprawy
już  od  pierwszych  procesów  technologicznych.  Skóry  z  uszkodzeniami  biologicznymi
wymagają zabezpieczenia przed rozwojem dalszego procesu rozkładu, lub skierowania ich
na  inne  przeznaczenia.  Wady  strukturalne,  takie  jak  nadmierna  luźność  lub  zwartość
tkanki,  wymuszają  dobieranie  skór  aby  działanie  środków  chemicznych  i  czynności
oddziaływania mechanicznego były jednakowe dla wszystkich skór w partii produkcyjnej.

Dobrane skóry w partie narokowe przekazywane są na wydziały produkcyjne zakładu

garbarskiego do wyprawy. Proces wyprawy skór można podzielić na trzy etapy:
przygotowanie skór do garbowania, garbowanie właściwe skór, wykończanie i uszlachetnianie
skór.

Przygotowanie skór do garbowania - bez odpowiedniego przygotowania surowca

proces garbowania a następnie procesy wykończeniowe są niemożliwe do przeprowadzenia.

Zadaniem wyprawy skór jest zachowanie i zabezpieczenie oraz modyfikacja białek

włóknistych  skóry,  a  zadaniem  procesów  przygotowania  do  garbowania  jest  oczyszczenie
struktury  skóry  z  białek  bezpostaciowych,  tłuszczu  naturalnego,  włosa i naskórka, gruczołów
łojowych  i  potowych,  soli  mineralnych  a  pozostawienie,  oczyszczenie  i  uaktywnienie
chemiczne i fizyczne białek włóknistych. Aktywność chemiczna i fizyczna białek niezbędna jest
do reakcji łączenia się z garbnikami i środkami wykończalniczymi.

Wszystkie procesy pierwszego etapu wyprawy skór możemy podzielić na:

1. Procesy kąpielowe - moczenie, wapnienie, odwapnianie i wytrawianie. Cechą

charakterystyczną jest prowadzenie tych procesów w kąpielach w środowisku wodnym.

2. Procesy obróbki mechanicznej - ręcznej lub maszynowej, których zadaniem jest usunięcie

zanieczyszczeń, oraz zbędnych składników skóry - tkanki przymięsnej i tłuszczowej,
naskórka, włosa.

Technologia procesów przygotowawczych będzie zróżnicowana ze względu na:

−

rodzaj i strukturę skór,

−

grubość tkanki skórnej,

−

wielkość powierzchni,

−

metod konserwacji surowca.

Inne będą parametry technologiczne: czasu, ilości środków pomocniczych, współczynnika

kąpielowego i czynnika mechanicznego dla skór grubych, o dużej powierzchni i zwartej
strukturze tkanki skórnej, a inne przy skórach cienkich o małej powierzchni, luźnych i
delikatnych.

Skóry konserwowane metodą suszenia wymagają dłuższego czasu nawodnienia niż skóry

"świeże" lub konserwowane w roztworze wodnym środka konserwującego.

Dla skór o delikatnej tkance stosuje się środki pomocnicze o łagodniejszej aktywności

chemicznej niż dla skór o grubym zwartym włóknie białkowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Czynniki wpływające na procesy chemicznego przygotowania skór do garbowania

Współczynnik kąpielowy – określający wymaganą objętość roztworu – kąpieli w której

prowadzany jest proces. W wyprawie skór bez włosa stosuje się współczynnik kąpielowy
obliczany w stosunku do masy operacyjnej skór.

W etapie przygotowania skór do garbowania, masą operacyjną dla procesów moczenia

i wapnienia jest masa rzeczywista skór surowych. Dla procesów odwapniania i wytrawiania,
a także i następnych piklowania i garbowania – masą operacyjną skór jest masa skór ważonych
po procesach mechanicznych obróbek. Jest to tak zwana masa golizny lub golca.

Wartość współczynnika kąpielowego ustalana jest doświadczalnie i jest różna

w zależności od:

−

procesu technologicznego,

−

rodzaju i przygotowania oraz przeznaczenia asortymentowego skór,

−

rodzaju urządzenia lub agregatu kąpielowego.

Zasadą  jest  aby  ilość  kąpieli  pozwalała  skórom  stykać  się  z  roztworem  całą  powierzchnią.
Wartość  współczynnika  kąpielowego  danego  procesu  podawana  jest  w  metodyce  produkcji
skór  i  określana  jest  w  procentach  do  masy  operacyjnej  skór,  lub  oznaczany  jest  liczbą
całkowitą „K” - określającą wielokrotność masy skór.

Stężenie substancji – czyli ilość stosowanych chemikaliów. W czasie przebiegu procesu,

stężenie  środków  zmniejsza  się. Zbyt mała ilość środków to przedłużenie czasu procesów lub
niedokończony  proces  chemicznego  działania.  W  praktyce  stosuje  się  wzmacnianie  kąpieli
technologicznej przez dodatek świeżego środka.  Większe stężenie to szybszy przebieg reakcji
z białkiem skórnym. Zbyt duże stężenie może jednak być przyczyną uszkodzenia tkanki skórnej
na skutek:

−

pęcznienia kwasowego lub zasadowego białka skóry,

−

zablokowania zewnętrznych warstw tkanki skórnej i utrudnienie przechodzenia
chemikaliów w przestrzenie międzywłókniste.

Podobnie jak współczynnik kąpielowy, ilość stosowanych środków podawana jest

w dokumentacji technologicznej wyprawy skór.

Czas trwania procesu – musi być odpowiednio dobrany, aby przebieg zachodzących

reakcji fizyko-chemicznych pomiędzy składnikami kąpieli a włóknem skórnym zachodził
zgodnie z żądanym efektem końcowym. Czas trwania procesu zależy od:

−

struktury tkanki skórnej i jej grubości,

−

przeznaczenia asortymentowego skór w towarze gotowym,

−

czynnika mechanicznego oddziaływującego na kąpiel lub skóry w czasie procesu,

−

rodzaju urządzenia technicznego lub agregatu kąpielowego.

Temperatura procesów chemicznych – ma wpływ na szybkość i jakość procesów.

Wyższa temperatura powoduje wzrost kinetyki reakcji chemicznych w roztworze i lepsze
rozłożenie w skórze substancji reagujących. Podwyższenie temperatury powyżej 42

C może

jednak spowodować ubytek masy białkowej a w krańcowych przypadkach degradację
surowego białka skórnego i zniszczenie skóry. Zbyt niską temperaturę można zastąpić
zwiększeniem czasu procesu, ale jest to związane z podniesieniem kosztów zużycia energii.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SKÓRA SUROWA

−

DOBIERANIE PARTII
PRODUKCYJNEJ /według/

−

rodzaju skór

−

przeznaczenia asortymentowego

−

gatunku skór

−

charakterystyki surowca

−

przepustowości urządzeń
produkcyjnych

MOCZENIE

−

WSTĘPNE

−

WŁAŚCIWE

−

WYPŁUKIWANIE BRUDU I ŚRODKA

KONSERWUJĄCEGO

−

NAWODNIENIE,

−

ROZPUSZCZENIE BIAŁEK

BEZPOSTACIOWYCH

WAPNIENIE

−

ROZTWIERANIE
STRUKTURY
SKÓRY

−

SPĘCZNIENIE
WŁÓKIEN

−

ROZPUSZCZENIE BIAŁEK

BEZPOSTACIOWYCH

−

ROZLUŹNIANIE OBSADY WŁOSA

−

ROZPUSZCZENIE WŁOSA I CEBULEK

WŁOSOWYCH

−

ZEMULGOWANIE TŁUSZCZU

−

WYPEŁNIENIE STRUKTURY SKÓR

Ca(OH)

−

ZWIĄZANIE WŁÓKIEN KOLAGENU

PRZEZ Ca

OBRÓBKA
MECHANICZNA

−

ODMIĘŚNIANIE

−

DWOJENIE

−

ZESKRAWANIE TKANKI MIĘSNEJ

I TŁUSZCZOWEJ

- ROZCIĘCIE NA DWA PŁATY (DWOINĘ

LICOWĄ I MIZDROWĄ)

GARBOWANIE

ODWAPNIANIE

−

PŁUKANIE

−

CHEMICZNE

−

USUWANIE WAPNA NIEZWIĄZANEGO

−

USUWANIE WAPNA ZWIĄZANEGO

Z BIAŁKIEM SKÓRY

WYTRAWIANIE

−

ENZYMATYCZNE
ROZLUŹNIENIE
STRUKTURY

−

PŁUKANIE

−

ROZPUSZCZANIE RESZTEK BIAŁEK

BEZPOSTACIOWYCH

−

ZAKOŃCZENIE ODWAPNIANIA

−

ZEMULGOWANIE TŁUSZCZU

−

ZWIĘKSZENIE CIĄGLIWOŚCI TKANKI

−

ZWIEKSZENIE PRZEPUSZCZALNOŚCI

POWIETRZA

−

USUNIĘCIE "BRUDU" I RESZTEK

WAPNIA

Procesy technologiczne przygotowania skór do garbowania

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Moczenie skór – jest pierwszym procesem technologicznym wyprawy. Celem procesu jest

doprowadzenie ich do stanu uwodnienia, czyli wprowadzenia w przestrzenie międzywłókniste
takiej ilości wody jaki miały zaraz po zdjęciu ze zwierzęcia. Stają się wtedy wiotkie i podatne
na oddziaływania mechaniczne oraz zwiększa się ich aktywność chemiczna. Jednocześnie

czasie moczenia pozbywamy się wszelkiego zewnętrznego brudu w postaci ognojenia,
cząsteczek

piasku

błota,

środków

konserwujących,

resztek

krwi

a przede wszystkim zbędnych części w strukturze tkanki skórnej w postaci białek
bezpostaciowych i związków soli mineralnych rozpuszczalnych w wodzie.

Moczenie przeprowadza się w wodzie z dodatkiem środków powierzchniowo-czynnych

zmniejszających napięcie powierzchniowe wody i przyspieszających proces uwodnienia skór.
W zależności od rodzaju skór i ich stanu fizycznego stosuje się różne urządzenia i maszyny
przeznaczone do kąpielowych procesów garbarskich.

Moczenie skór wyprawianych bez włosa przeprowadza się w bębnach garbarskich lub

mieszalnikach o odpowiednich parametrach technicznych.

Proces moczenia składa się z dwóch etapów:

I. Rozmoczenie wstępne skór – polegające na wypłukaniu brudu, środka konserwującego

i  nawodnienia  tkanki  skórnej.  Rozmoczenie  wstępne  skór  odbywa  się  przy  użyciu  dużej
ilości  wody  przy  współczynniku  K=  2  lub  przy  skórach  dłużej  magazynowanych
i  podsuszonych  nawet  K=  3.  Technologia  zaleca  wymianę  kąpieli  wstępnej  po  1  –  2
godzinach  aby  zabezpieczyć  skóry  przed  działaniem  bakterii  rozwijających  się
w  środowisku  dużej  wilgoci  i  zanieczyszczeń.  Temperatura  kąpieli  –  25  -30

C. Czas

wstępnego  rozmoczenia  około  12  godzin. Po wstępnym  rozmoczeniu  skóry  powinny  być
wiotkie  bez  wyczuwania  miejsc  sztywnych,  zasuszonych.  Rozmoczenie  wstępne  kończy
się  mechanicznym  procesem  rozluźnienia  i  zeskrawania  zewnętrznej  warstwy  tkanki
przymięsnej i tkanki tłuszczowej od strony mizdrowej skóry. Operację tą przeprowadza się
maszynowo na odmięśniarkach garbarskich.

II. Moczenie właściwe ma za zadanie dokończenie nawodnienia tkanki i wypłukanie

rozpuszczalnych w wodzie białek bezpostaciowych z warstw wewnętrznych skóry. Czas
moczenia właściwego wynosi zwykle około 6 – 12 godzin w zależności od właściwości
fizycznych skór. Temperatura kąpieli około 30 - 32

Wapnienie skór - stosuje się do skór wyprawianych bez okrywy włosowej. Proces

przeprowadza się w roztworach wodnych związków chemicznych o odczynie alkalicznym.

Celem wapnienia skór jest chemiczny rozkład głównej masy białek bezpostaciowych

(albumin  i  globulin),  gruczołów  łojowych  i  potowych  oraz  torebek  włosowych,  a  także
częściowe  zemulgowanie  cząsteczek  naturalnego  tłuszczu.  Rozkład  torebek  włosowych
umożliwia  łatwe  usunięcie  włosa.  Podczas  wapnienia  następuje  rozluźnianie  struktury
włóknistej  skór.  Procesowi  temu  towarzyszy  pęcznienie  zasadowe  białka  włóknistego  –
kolagenu.

Ze względu na łatwość pozyskiwania, niską cenę i stosunkowo bezpieczne warunki

stosowania – do wapnienia skór używany jest wodorotlenek wapnia - Ca(OH)

w postaci

wapna hydratyzowanego. Stąd nazwa procesu. Dodatek do kąpieli wapniącej siarczku
sodowego – Na

S „zaostrza” wapnicę powodując rozkład białka keratyny, z której zbudowany

jest włos. W technologii garbarskiej stosowane są:

−

wapnica „biała” – jest to kąpiel nastawiona z czystego wodorotlenku wapnia. Z wapnicy
białej uzyskuje się skóry o dość miękkim i delikatnym licu, łatwo usuwalnym włosie.
Stosowana do wapnienia skór miękkich obuwiowych, meblowych i odzieżowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wapnica „zaostrzona” – jest to wapnica biała z dodatkiem siarczku sodu powodującego
rozszczepianie wiązań chemicznych w keratynie włosa i cebulkach włosowych,
a w efekcie ich rozpuszczenie.

−

wapnica  „stara”  –  jest  to  wapnica  używana  kilkakrotnie,  w  której  skład  wchodzą  także
substancje  z  rozpadu  białek.  Wapnica  ta  działa  powoli  i  delikatnie,  powodując  mniejsze
spęcznienie  skór  i  dobre  rozluźnienie  struktury  tkanki.  Używana  do  skór  miękkich  np.
rękawiczkowych a głównie do skór surowych o delikatnej i osłabionej tkance.
Wapnienie  skór  przeprowadza  się  w  bębnach  garbarskich  lub  mieszalnikach  typu

„betoniarka”. Parametry techniczne urządzeń są takie same jak stosowanych do moczenia skór.

W technologii wapnienia stosowna jest zasada okresowego krótkiego czasu 5 – 10 minut

poruszania skór i pozostawiania ich w spokoju na 2 – 3 godziny. Czas wapnienia skór wynosi
w zależności od właściwości fizycznych skór i ich przeznaczenia od 12 nawet do 20 godzin.
Współczynnik kąpielowy procesu podobnie jak przy moczeniu wynosi K = 2 – 3.

Odmięśnianie. We wstępnej fazie wyprawy skór oprócz chemicznego "czyszczenia"

struktury włóknistej przeprowadza się operacje technologiczne polegające na mechanicznym
usuwaniu zbędnych części skór w postaci tkanki i błony przymięsnej oraz resztek tkanki
tłuszczowej. Jest to proces odmięśniania.

Odmięśnianie skór przeprowadza się na odmięśniarkach maszynowych przy pomocy

spiralnego noża odśrodkowo nawiniętego na wałek roboczy maszyny. W zależności od
wielkości skór stosowane są maszyny o różnej szerokości roboczej. Spiralny nóż powoduje
zrzynanie tkanki mięsnej a jednocześnie rozprostowuje skórę rozciągając ją od środka na boki.

Dwojenie. W celu racjonalnego wykorzystania skór o grubej tkance wykonuje się

rozdwajanie skór na dwa płaty równoległe do powierzchni skóry. Operację tą określa się
nazwą dwojenia i wykonuje maszynowo z zastosowaniem dwojarki.

W wyniku prowadzenia takiej operacji otrzymujemy dwoinę licową, stanowiącą

zasadniczą skórę oraz dwoinę mizdrową, która po wygarbowaniu i wykończeniu
odpowiednimi metodami stanowi bardzo wartościowy półfabrykat dla przetwórstwa
skórzanego. Dwojenie skór można wykonywać również po procesie garbowania

Dwojenie powoduje obniżenie wytrzymałości fizycznej skóry na skutek przecięcia włókien

białka skórnego w warstwie siatkowej. Granica krytyczna dwojenia od której obserwuje się
wyraźny spadek wskaźników wytrzymałościowych to 50% grubości skóry.

Odwapnianie. Golizna w stanie zwapnionym wykazuje spęcznienie alkaliczne, zawiera

związki chemiczne stosowane w procesie wapnienia oraz substancje powstałe podczas rozpadu
białek,  komórek  tłuszczowych,  soli  mineralnych  i  innych.  Powoduje  to  chemiczne
i  fizyczne  blokowanie  grup  reaktywnych  kolagenu.  Z  tego  względu  nie  nadaje  się  ona  do
garbowania.  Konieczne  jest  więc  obniżenie  alkaliczności  skór  i  pozbycie  się  "zbędnego
obciążenia"  przestrzeni  między  włóknami  białek  kolagenu  skóry  z  jednoczesnym  zanikiem
spęcznienia golizny. Cel ten osiągamy w procesie odwapniania.

W procesie wapnienia do skóry wprowadzony został wodorotlenek wapnia Ca(OH)

który częściowo dysocjuje rozpadając się na jony Ca

i OH

. Jony wapnia reagują chemicznie

wiążąc się z grupami karboksylowymi – COO

kolagenu. Część niezdysocjowana

wodorotlenku wapniowego wypełnia przestrzeń między włóknami białkowymi. Zadaniem
odwapniania jest wyeliminowanie ze skóry związków wapna znajdującego się tam w dwóch
postaciach:

−

wypełniającego przestrzenie między włóknami skórnymi,

−

związanego chemicznie ze skórą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wapno niezwiązane wypłukuje się wodą o temperaturze początkowej 20

C stopniowo

podnoszonej do 32

C. Podniesienie temperatury kąpieli powoduje obniżenie pęcznienia skór

i przyspiesza usuwanie wapna.

Wapno związane usuwane jest chemicznie i polega na dodaniu związków tworzących

z wapnem rozpuszczalne w wodzie sole wapniowe a następnie wypłukanie ich ze skóry.
Związkami stosowanymi w technologii garbarskiej są sole o charakterze kwaśnym na przykład
siarczan amonu lub kwasy organiczne – najczęściej kwas mlekowy.

W zależności od rodzaju odwapnianych skór, płukanie przeprowadza się w bębnach

garbarskich o 6 -8 obrotach na minutę, stosując wodę o temperaturze 26 – 32

C przy

współczynniku  kąpielowym  K  =  2.  Po  wypłukaniu  wapna  niezwiązanego,  które  trwa  do  60
minut,  do  bębna  wlewa  się  świeżą  kąpiel  ze  środkami  odwapniającymi,  na  przykład  kwasem
mlekowym  w  ilości  1,2%,  w  2  lub  3  porcjach  przy  ciągłym  ruchu  bębna.  Czas  odwapniania
około 2 godziny.

Należy pamiętać, że ilość środków obliczamy w stosunku do masy operacyjnej, którą po

operacji odmięśniania jest masa golca.

Proces odwapniania powinien być przeprowadzony dokładnie gdyż wpływa on na

przebieg kolejnych procesów technologicznych, na wygląd lica skór i sztywność tkanki
skórnej.

Po zakończeniu procesu odwapniania, przez dodatek do tej samej kąpieli preparatu

enzymatycznego, skóry poddajemy procesowi wytrawiania.

Wytrawianie - jest kontrolowanym procesem enzymatycznego rozkładu wiązań

peptydowych  w  białkach  skórnych.  Enzymy  jako  biologiczne  katalizatory  uczestniczą
w  reakcji  hydrolizy  białek  bezpostaciowych  powodującej  ich  rozpad  i  degradację.  Następuje
także  rozpad  cebulek  włosowych  oraz  pozostałych  gruczołów  łojowych  i  potowych,
zemulgowanie  resztek  tkanki  tłuszczowej  i  rozluźnienie  tkanki  mięsnej.  W  wyniku  tego
struktura  skóry  staje  się  porowata,  zwiększa  się  ciągliwość  skóry  oraz  wzrasta
przepuszczalność wody i powietrza.

Wpływ na proces wytrawiania mają właściwie prowadzone poprzednie procesy

technologiczne, szczególnie proces wapnienia i odwapniania skór. Golizna zbyt słabo
zwapniona jest odporna na działanie enzymów, a zbyt mocne zwapnienie rozluźnia nadmiernie
tkankę skórną.

Do wytrawiania skór używa się preparatów zawierających w swoim składzie mieszaninę

enzymów działających bardzo aktywnie na białko skórne w środowisku zasadowym
tworzonym na przykład przez siarczan amonu, oraz nośnika w postaci mączki drzewnej.

Optymalne działanie enzymów przebiega w temperaturze 38

C, i przy pH kąpieli

w granicach 7,8 – 8,2.

Praktycznie wytrawianie skór przeprowadza się obracając skóry w kąpieli

z dodatkiem preparatu enzymatycznego przez około 30 – 40 minut. Sposób wytrawiania
golizny zależy od cech indywidualnych skór i ich przeznaczenia asortymentowego.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaki jest cel procesów wyprawy skór?
2.  Co nazywamy partią produkcyjną skór?
3.  Czym powinny charakteryzować się skóry w jednej partii produkcyjnej?
4.  Na czym polega rozsortowanie skór na partie produkcyjne?
5.  jakie  wskaźniki  brane  są  pod  uwagę  przy  rozsortowaniu  skór  surowych  na  partie

produkcyjne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6.  Jak można podzielić procesy technologiczne w etapie przygotowania skór do garbowania?
7.  Dlaczego procesy chemiczne przygotowania skór do garbowania nazywamy kąpielowymi?
8.  Jaki  jest  cel  kolejnych  procesów  i  operacji  technologicznych  przygotowania  skór  do

garbowania?

9. Jaka zasada obowiązuje przy dobieraniu współczynnika kąpielowego procesów

chemicznych w przygotowaniu skór do garbowania?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Narysuj schemat lub przedstaw w formie tabelki kolejne procesy technologiczne wyprawy

skór bez włosa w etapie przygotowania ich do garbowania. Wpisz cel i zadania tych procesów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z materiałem nauczania tego rozdziału poradnika,
2)  przygotować arkusz kartonu i materiały do rysowania,
3)  narysować  schemat  procesów  w  formie  blokowej  lub  tabelkę  z  rubrykami  na  wpisanie

procesów ich celów i zadań,

4)  wpisać kolejne procesy i operacje technologiczne,
5)  narysować w schemacie za pomocą strzałek odnośniki,
6)  wpisać cele procesów i operacji:

−

w schemacie przy strzałkach,

−

w tabelce w odpowiednich rubrykach.

7) wziąć udział w dyskusji i scharakteryzować kolejne procesy,
8) zapisać wnioski i uwagi w dzienniczku praktyki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

karton i materiały do rysowania,

Ćwiczenie 2

Przedstaw w formie tabelki czynniki jakie mają wpływ na przebieg procesów

chemicznych, kąpielowych w etapie przygotowania skór do garbowania. W kolejnych
rubrykach wstaw cele danego procesu oraz podstawowe, typowe wartości parametrów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z materiałem nauczania tego rozdziału poradnika,
2)  przygotować arkusz kartonu oraz  materiały do pisania i rysowania,
3)  narysować  tabelkę  z  rubrykami  do  wpisania  procesów,  ich  charakterystyki  i  typowych

wartości parametrów (zaproponuj formę tabelki która w sposób jasny i zrozumiały
scharakteryzuje każdy proces),

4)  wpisać kolejne procesy technologiczne, ich cechy i wartości typowych parametrów,
5)  wziąć udział w dyskusji i wyjaśnić wykonanie zadania,
6)  zapisać wnioski i uwagi w dzienniczku praktyki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

karton i materiały do rysowania i pisania.

Ćwiczenie 3

Rozpoznaj proces technologiczny z którego pochodzą przedstawione Ci przez

nauczyciela próbki skór.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przypomnieć sobie wiadomości teoretyczne z materiału nauczania poradnika,
2)  ułożyć i oznaczyć kolejne próbki skór,
3)  dokonać oceny organoleptycznej próbek,
4)  scharakteryzować każda próbkę skóry,
5)  wskazać proces jakiemu została poddana skóra,
6)  zapisać wyniki w dzienniczku praktyki,
7)  wziąć udział w dyskusji i przedstawić swoje wyniki i wnioski z wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stół laboratoryjny do pracy,

−

próbki skór po procesach etapu przygotowania do garbowania,

−

dzienniczek praktyk.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie – „partia produkcyjna skór”?



2) zdefiniować pojęcia – procesy chemicznej i mechanicznej obróbki skór?



3) określić cele i zadania kolejnych procesów technologicznych wyprawy

skór w etapie przygotowania do garbowania?



4) rozróżnić i zdefiniować wskaźniki doboru skór surowych w partię

produkcyjną ?



5) wyjaśnić określenie wpływ czynników na procesy kąpielowe wyprawy

skór?



6) wyjaśnić znaczenie przeprowadzania technologicznego przygotowania

skór do garbowania?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Zastosowanie maszyn i urządzeń garbarskich w procesach

przygotowania skór do garbowania

4.2.1. Materiał nauczania

Urządzenia i maszyny do procesów kąpielowych

Doły garbarskie – są to najprostsze urządzenia garbarskie w postaci wybetonowanych

basenów o objętości od 8 m

do około 12,5 m

i wymiarach 2m x 2m x 2,5m lub 2,5m x 2m x

2,5  m.  Obecnie  stosowane  bardzo  rzadko  do  moczenia  skór  surowych    o  osłabionej  tkance
skórnej  oraz  do  wapnienia  niektórych  skór  ciężkich  podeszwowych  i  technicznych.  W celach
dokładnego  rozmoczenia  i  przyspieszenia  procesu  moczenia  w  dołach,  stosuje  się  różne
sposoby ruchu skór lub kąpieli technologicznych przez:

−

podnoszenie zawieszonych na drążkach skór,

−

napowietrzanie sprężonym powietrzem,

−

przepompowywanie roztworu.

Kadzie – są to pojemniki zbudowane z drewnianej klepki wzmocnione metalowymi

obręczami. Najczęściej posiadają okrągły, elipsowaty lub prostokątny kształt. W dnie znajduje
się otwór spustowy do odprowadzania cieczy. Kadzie są stosowane do rozmaczania skór
wyprawionych z włosem o delikatnej tkance skórnej i słabo osadzonym włosie. Czasem służą
do płukania skór w golcu.

Bębny garbarskie – są to najbardziej popularne urządzenia do kąpielowych procesów

technologicznych,  stosowane  w  różnych  fazach  produkcji  skór.  Bęben  to  urządzenie
w  kształcie  położonego  walca,  zbudowane  z  drewnianych  klepek i  wzmocnione  na  obwodzie
metalowymi obręczami.

  a)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 1 Schemat budowy bębna garbarskiego, a) widok z przodu, b) widok z boku [3, s.24]

1 - klepka drewniana, 2 - dno bębna, 3 - dno wewnętrzne, 4 - obręcz wzmacniająca, 5 - kołki

wewnętrzne, 6 - prowadnik pasa transmisyjnego, 7,10 -oś bębna, 8 - doprowadzenie roztworów

roboczych, 9 - właz do bębna, 11 - pokrywa zamykająca właz.

Najczęściej  do  budowy  bębnów  stosuje  się  drewno,  gdyż  jest  dobrym  izolatorem  ciepła
i  utrzymuje  temperaturę  kąpieli  technologicznych.  W  ściany  boczne  bębna  zamontowane  są
w  osi  czopy  metalowe  w  łożyskach  wspartych  na  betonowych  lub  metalowych  podstawach.
Pozwala  to  na  ruch  obrotowy  bębna  w  obie  strony.  Do  napędu  bębna  stosuje  się  silniki
elektryczne,

reduktory

obrotów

przekładnie

trybowe

lub

pasowe.

W  płaszczu  przednim  znajduje  się  otwór  –  właz  bębna  zamykany  pokrywą.  Właz  służy  do
załadunku  i  rozładunku  skór.  Napełnianie  kąpielą  technologiczną  odbywa  się  przez  przewód
rurowy umieszczony w osi bębna. Wewnątrz bębna zamontowane są drewniane kołki lub półki
wywołujące  podczas  obrotów  ruch  skór  i  roztworów.  W  różnych  etapach  wyprawy  skór
stosuje  się  bębny  garbarskie  o  różnych  wymiarach  i  prędkościach  obrotów.  We  wstępnych
procesach wyprawy najczęściej są to urządzenia o wymiarach 3m x 3m ( stosunek długości do
średnicy bębna 1:1) i 1-2 obrotów na minutę przy moczeniu i wapnieniu skór.

W praktyce garbarskiej zastosowanie znalazły również inne rodzaje bębnów do

prowadzenia procesów kąpielowych.

Bęben sekcyjny – jest to trójkomorowy bęben umieszczony jest w zbiorniku

z roztworem roboczym. W każdej sekcji znajdują się drzwiczki załadowcze. Urządzenie jest
sterowane automatycznie poprzez wgranie odpowiedniego programu. Dozowanie chemikaliów
odbywa się przez komory zasypowe. Reaktor pozwala na podgrzewanie oraz wymianę kąpieli
w trakcie pracy.

Mieszalniki – są to bębny o uchylnej osi obrotów w budowie swej przypominają

betoniarki używane w budownictwie. Wykonane z chemicznie odpornych materiałów służą do
kąpielowych procesów garbarskich głównie we wstępnej fazie wyprawy skór. Podwójne,
ślimakowe łopatki powodują ruch skór i kąpieli roboczych a w razie zmiany kierunku obrotu
następuje samoczynne opróżnienie mieszalnika przez wyrzucenie skór na zewnątrz. Mieszalniki
są urządzeniami o dużej wydajności, o wsadzie surowcowym nawet do około 12 ton. Zaletą

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W zakładach garbarskich stosowane są cytroki o różnych wielkościach w zależności od
rodzaju produkowanych skór.

Maszyny, urządzenia i narzędzia do mechanicznej obróbki tkanki skórnej

Odmięśniarki maszynowe – są to maszyny do ścinania tkanki i błony przymięsnej skór.

Główną  częścią  maszyny  jest  wał  roboczy  nożowy  ze  spiralnie  nawiniętymi  odśrodkowo
nożami. Obrabiana skóra zarzucana jest przez pracowników na wałek podający i po włączeniu
sprzęgła  przesuwana  pod  wał  nożowy.  Zespół  wałków  dociskowych  przytrzymuje
przesuwającą  się  skórę  w  kierunku  przeciwnym  do  obrotów  wałka  nożowego.  Odśrodkowe
noże  ścinają  tkankę  przymięsną  jednocześnie  rozprostowując  obrabianą  skórę.  Noże  wałka
roboczego  są  cały  czas  ostrzone  kamieniem  szlifierskim  przesuwającym  się  automatycznie  na
całej szerokości roboczej maszyny.

Rys. 4 Schemat działania maszyny do odmięśniania skór [prospekt firmowy Rizzi]

1 – wałek odbierający, 2 - wałek odbierający ryflowany, 3 - wałek
podający, 4 – wał nożowy, 5 – docisk pneumatyczny

Rys. 5 Schemat budowy noża spiralnego odmięśniarki [3, s.65]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Noże ostre – zrzynaki służą do ręcznego odmięśniania skór bez włosa lub obcinania
nierównych postrzępionych brzegów zwapnianej golizny.
Noże tępe – służą do wyciskania cebulek włosowych i brudu oraz do wygładzania skór.
Obecnie operacje ręczne zastąpiła całkowicie obróbka maszynowa.

Dwojarka – jest to maszyna garbarska służąca do rozcinania skór bez włosa na całej

powierzchni  na  dwa  płaty  o  określonej  grubości.  Operacja  ta  nazywa  się  dwojeniem
a w wyniku otrzymujemy dwoinę licową i dwoinę mizdrową (spodnią). Najważniejszą częścią
maszyny jest nóż taśmowy przesuwający się z dużą prędkością, na dwóch kołach napędowych,
umieszczonych  po  obu  stronach  szerokości  maszyny.  Skóra  podsuwana  jest  pod  nóż  przez
zespół  ryflowanych  wałków  podających,  rozcinana  i  w  postaci  dwóch  płatów  odbierana  po
drugiej stronie maszyny.

Rys. 8 Schemat działania maszyny dwojarki do skór [prospekt firmowy Rizzi]

1 – wałek dociskowy, 2 – wałek podający ryflowany, 3 – wałek

podający dolny pierścieniowy, 4 – wałek gumowy dociskowy

dolny, 5 – nóż taśmowy, 6 – stół podający, 7 – stół odbierający

dwoinę mizdrową, 8 – prowadnica noża i stół odbierający

dwoinę licową

W zależności od wielkości produkowanych skór stosuje się maszyny o różnych szerokościach
roboczych.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie rodzaje maszyn i urządzeń stosuje się w procesach przygotowania skór do

garbowania?

2. Jakie urządzenia mają zastosowanie jako reaktory do kąpielowych procesów garbarskich

w etapie przygotowania skór do garbowania?

3.  Jak zbudowany jest bęben garbarski?
4.  Czym charakteryzują się bębny sekcyjne?
5.  Jakie  zalety  i  wady  wyróżniamy  w  pracy  mieszalników  typu  betoniarka  do  kąpielowych

procesów chemicznej obróbki skór?

6. Czym różnią się cytroki od bębnów garbarskich?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

7. Jakie maszyny do mechanicznej obróbki skór mają zastosowanie w procesach

przygotowania do garbowania?

8. Czym różnią się elementy robocze maszyn do odmięśniania i dwojenia skór?
9. Jakich narzędzi używa się do ręcznej obróbki skór w etapie przygotowania ich do

garbowania?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przerobionego materiału nauczania poradnika tej jednostki modułowej

i  jednostki  modułowej  311[09].O1.05,  oraz  z  informacji  uzyskanych  podczas  wycieczki
dydaktycznej  do  zakładu  garbarskiego,  gdzie  poznałeś  różne  typy  reaktorów  do  kąpielowych
procesów technologicznych wyprawy skór, wskaż i uzasadnij  które z nich należy zastosować
do rozmoczenia skór surowych konserwacji: suchej, sucho-solonej i mokro-solonej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przypomnieć sobie wiadomości teoretyczne z poradnika i literatury zawodowej,
2)  przeczytać notatki z wycieczki do garbarni,
3)  scharakteryzować  skóry  surowe  różnych  metod  konserwacji  pod  względem  ich

właściwości fizycznych,

4)  wskazać warunki nawodnienia skór różnych konserwacji,
5)  dobrać urządzenia do przeprowadzenia procesu moczenia,
6)  uzasadnić wybór,
7)  opisać przebieg ćwiczenia i wnioski w dzienniczku praktyki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dzienniczek praktyki z notatkami z wycieczki.

−

literatura zawodowa na temat reaktorów kąpielowych dla garbarstwa,

−

literatura zawodowa na temat właściwości skór surowych różnych rodzajów konserwacji,

−

rysunki lub schematy urządzeń do kąpielowych procesów garbarskich.

Ćwiczenie 2

Zaprojektuj przepustowość bębna do moczenia skór, jeżeli z jednej partii namokowej

planuje się uzyskanie 160m

skóry gotowej z przeznaczeniem na wierzchy obuwia. Jako

surowiec przewidziane są skóry bydlęce o średniej wadze rzeczywistej 24 kg/szt.,
o wydajności 12kg surowca na m

gotowego towaru. Oblicz ilość sztuk skór surowych

w jednej partii namokowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obliczyć masę skór surowych na podstawie metrażu gotowych skór i zakładanej

wydajności,

2)  obliczyć ilość sztuk skór surowych znając całkowitą masę skór i masę jednej skóry,
3)  wykonać obliczenia w dzienniczku praktyk,
4)  przedstawić wynik i sposób obliczenia nauczycielowi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dzienniczek praktyki,

−

kalkulator,

−

przybory piśmienne.

Ćwiczenie 3

Na podstawie dokumentacji technicznej oraz instrukcji obsługi bębna garbarskiego,

zaproponuj i omów czynności jakie należy wykonać przygotowując bęben do pracy. Podkreśl
zachowanie warunków bezpiecznej pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przygotować i przeanalizować dokumentację techniczną bębna garbarskiego oraz

wynotować informacje niezbędne do wykonania ćwiczenia,

2)  zapoznać się dokładnie z instrukcją obsługi bębna garbarskiego,
3)  zaproponować i zapisać w dzienniczku czynności przygotowujące bęben do pracy,
4)  przedstawić swoje propozycje.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dzienniczek praktyki,

−

dokumentacja techniczna bębna garbarskiego,

−

instrukcja obsługi i bezpiecznej pracy bębna.

Ćwiczenie 4

Na kartonie narysuj schemat kinematyczny maszyny do odmięśniania skór. Strzałkami

zaznacz poszczególne części robocze maszyny, nazwij je i wyjaśnij rolę przy obróbce skór.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować karton i przybory do rysowania,
2)  przeanalizować dokładnie instrukcję obsługi maszyny,
3)  narysować schemat pracy odmięśniarki,
4)  zaznaczyć strzałkami części robocze i podające maszyny,
5)  wskazać poszczególne części, nazwać je i omówić ich rolę w pracy maszyny,
6)  sposób postępowania zapisać w dzienniczku praktyki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dokumentacja maszyny do odmięśniania skór,

−

instrukcja obsługi odmięśniarki,

−

karton i przybory do rysowania,

−

dzienniczek praktyki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozpoznać

maszyny

urządzenia

garbarskie

stosowane

przygotowania skór do garbowania?



2) omówić budowę i działanie urządzeń do chemicznej obróbki skór w

etapie przygotowania do garbowania?



3) omówić budowę i działanie maszyny do odmięśniania skór?



4) omówić budowę i działanie maszyny do dwojenia skór?



5) wykonać podstawowe czynności związane z przygotowaniem, obsługą i

konserwacją maszyn i urządzeń przygotowania skór do garbowania?



6) rozpoznać narzędzia do ręcznej obróbki skór i wskazać ich praktyczne

zastosowanie ?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Prowadzenie procesów technologicznych przygotowania

skór do garbowania

4.3.1. Materiał nauczania

Technika prowadzenia procesów i operacji technologicznych

Moczenie skór

W zależności od rodzaju skór, sposobu konserwacji i zastosowanej metody proces

moczenia  trwa  od  kilku  do  kilkudziesięciu  godzin  w  przypadku  skór  suchej  konserwacji
o  grubej  zwartej  tkance.  Długie  moczenie  stwarza  korzystne  warunki  do  rozwoju
mikroorganizmów  i  bakterii  gnilnych.  Dla  uniknięcia  uszkodzenia  biologicznego  substancji
skórnej  do  moczenia  dodaje  się  środki  bakteriostatyczne.  W  praktyce  po  1  –  2  godzinach
moczenia  po  których  następuje  gwałtowny  rozwój  bakterii,  wymienia  się  kąpiel  namokową
odcedzając  wypłukany  ze  skór  brud  i  zanieczyszczenia  biologiczne  stanowiące  pożywkę  dla
bakterii gnilnych.

Podwyższenie temperatury przyspiesza rozmoczenie skór lecz należy pamiętać, że surowe

białko ulega częściowej degradacji powyżej 42

C. Ruch skór i kąpieli w bębnie powoduje

podniesienie temperatury na skutek tarcia. Zasady technologii przewidują temperaturę kąpieli
namokowej do 30

Ilość kąpieli namokowej zależy od rodzaju skór, zastosowanych urządzeń oraz metody

moczenia. Zbyt mała ilość kąpieli powoduje:

−

niedostateczne rozmoczenie skór;

−

utrudnianie przenikania związków chemicznych do skóry;

−

niedostateczne zmiękczenie skór;

−

słabe oczyszczenie z brudu, tkanki i włosa;

−

niedostateczne rozpuszczenie i wypłukanie białek bezpostaciowych.

Przekroczona  norma  zużycia  wody  to  większa  ilość ścieków  z dużą zawartością szkodliwych
chlorków  pochodzących  z  wypłukanych  środków  konserwujących,  brudu,  rozpuszczonych
białek,  zemulgowanych  tłuszczów  i  antyseptyków.  Zasady  technologiczne  przewidują
moczenie  skór  bez  włosa  w  bębnach  garbarskich  przy  użyciu  200%  -  250%  wody  K=2-2,5
a  w  dołach  garbarskich  -  300%  a  nawet  do  400%,  K=3-4  wody  w  stosunku  do  wagi  skór
surowych.
Dokładne  ilości  zużycia  wody  podają  instrukcje  i  receptury  technologiczne  obowiązujące
w danym zakładzie garbarskim.

Moczenie w bębnach jest bardziej ekonomiczne, dokładniejsze i łatwiejsze do

przeprowadzenia.  Czynnik  mechaniczny,  którym  jest  ruch  skór  w  bębnie  przyspiesza
rozmoczenie  skór,  łatwiejszy  jej  załadunek  i  rozładunek  a  proces  moczenia  przebiega
równomiernie w całej objętości skór.
Moczenie  w  dołach  garbarskich  wydłuża  czas  procesu,  może  powodować  sklejanie  się
i zagięcia skór, co jest przyczyną ich miejscowego niedomoczenia. Obecnie doły garbarskie są
stosowane  do  wstępnego  rozmaczania  skór  po  konserwacji  suchej,  gdyż  ruch  skór
powodowałby łamanie "zasuszonych" włókien białkowych. W praktyce stosuje się ruch kąpieli
przez napowietrzanie lub unoszenie i opuszczanie skór.

W cytrokach kąpiel namokowa poruszana jest tzw. skrzydłami mieszadła. Skóry poruszają

się wraz z kąpielą, bez fizycznych naprężeń, ściągnięć i tarcia co jest szczególnie ważne przy
obróbkach skór delikatnych, ze słabo obsadzonym włosem i cienką tkanką skórną.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skóry szczególnie wrażliwe na czynnik mechaniczny powinny być rozmaczane

w kadziach. Dla skór o grubej tkance i dobrze obsadzonym włosie np. skóry baranie, kozie,
cielęce dopuszcza się moczenie w mieszalnikach mechanicznych typu pralnica.
Wapnienie skór

W czasie wapnienia następuje przygotowanie struktury skór do procesu wiązania

garbników w dalszej fazie wyprawy. Stopień przygotowania zależy od składu wapnicy, czasu
trwania wapnienia, czynnika ruchu i współczynnika kąpielowego procesu.

Czas wapnienia zależy od przeznaczenia produkowanych skór. Dłuższy czas wapnienia

stosuje się dla skór grubych, ciągliwych, miękkich i pulchnych, a krótszy dla sztywniejszych,
cieńszych i elastycznych.

Ilość kąpieli zależy od zastosowanych urządzeń i maszyn. Wapnienie w dołach wymaga

stosowania  współczynnika  kąpielowego  K=3-4,  w  cytrokach  K=2,5-3,  a  w  bębnach
obrotowych  K=2-2,5.  W  nowoczesnych  metodach  wapnienia  w  wapnicach  zaostrzonych
stosuje  się  współczynnik  K=1-1,5.  Powoduje  to  zmniejszenie  ilości  uciążliwych  ścieków
zawierających siarczki i wodorotlenek wapnia.

Czynnik mechaniczny ruchu skór i kąpieli wapniącej przyspiesza proces. Ruch przy

wapnieniu w dołach może być wywołany sprężonym powietrzem lub przekładaniem skór.
W innych urządzeniach stosuje się ruch ciągły lub okresowy. Ciągłe i długie obracanie skór
w bębnie może spowodować zbyt duże rozluźnienie i „rozbicie” skór.

Temperatura wapnicy ma wpływ na przebieg i właściwy stopień rozluźnienia struktury

skór. Podwyższenie temperatury skraca czas wapnienia. Przekroczenie 35

C może spowodować

rozpad a nawet degradację kolagenu. W praktyce stosuje się temperaturę do 25

Typowym przykładem zestawu kąpieli wapniącej jest wapnica dla skór z przeznaczeniem

na wierzchy obuwiowe garbowania chromowego:

woda o temperaturze 23

C – 250%,

Wapno hydratyzowane - 2,5%,
siarczek sodu - 2,5%,
sól kuchenna - 1,5% w celu zabezpieczenia przed nadmiernym pęcznieniem skór.

Dokładne parametry procesu wapnienia podawane są w instrukcjach i opisach

technologicznych każdego zakładu garbarskiego. Nieumiejętne stosowanie tych parametrów
jest przyczyną powstawania wad skór takich jak: nadmierna sztywność lub luźność układu
włókien tkanki skórnej, odstawanie warstwy licowej lub pękanie lica w towarze gotowym.
Odmięśnianie skór

Odmięśnianie maszynowe wymaga dwukrotnego zarzucania skóry na wałek podający

skórę pod wał nożowy i obrobienia kolejno dwóch: przedniej i zadniej połówek skóry.
Właściwe ustawienia i regulacja wałków dociskowych oraz dobrze naostrzone spiralne noże są
warunkiem właściwie przeprowadzonej operacji.
Spęcznienie i jędrność skór po procesie wapnienia sprzyja i ułatwia odmięśnianiu
skór.

Dwojenie skór.

Skóra źle rozdwojona wykazuje schodkowe zacięcia, wychwyty, a nawet przecięcia

i dziury. Nierównomierną grubość dwoin może spowodować złe osadzenie lub złe naostrzenie
noża dwojarki, a przecięcia, dziury i wychwyty to efekt podawania pod nóż skóry
pofałdowanej, źle odmięśnionej lub z zanieczyszczeniami mechanicznymi.
Odwapnianie skór

Proces odwapniania składa się z trzech etapów:

−

wymywanie wapnia wypełniającego przestrzenie między włókniste skóry w sposób
fizyczny,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

usunięcie wapnia ze związków z kolagenem i wprowadzenie go w związki chemiczne
z substancjami odwapniającymi, łatwo rozpuszczalne w wodzie - odwapnianie chemiczne,

−

wypłukanie ze skóry nowo utworzonych związków wapnia.

Do wymywania i wypłukiwania stosuje się wodę bieżącą, co przyspiesza usuwanie

związków wapniowych a jednocześnie zanika spęcznienie golizny. Woda powinna być miękka
bez twardości węglanowej, gdyż związki węglanu wapniowego mogą być przyczyną
powstawania plam wapniowych na skórze.

Do chemicznego odwapniania skór mają zastosowanie kwasy organiczne i sole najczęściej

o charakterze kwasowym. Środki te mogą reagować z wapniem tworząc związki
rozpuszczalne w wodzie. Stosowane coraz częściej preparaty firmowe do odwapniania skór są
odpowiednio dobranymi mieszaninami takich kwasów i soli oraz substancji nadających skórom
dodatkowe cechy np. delikatność lica lub zwartość struktury włóknistej.
Wytrawianie skór.

Stopień wytrawiania może być regulowany temperaturą kąpieli wytrawiającej. Enzymy są

bardzo  wrażliwe  na  temperaturę,  a  optimum  ich  działania  zależy  od  rodzaju  i  źródła
pochodzenia  enzymu  (odzwierzęce,  bakteryjne,  grzybowe).    W  praktyce  stopień  wytrawienia
reguluje  się  temperaturą  i  czasem  trawienia  procesu.  Zasadą  jest  stosowanie  temperatury
niższej  28-32

C dla skór które mają być mało ciągliwe i ścisłe, a temperatury wyższej

36-38

C dla skór miękkich, pulchnych i ciągliwych.

Duży wpływ na aktywność enzymów ma środowisko kąpieli technologicznej. Enzymy
używane do wytrawiania skór mają optimum działania przy pH 8,2.

Szybkość wytrawiania wzrasta przy zwiększeniu zawartości enzymów w kąpieli, ale tylko

do pewnych granic. Przez odpowiednie dawkowanie preparatu wytrawiającego można
regulować stopień rozluźnienia tkanki skórnej. Ilość preparatu w stosunku do masy skór zależy
także od rodzaju i przeznaczenia wyprawianego surowca.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaki jest cel moczenia skór?
2.  Jakie czynniki wpływają na proces moczenia skór?
3.  Dlaczego należy wymieniać pierwszą kąpiel namokową po 1 – 2 godzinach?
4.  Jakie reaktory stosowane są do moczenia skór?
5.  Czy proces wapnienia skór ma wpływ na strukturę skóry wyprawionej?
6.  W jakich urządzeniach przeprowadza się proces wapnienia skór?
7.  Jakimi środkami chemicznymi działa się na skórę w procesie wapnienia?
8.  Jaki jest typowy skład wapnicy?
9.  Jaką rolę spełnia w wapnieniu skór siarczek sodu?
10.  Na czym polega odmięśnianie skór?
11.  Na czym polega dwojenie skór?
12.  Jaki jest cel odwapniania skór?
13.  Na jakie etapy można podzielić proces odwapniania skór?
14.  Jakie środki stosowane są do odwapniania skór?
15.  Co to są enzymy proteolityczne?
16.  W jakim procesie garbarskim wykorzystuje się działanie enzymów proteolitycznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Metodyka produkcji skór bydlęcych na wierzchy obuwia przewiduje zużycie do procesu

moczenia wstępnego:

−

wody o temperaturze 26

C - 250%,

−

środka powierzchniowoczynnego – 0,04%,

a do moczenia właściwego:

−

wody o temperaturze 28

C – 300%,

−

środka powierzchniowoczynnego – 0,04%.

w stosunku do masy operacyjnej skór.

Oblicz całkowite zużycie wody i środka powierzchniowoczynnego w procesie

rozmoczenia 96szt. skór surowych o średniej masie27 kg/szt.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obliczyć masę rzeczywistą skór przeznaczonych do moczenia,
2) obliczyć ilość wody i środka powierzchniowoczynnego potrzebne do wstępnego

rozmoczenia skór,

3) obliczyć ilość wody i środka powierzchniowoczynnego potrzebne do właściwego

rozmoczenia skór,

4) obliczyć łączną ilość zużycia wody i środka powierzchniowoczynnego,
5) zapisać wyniki w dzienniczku praktyki i przedstawić do oceny nauczyciela.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dzienniczek praktyki,

−

kalkulator.

Ćwiczenie 2

Oblicz ilość środków jaką należy użyć do zwapnienia 3,5 tony skór surowych bydlęcych

na spody obuwia, jeśli metodyka wyprawy skór przewiduje:

300% wody,
2,5% wapna hydratyzowanego,
2,3% siarczku sodu,

w stosunku do masy operacyjnej skór

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) oznaczyć masę operacyjną skór przeznaczonych do wapnienia,
2) obliczyć ilości wody i środków potrzebnych do zwapnienia skór zgodnie z metodyką

produkcji,

3) zapisać wyniki w dzienniczku praktyki i przedstawić do oceny nauczyciela.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dzienniczek praktyki,

−

kalkulator.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Przygotowując procesy odwapniania i wytrawy skór bydlęcych z przeznaczeniem na

wierzchy  obuwia,  wsaż  kolejność  czynności  jakie  należy  wykonać  i  oblicz  ilości  wody  oraz
środków  odwapniających  i  wytrawiających  dla  partii  skór,  których  waga  surowca  wynosiła
2750  kg.  Skóry  pochodzą  z  surowca  konserwacji  suchosolonej.  Metodyka  produkcji  skór
przewiduje:

Płukanie: 200% woda 38

C - czas 15 min.

kąpiel wylać

Odwapnianie
i Wytrawianie: 200% woda 38

0,5%  siarczan amonu czas - 30 min.
+ 0,65%   kwas glutarowy w dwóch porcjach co 20 min czas – 120 min.

+ 0,3% Garbon /środek wytrawiający/ czas 20 min.

kąpiel wylać

Płukanie 2x: 100% woda 20

C - 2x10 min.

kąpiel wylać, po drugim płukaniu skóry wyrzucić
Przy obliczeniach skorzystaj z tabelki nr.2 z pierwszego rozdziału poradnika oraz z założenia
że masa golca stanowi 60% masy rzeczywistej skór surowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obliczyć masę rzeczywistą skór surowych,
2)  obliczyć masę operacyjną skór – masa golca,
3)  obliczyć ilości wody i potrzebnych środków zgodnie z metodyką,
4)  zapisać  w  dzienniczku  praktyki  kolejność  i  sposób  wykonywania  czynności

technologicznych,

5)  przedstawić projekt do oceny nauczyciela,
6)  wziąć udział w dyskusji technologicznej,
7)  uwagi i wnioski oraz sugestie nauczyciela zapisać w dzienniczku.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dzienniczek praktyki,

−

kalkulator.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować i omówić przebieg procesu moczenia skór surowych?



2) scharakteryzować i omówić przebieg procesu wapnienia skór

surowych?



3) wskazać urządzenia do przeprowadzenia procesów moczenia

i wapnienia skór?



4) scharakteryzować pracę maszyny do odmięśniania skór?



5) omówić sposób przeprowadzenia maszynowego odmięśniania skór?



6) scharakteryzować pracę maszyny do dwojenia skór?



7) omówić sposób przeprowadzenia maszynowego odmięśniania skór?



8) ustalić masę operacyjną skór?



9) scharakteryzować

omówić

przebieg

procesów

odwapniania

i wytrawiania skór?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Kontrolowanie przebiegu procesów przygotowania skór do

garbowania

4.4.1. Materiał nauczania

Kontrola międzyoperacyjna procesu wyprawy skór, ma na celu prawidłowe kierowanie

procesami

technologicznymi.

Kontrolę

międzyoperacyjną

dzieli

się

na:

badania

organoleptyczne i badania laboratoryjne.

Badanie organoleptyczne polega na rzeczoznawczej ocenie jakości surowca, półproduktu,

a także wykończonej skóry. Ustala się cechy zewnętrzne skóry, jak: barwa, zapach, sztywność,
wiotkość, wygląd lica i mizdry, wygląd przekroju skóry itp. Badanie to nie zawsze pozwala na
dokładną  ocenę  prawidłowości  wykonanej  operacji,  ale  przeprowadzane  bezpośrednio  na
dziale  produkcyjnym  w  czasie  procesów  technologicznych  pozwala  na  szybką  ocenę
prawidłowości  wyprawy  skór.  Bezpośrednio  na  dziale  produkcji  przeprowadza  się  również
niektóre badania fizykomechaniczne. Obejmują one najczęściej pomiary temperatury, gęstości i
pH roztworów.

Badania laboratoryjne są najbardziej miarodajne. Na podstawie analiz chemicznych

i fizykochemicznych najdokładniej można ocenić przebieg i prawidłowość wykonywanej
operacji. Z badaniami laboratoryjnymi dokładnie zapoznasz się przerabiając materiał nauczania
jednostki modułowej 311[09].Z5.02 – „Prowadzenie kontroli międzyoperacyjnej procesów
wyprawy skór”.
Kontrola procesu moczenia skór

Gwarancją właściwego przebiegu procesu i rozmoczenia skór jest zachowanie

parametrów technologicznych i technicznych:

−

współczynnika kąpielowego,

−

temperatury,

−

czasu,

−

szybkość obrotu reaktora kąpielowego czyli wpływ czynnika mechanicznego

podanych w recepturze technologicznej dla produkowanych skór.

Ocena organoleptyczna rozmoczenia skór wymaga od kontrolującego doświadczenia

zawodowego i polega na stwierdzeniu zwiotczenia tkanki skór na całej powierzchni.
W żadnym miejscu topograficznym skóra nie może wykazywać sztywności - "być tępa". Skóra
dobrze rozmoczona wykazuje poślizg mizdry, zwiotczenie i pulchność tkanki. Podczas
moczenia kontroluje się temperaturę, czas moczenia i ilość kąpieli namokowej.

Zbyt wysoka temperatura kąpieli może spowodować peptyzację białek i uszkodzenie

struktury włóknistej tkanki. Za niska temperatura przedłuża czas procesu, powoduje
„opadnięcie” struktury co prowadzi do niecałkowitego rozmoczenia skór.

Czas moczenia powinien być wystarczający do wypłukania brudu ze skór, rozpuszczenia

i wypłukania białek bezpostaciowych. pozostawienie ich w skórze to sztywność i twardość
skóry. Zbyt długi czas osłabia strukturę skóry, która staje się luźna, słaba a w towarze
gotowym łatwo nasiąkliwa.

Ilość kąpieli namokowej jest szczególnie ważna przy moczeniu skór konserwacji suchej

i sucho-solonej. Obracanie skór w zbyt małej ilości kąpieli powoduje obtarcia i pęknięcia lica, a
nawet całego przekroju tkanki. Jest też przyczyną niedostatecznego rozmoczenia skór.

Laboratoryjna ocena przebiegu rozmoczenia skóry polega na ocenie:

−

stopnia rozmoczenia czyli ilości wody w skórze którą określa się przez oznaczenie
zawartości wody w pobranej próbce o ciężarze 10 gramów,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

oznaczenia strat substancji skórnej (białka) podczas moczenia. Wodę namokową bada się
na zawartość całkowitego azotu oraz protein koagulujących i nie koagulujących
w podwyższonej temperaturze,

−

oznaczenia ilości drobnoustrojów w celu uchwycenia momentu i przeciwdziałania
rozkładowi białka Jedną z metod jest kolorymetryczne oznaczenie tyrozyny powstałej
wskutek rozkładu białka skórzanego.

Kontrola procesu wapnienia

Niezbędne jest okresowe sprawdzanie parametrów technologicznych: temperatury,

stężenia wapnicy, wartości pH i przestrzeganie czasu procesu.

Organoleptycznie stwierdza się stopień spęcznienia i jędrności skór. Nacisk palcem skóry

od  strony  lica  nie  powinien  powodować  pozostawienia  śladów  odcisku.  Skóra  dostatecznie
spęczniała  jest  sprężysta  o  szklistym,  pogrubionym  przekroju.  Badanie  takie  wymaga
doświadczenia  zawodowego.  Nadmierne  spęcznienie skór  prowadzi  do  rozluźnienia struktury
skór  i luźności  lica,  co okazuje się tak zwanym „pływaniem lica” w skórach gotowych. Może
ono  być  wywołane  niską  temperaturą  lub  brakiem  dodatku  środków  przeciw    pęcznieniu
białka.  Nadmierne  i  nagłe  spęcznienie  tkanki  powoduje  także  zablokowanie  torebek
włosowych  i  niedostateczne  rozluźnienie  obsady  włosa.  Kępki  włosów  pozostają  po
zakończeniu procesu.

Niedokładne rozprowadzenie w kąpieli składników wapnicy, szczególnie siarczku

sodowego, powoduje powstawanie czarnych plam na licu skór po zetknięciu się skóry
z metalowymi narzędziami lub częściami maszyn. Często w trakcie wapnienia powstają na
skórach plamy wapienne gdy ilość wapnicy jest zbyt mała i powierzchnia lica skór wystawiona
jest na długotrwałe oddziaływanie powietrza.

Dokładną analizę wapnic polegającą na oznaczaniu całkowitej alkaliczności, zawartości

CaO i Na

S oraz wartości pH uzyskuje się w badaniach laboratoryjnych.

Kontrola odmięśniania skór

Przed przystąpieniem do operacji odmięśniania sprawdzamy sprawność pracy maszyny,

stan techniczny i stopień naostrzenia noży spiralnych, czystość walców podających
i dociskowych oraz ustawienie robocze maszyny.

Po odmięśnieniu każdej skóry sprawdzamy stopień usunięcia błony przymięsnej

i regulujemy pracę maszyny, eliminując ewentualne mechaniczne uszkodzenia skór.
Kontrola dwojenia skór

Przed przystąpieniem do operacji dwojenia, sprawdzamy sprawność pracy maszyny, stan

techniczny i stopień naostrzenia noża taśmowego, czystość walców podających
i dociskowych oraz ustawienie robocze maszyny.

W czasie dwojenia skór, zwracamy uwagę na dokładność podsuwania i podawania skór

pod wałki dociskowe i prowadzące, eliminujemy fałdowanie się skór oczyszczając je uprzednio
ze wszelkich twardych mechanicznych zabrudzeń.

zdwojeniu

każdej

skóry

sprawdzamy

dokładność

wykonania

operacji

i regulujemy pracę maszyny, eliminując ewentualne mechaniczne uszkodzenia skór.
Kontrola procesu odwapniania

Właściwy stopień odwapnienia skóry zależny jest od przestrzegania zasad

technologicznych i stosowanie się do receptury tego etapu procesu wyprawy. Dokładną ocenę
można uzyskać w analizie laboratoryjnej półfabrykatu po określeniu całkowitej alkaliczności
i zawartości wapnia w goliźnie.

W kontroli odwapniania należy przeprowadzić również pomiar

wartości pH kąpieli przed i po odwapnianiu oraz pomiar temperatury.

Dokładną charakterystykę procesu odwapniania uzyskuje się, jeśli określi się zawartość

wapnia w goliźnie, np. metodą kolorymetryczną polegającą na reakcji Ca

z kwasem

pirogalusowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W warunkach produkcji wystarczająca jest ocena organoleptyczna w której określa się

"opadnięcie"  golizny  czyli  likwidację  spęcznienia  alkalicznego,  oraz  zbadanie  pH  przekroju
skóry  przy  pomocy  wskaźnika  fenoloftaleiny.  Nanosząc  kroplę  roztworu  fenoloftaleiny  na
przekrój  golizny  obserwujemy  zabarwienie  tkanki  skórnej.  Różowe  zabarwienie  świadczy
o  zawartości  wodorotlenku  wapniowego  czyli  niedostatecznym  odwapnieniu  golizny.  Ma  to
wpływ na ordynarny wygląd lica, które staje się łamliwe a skórach miękkich sztywne i twarde.
Kontrola procesu wytrawiania

Kontrola procesu wytrawiania skór polega na organoleptycznej ocenie zwiotczenia

tkanki, śliskości lica oraz pulchności i rozluźnienia struktury włóknistej.
Zwiotczenie i pulchność stwierdza się przez nacisk palcem na goliznę w zwartych strukturalnie
miejscach  topograficznych  skóry.  Powstanie  trwałego  śladu  świadczy  o  dobrze
przeprowadzonym  wytrawianiu.  Dostateczne  wytrawianie  poznaje  się  po  śliskiej  powierzchni
lica,  a  potarcie  paznokciem  powinno  wyciskać  mazisty  brud  i  pozostawiać  biały  ślad  na  licu
skóry. Szorstkie lico golizny świadczy o niedostatecznie przeprowadzonym wytrawianiu.

Dla skór rękawiczkowych i odzieżowych, dla których wymagane jest mocne wytrawienie,

przeprowadza się próbę przepuszczalności powietrza. Polega ona na uciśnięciu mocno palcem
bańki z powietrzem utworzonej ze złożonej skóry w formie balonu ściśniętego mocno jedną
ręką u dołu. Dobrze wytrawiona skóra przepuszcza łatwo powietrze przez pory po cebulkach
włosowych.

W czasie wytrawiania przeprowadza się kontrolę temperatury i pH kąpieli, które powinno

wynosić ok.8.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaki jest cel przeprowadzania kontroli międzyoperacyjnej procesów wyprawy skór?
2.  Na czym polega badanie organoleptyczne procesów technologicznych wyprawy skór?
3.  Na czym polega badanie laboratoryjne procesów technologicznych w etapie przygotowana

skór do garbowania?

4.  W jaki sposób określamy prawidłowość przeprowadzenia procesu moczenia skór?
5.  W jaki sposób określamy prawidłowość przeprowadzenia procesu wapnienia  skór?
6.  Jak  oceniamy  jakość  wykonania  mechanicznych  obróbek  skór  w  przygotowaniu  ich  do

garbowania?

7.  W jakim celu ustala się masę golca?
8.  W jaki sposób badamy odwapnienie skór?
9.  Jak badamy prawidłowość wytrawienia golizny?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sprawdź i scharakteryzuj stopień nawodnienia próbek skór surowych przy zastosowaniu

różnych współczynników:

−

sposobu konserwacji,

−

temperatury wody namokowej,

−

czynnika ruchu,

−

środka powierzchniowoczynnego,

−

czasu moczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przygotować stanowisko pracy ze stołem laboratoryjnym, słojami Wacker

a i aparatem

Spechta,

2) przygotować próbki skór surowych różnych konserwacji,
3) nastawić kąpiele technologiczne z różnymi parametrami współczynników temperatury,

czasu i ruchu skór,

4) sprawdzić i ocenić stan nawodnienia skór po określonych odcinkach czasu przebiegu

procesu,

5)  zapisać wyniki w dzienniczku praktyki,
6)  przedstawić wyniki badań po zakończeniu ćwiczenia,
7)  wziąć udział w dyskusji technologicznej,
8)  zapisać  w  dzienniczku  wnioski  i  spostrzeżenia  zaobserwowane  w  czasie  prowadzenia

ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stół laboratoryjny,

−

słoje Wacker`a,

−

aparat Specht`a,

−

cylinder miarowy do odmierzania ilości kąpieli technologicznych,

−

waga laboratoryjna do ustalania masy skór i masy środków chemicznych,

−

próbki skór surowych różnych rodzajów i różnych metod konserwacji,

−

dzienniczek praktyki.

Ćwiczenie 2

Zbadaj wpływ czynników:

−

skład kąpieli,

−

czynnik mechaniczny – ruch skór,

−

temperaturę kąpieli technologicznej,

−

czas procesu

na przebieg i wynik końcowy procesów: wapnienia odwapniania i wytrawienia skór.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przygotować stanowisko pracy ze stołem laboratoryjnym, słojami Wacker

a i aparatem

Spechta,

2)  przygotować próbki skór po procesie moczenia do przeprowadzenia prób wapnienia skór,
3)  przygotować próbki skór w golcu do przeprowadzenia prób odwapniania i wytrawiania,
4)  nastawić  kąpiele  technologiczne  z  różnymi  parametrami  współczynników:  składu  kąpieli,

temperatury, czasu procesu i ruchu skór,

5)  przeprowadzić próby,
6)  ocenić przebieg procesów i jakość skór po zakończeniu prób,
7)  zapisać wyniki w dzienniczku praktyki,
8)  scharakteryzować przebieg i wyniki przeprowadzonych prób,
9)  wziąć udział w dyskusji technologicznej,
10) zapisać  w  dzienniczku  wnioski  i  spostrzeżenia  zaobserwowane  w  czasie  wykonywania

ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stół laboratoryjny,

−

słoje Wacker`a,

−

aparat Specht`a,

−

cylinder miarowy do odmierzania ilości kąpieli technologicznych,

−

waga laboratoryjna do ustalania masy skór i masy środków chemicznych,

−

próbki skór surowych różnych rodzajów i różnych metod konserwacji,

−

dzienniczek praktyki.

Ćwiczenie 3

Używając wskaźników chemicznych i papierków wskaźnikowych, określ odczyn kąpieli

technologicznych i odczyn przekroju próbek skór z tych kąpieli. Wyniki zapisz w dzienniczku
praktyki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować zlewki laboratoryjne do badania kąpieli,
2)  przygotować papierki wskaźnikowe i wskaźniki chemiczne,
3)  zbadać kolejno różne kąpiele technologiczne pod kątem odczynu,
4)  zapisać wyniki w dzienniczku praktyki,
5)  zbadać kolejno pH próbek skór na przekroju i wyniki zapisać,
6)  zestawić wyniki w tabelkę,
7)  wziąć udział w dyskusji technologicznej,
8)  zapisać spostrzeżenia, uwagi i wnioski w dzienniczku praktyki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papierki wskaźnikowe,

−

wskaźniki chemiczne – fiksanalia: oranż metylowy, fenoloftaleina, zieleń bromokrezolowa,

−

próbki kąpieli technologicznych: moczenia, wapnienia, odwapniania, wytrawiania,

−

dzienniczek praktyki.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować cel przeprowadzania kontroli międzyoperacyjnej procesów

przygotowania skór do garbowania?



2) określić metody badań stosowane w kontroli międzyoperacyjnej

w etapie przygotowania skór do garbowania?



3) wyjaśnić na czym polegają badania organoleptyczne?



4) uzasadnić potrzebę wykonywania badań laboratoryjnych kąpieli

technologicznych i półfabrykatów skór?



5) określić cel oznaczania odczynu chemicznego kąpieli i przekroju próbek

skór?



6) wykonać podstawowe badania kontrolne operacji i procesów

przygotowania skór do garbowania?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test zawiera 20 zadań. Do każdego zadania dołączone są 4 możliwości odpowiedzi. Tylko

jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie na

później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Przygotowanie do garbowania skór wyprawianych bez włosa polega na

a)  ułożeniu ich w stosy w magazynie surowca.
b)  zestrzyżeniu okrywy włosowej na całej powierzchni skór.
c)  rozsortowaniu ich pod względem rodzaju i poddaniu ich czynnościom konserwacji.
d)  poddaniu

ich

procesom

moczenia, wapnienia, odmięśniania, odwapniania

i wytrawiania.

2. Kolejność procesów i operacji przygotowania skór do garbowania to:

a)  moczenie, wapnienie, odmięśnianie, dwojenie, odwapnianie i wytrawianie.
b)  odmięśnianie, wapnienie, wytrawianie, odwapnianie, dwojenie i moczenie.
c)  wytrawianie, wapnienie, odmięśnianie, dwojenie, odwapnianie i moczenie.
d)  moczenie, wapnienie, odwapnianie, odmięśnianie, dwojenie i wytrawianie.

3. Dobór skór w partie produkcyjne odbywa się

a)  przed zakonserwowaniem i ułożeniem ich w stosy do magazynowania.
b)  po rozmoczeniu i wypłukaniu z nich brudu i środka konserwującego.
a.  po  rozsortowaniu  ich  w  surowcu  według:  rodzaju,  wielkości,  przeznaczenia

i podobnych właściwości fizycznych.

c) po zakończeniu procesów technologicznych przygotowania do garbowania.

4. Moczenie, wapnienie, odwapnianie i wytrawianie to

a)  operacje mechanicznego oddziaływania na tkankę skórną.
b)  kąpielowe procesy z udziałem środków chemicznych.
c)  metody konserwacji skór surowych.
d)  sposoby przygotowania skór do rozsortowania asortymentowego.

5. Do moczenia skór stosuje się wodę

a) zimną o temperaturze poniżej 10

b) gorącą o temperaturze 50 -60

c) nastawianą na temperaturę 23 -26

d) której temperatura nie ma wpływu na przebieg procesu.

6. Zasadą procesów kąpielowych w garbarstwie jest aby roztwór roboczy

a)  stykał się z całą powierzchnią skór i przechodził do wnętrza skóry.
b)  oddziaływał jedynie na lico skór powodując jego zmywanie.
c)  oddziaływał jedynie na stronę przymięsną skór i zmiękczał ją.
d)  służył tylko do rozpuszczania środków chemicznych.

7. Wapnienie to proces którego celem jest

a)  usztywnienie skóry po oczyszczeniu i rozmiękczeniu jej podczas moczenia.
b)  rozluźnienie struktury skóry przez rozpuszczenie białek bezpostaciowych.
c)  napełnienie struktury skór dla zwiększenia ich masy.
d)  pogrubienie struktury dla zwiększenia wydajności skór.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

8. Roztwór technologiczny w skład której wchodzi siarczek sodu to kąpiel

a)  wytrawiająca.
b)  odwapniająca.
c)  wapniąca.
d)  namokowa.

9. Odmięśnianie skór to operacja

a)  zeskrawania mechanicznego tkanki przymięsnej.
b)  chemicznego  usunięcia tkanki przymięsnej.
c)  oddziaływania na skórę środkami chemicznymi od strony przymięsnej.
d)  układania skór stroną przymięsną na zewnątrz.

10. Dwojenie to operacja

a)  przecinania skór wzdłuż linii grzbietowej na dwie połowy.
b)  uzyskiwania dwóch części skóry przez odcinanie części karkowej.
c)  odcinania dwóch boków od części szczupakowej skóry.
d)  przecinania skóry z jej grubości na dwa płaty równoległe do powierzchni skóry.

11. Dwojenie skór wykonuje się na maszynie której elementem roboczym jest

a)  bezkońcowy ostry nóż taśmowy przesuwający się na dwóch kołach.
b)  walec z ostrymi nożami spiralnymi rozchodzącymi się odśrodkowo.
c)  ostry, prosty nóż zamontowany na stałe wzdłuż wałka podającego.
d)  okrągły nóż talerzowy przesuwający się wzdłuż płaszczyzny skóry.

12. Masa golizny jest to

a)  miara powierzchni skór po procesie dwojenia.
b)  masa operacyjna służąca do obliczania zużycia środków chemicznych.
c)  miara przepustowości maszyn garbarskich.
d)  wskaźnik obciążenia bębnów garbarskich.

13. Proces odwapniania skór polega na

a)  wysuszeniu i skruszenia wapna wprowadzonego do skór w procesie wapnienia.
b)  chemicznym rozpuszczeniu i wypłukaniu wapna ze skór.
c)  mechanicznym zeskrobaniu związków wapna z powierzchni skór.
d)  naniesieniu wapna w postaci papki w celu pozbycia się włosa.

14. Wytrawianie przeprowadza się w celu

a) dokończenia procesu oczyszczenia struktury skór z białek bezpostaciowych.
b) zablokowania

struktury

skór

przed

wnikaniem

niepotrzebnych

środków

chemicznych.

c) uodpornienia skór na działanie czynników mechanicznych.
d) uodpornienie skór na podwyższoną temperaturę.

15. Wytrawianie skór przeprowadza się przy pomocy

a)  kwasów powodujących pęcznienie białek.
b)  zasad wywołujących rozpad białek.
c)  soli zmieniających odczyn środowiska skóry.
d)  enzymów powodujących hydrolizę białek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. Współczynnik kąpielowy określa

a)  wymaganą objętość roztworu roboczego w danym procesie wyprawy skór.
b)  ilość zmian kąpieli technologicznych w procesie wyprawy skór.
c)  ilość środków chemicznych do procesu kąpielowego skór.
d)  szybkość wlewania i wylewania kąpieli technologicznych w wyprawie skór.

17. Ilość kąpieli technologicznych garbarskich i ilość stosowanych środków chemicznych

oblicza się w stosunku do
a)  objętości urządzeń.
b)  ilości sztuk skór w partii produkcyjnej.
c)  masy operacyjnej skór w partii produkcyjnej.
d)  planowanego metrażu skór gotowych.

18. Kontrola międzyoperacyjna polega na

a) sprawdzeniu zachowania wartości parametrów technologicznych oraz sprawdzeniu

jakości skór po każdym procesie i każdej obróbce technologicznej.

b) badaniu środków stosowanych do kąpieli technologicznych w kolejnych procesach.
c) badaniu sprawności maszyn i urządzeń garbarskich stosowanych do procesów

kąpielowych i obróbek mechanicznych skór.

d) określeniu jakości skór po zakończeniu wszystkich procesów i obróbek

technologicznych w etapie przygotowania skór do garbowania.

19. Na proces wytrawy skór największy wpływ mają parametry

a)  współczynnika kąpielowego i czynnika mechanicznego ruchu.
b)  współczynnika kąpielowego i czasu trwania procesu.
c)  odczynu i temperatury kąpieli wytrawiającej.
d)  grubości skór i czasu trwania procesu wytrawy.

20. Stopień odwapnienia golizny badamy

a) oznaczając laboratoryjnie ilość wapna w określonej ilości kąpieli odwapniającej.
b) określając zabarwienie przekroju skóry po zakropleniu go 2 -3 kroplami wskaźnika

fenoloftaleiny.

c) określając stopień zmętnienia kąpieli odwapniającej.
d) określając organoleptycznie śliskość powierzchni lica i mizdry odwapnionych skór.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Przygotowanie skór wyprawianych bez włosa do garbowania właściwego

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: