Od  ttumacza

Pragnąc  zachować  terminologiczną  i  stylistyczną  spójność  tekstów  za 

wartych w niniejszym tomie,  zdecydowałem  się przełożyć na nowo  rów 

nież te artykuły Louisa Althussera, które istniały już wcześniej w polskich 
tłumaczeniach,  sporządzonych, w obu przypadkach, przez Wiktora Dłu 

skiego  (Marksizm  a  humanizm,  w:  Drogi  współczesnej filozofii,  red.  Ma 

rek }.  Siemek,  Czytelnik, Warszawa 1978,  oraz Piccolo,  Bertolazzi  i Brecht 

(Notatki  o  teatrze  materialistycznym),  w:  Marksizm  i  literaturoznawstwo 

współczesne,  red.  Andrzej  Lam,  Bohdan  Owczarek,  Państwowy  Instytut 

Wydawniczy,  Warszawa  1979).  Racją  istnienia  nowego  przekładu powiu 

na być jego wyższość nad starym. W tym przypadku jednak bardziej ni/

o  jakąkolwiek  „rywalizację”  idzie  o  próbę  równoległą  (choć  nie  równo 
czesną),  która  wiele  zawdzięcza  tamtym,  pionierskim  tłumaczeniom 
sprzed trzydziestu lat.

Słownik pojęć1

a b s t r a k t

 

(abstrait).  Zdaniem  Althussera  teoretyczna  opozycja 

między abstraktem  i  konkretem  przynależy w pełni  do  dziedziny  teorii. 

Abstrakt  stanowi  mianowicie  punkt  wyjścia  praktyki  teoretycznej,  jej 

- > O

g ó l n o ś ć

 

I,  podczas  gdy  konkret jest jej  punktem  dojścia  (Ogólno­

ścią  III).  Rozpowszechniony teoretyczny pogląd, jakoby teoria była  abs­

trakcyjna,  rzeczywistość  zaś  -   konkretna,  jest  typowy  dla  Feuerbacha, 

a także dla Marksa z wczesnego okresu.

a l i e n a c j a

 

(alienation, Entausserung). Ideologiczne pojęcie stosowane 

przez Marksa w jego ->

w c z e s n y c h

 

p i s m a c h

 

i uznawane przez zwolenni­

ków owych pism za kluczowe pojęcie marksizmu. Sam termin Marks zapo­
życzył z antropologii Feuerbacha, gdzie odnosił się on do stanu ludzkości 

i społeczeństwa, w którym istota człowieka udostępnia się jemu samemu 

w oderwanej  postaci boga.  Ten ostatni, jakkolwiek stworzony przez czło­
wieka na obraz i podobieństwo jego (gatunkowej) istoty, jawi mu się jako ze­
wnętrzny, istniejący uprzednio stwórca. Marks używał pojęcia alienacji do 

krytyki państwa i ekonomii jako tych instancji, które na podobnej zasadzie 
przywłaszczają sobie rzeczywistą ludzką pracę, będącą dla człowieka źród­
łem samookreślenia. W jego późniejszych dziełach termin ten występuje 

jednak bardzo rzadko, a jeśli już się pojawia, to albo w sensie ironicznym, 

albo (jak na przykład w Kapitale) zmienionym w stosunku do wyjściowego.

1 

Autorem  niniejszego  słownika,  załączonego  pierwotnie  do  angielskiego  wydania 

W imię Marksa, jest Ben Brewster.  Słownik uzyskał imprimatur samego Althussera, któ­

ry dodał do  tekstu kilka wstawek,  umieszczonych w nawiasach kwadratowych,  z dopis­
kiem „L.A.”  [przyp. red.].

312

 

SŁOWNIK  POJĘĆ

b a z a

  (

s t r u k t u r a

)/

n a d b u d o w a

 

(structure/superstructure). Na grun 

cie klasycznego  marksizmu każdą 

- >

f o r m a c j ę

 

s p o ł e c z n ą

 

rozkłada się 

na  elementy  składowe:  determinującą  w  ostatniej  instancji  bazę  ekono 
miczną oraz względnie autonomiczne elementy nadbudowy w postaci  i) 
państwa i prawa;  2)  ideologii. Althusser wprowadza tu pewien porządek, 
dokonując  ogólnego  rozróżnienia  na  strukturę  (praktykę  ekonomiczna) 
i nadbudowę (praktykę polityczną i ideologiczną). Wszystkie trzy wymic* 

nione rodzaje praktyki tworzą razem 

- ^

s t r u k t u r ę

 

z

 

d o m i n a n t ą

, 

detei 

minowaną w ostatniej instancji przez ekonomię.

c a ł o ś ć

  (

totalite,  Totalitdt

). 

Pojęcie  ukute  przez  Hegla,  którego  sens 

następnie  uległ  pewnemu  rozmyciu;  stosowali je  wszyscy teoretycy pi a 

gnący podkreślić w każdym systemie znaczenie całości kosztem jego czę 

ści.  Całość typu heglowskiego  i całość marksistowska znaczą jednak coś 
zupełnie  innego.  Całość  heglowska  to  istota  skrywająca  się  za wielością 

swoich przejawów, podczas gdy całość w sensie marksistowskim jest zde 

centrowaną 

- >

s t r u k t u r ą

 

z

 

d o m i n a n t ą

.

c i ę c i e

 

e p i s t e m o l o g i c z n e

 

(coupure  epistemologiąue)  -   pojęcie 

wprowadzone przez Gastona Bachelarda w jego pracy o Kształtowaniu się 

umysłu naukowego, używane przez Canguilhema i Foucaulta w badaniach 

nad historią idei. Odnosi się do przeskoku ze świata przednaukowego do 
świata  nauki,  przeskoku  zakładającego  radykalne  zerwanie  z  całym  po 
rządkiem i systemem odniesień pojęć przednaukowych  (ideologicznych) 

oraz konstrukcję nowego porządku (nowej 

- ^

p r o b l e m a t y k i

). 

Althusser 

odnosi je do aktu odrzucenia przez Marksa ideologii heglowskiej i feiu i 

bachowskiej,  którym  pozostawał  wierny  w  czasach  młodości,  i  do  kon 

strukcji  podstawowych  pojęć 

- ^

m a t e r i a l i z m u

 

h i s t o r y c z n e g o

 

i

 

im a

LEKTYCZNEGO .

d i a l e k t y k a

 

ś w i a d o m o ś c i

 

(dialectiąue  de  la  conscience).  Dialekty 

ka heglowska, a także każda inna, w której  różne elementy lub moment y 
traktowane są jako  przejawy jednej,  prostej, wewnętrznej  zasady, tak  j.tl 

w Heglowskich  Wykładach z filozofii dziejów, w których Rzym wyraża za 

sadę abstrakcyjnej osobowości prawnej itp.

s ł o w n i k

 

p o j ę ć

e m p i r y z m

  (

empirisme

). 

Althusser  używa  pojęcia  empiryzmu  w  sze­

rokim znaczeniu, obejmującym każdy rodzaj  „epistemologii”, która prze­

ciwstawia  gotowy  podmiot  gotowemu  przedmiotowi,  traktując  wiedzę 

jako  efekt  abstrakcji  stosowanej  przez podmiot w celu wydobycia  istoty 

przedmiotu.  W  ten  sposób  poznanie  przedmiotu  zawiera się już w nim 

samym,  i  to  niezależnie  od  natury  podmiotu  (psychologicznego,  histo­

rycznego  itd.)  i  przedmiotu  (ciągłego,  nieciągłego,  ruchomego  lub  po­
zostającego  w spoczynku), jakie wchodzą tutaj  w grę.  Pod taką definicję 

empiryzmu  podpadają  więc  nie  tylko  epistemologie  tradycyjnie  zwane 

„empirystycznymi”,  ale  też  takie,  które  należą  do  klasycznego  idealizmu, 

podobnie jak epistemologia Fetierbacha i młodego Marksa.

„

f i l o z o f i a

” /

f i l o z o f i a

  („

philosophie”/philosophie). „Filozofia” (w cu­

dzysłowie)  odnosi  się  do  uświadomionych  postaci 

- ^

i d e o l o g i i

, 

która 

przeciwstawia się 

-

ó

T

e o r i i

. 

(Por.  „Uwagi”  Althussera w sprawie  „przyję­

tej terminologii”, s. 58-59). Filozofia (bez cudzysłowu) to termin używany 

w późniejszych esejach na określenie filozofii marksistowskiej, czyli mate­

rializmu dialektycznego.

f o r m a c j a

 

s p o ł e c z n a

  (

formation  soeiale)  [pojęcie  oznaczające  tak 

zwane „społeczeństwo” -  L.A.]. Konkretna, znajdująca się na określonym 

etapie  rozwoju,  złożona  całość  obejmująca 

- >

p r a k t y k ę

 

e k o n o m i c z n ą

, 

p o l i t y c z n ą

 

o r a z

 

i d e o l o g i c z n ą

. 

Materializm historyczny jest właśnie 

nauką o formacjach społecznych.

h u m a n i z m

  (

humanisme). Humanizm jest charakterystycznym rysem 

- ^

p r o b l e m a t y k i

 

ideologicznej, od której zaczynał Marks, a mówiąc ogól­

niej  -  każdej  nowoczesnej  ideologii.  Szczególnie trzeźwą wersję humani­
zmu stanowi antropologia Feuerbacha, przeważająca jeszcze we 

-

ó w c z e s

­

n y c h

 

p i s m a c h

  M

a r k s a

. 

Wszelako  materializm  historyczny  wyłożony 

przez  Marksa  w  późniejszym  okresie,  będąc  nauką,  zakłada  teoretycz­
ny antyhumanizm.  Dzieła  należące  do  okresu  przełomu  cechuje  z kolei 

„realny humanizm”,  który zachowuje jego  podstawową formę, jednak za 

sprawą zwrotów takich jak „całokształt stosunków społecznych” wskazuje 

już dalej  na pojęcia należące do materializmu historycznego.  Humanizm 

może być również 

-

m d e o l o g i ą

 

społeczeństwa socjalistycznego, stając się

wtedy  „humanizmem  klasowym”  [wyrażenia  tego  używam,  rzecz jasna, 
w prowizorycznym, tylko na poły krytycznym sensie -  L.A.].

i d e o l o g i a

  (

ideologie

). 

Ideologia to  „przeżywany”  stosunek ludzi  do 

ich świata lub -  jak choćby w przypadku 

- ^ „

f i l o z o f i i

”  

-  uświadomiona 

forma owego zasadniczo nieświadomego stosunku. Może być ona spójna 
i logiczna  (jak na przykład teologia),  od nauki odróżnia ją zatem nie jej 
fałszywość, lecz fakt, że jej  aspekt praktyczno-społeczny przeważa w nic ) 
nad aspektem teoretycznym, poznawczym. Historycznie rzecz biorąc, po 
przędza ona naukę, która powstaje za sprawą 

- *

c i ę c i a

 

e p i s t e m o l o g i c z

 

n e g o

, 

trwa  jednak  także  i  później,  współistniejąc  z  nauką jako  istotny 

element  każdej 

- >

f o r m a c j i

 

s p o ł e c z n e j

, 

nie  wyłączając  społeczeństwa 

socjalistycznego, a nawet komunistycznego.

KO NDENSACJA,  PR ZEM IESZC Z EN IE  I  FU ZJA   SPRZEC ZN O ŚCI  ( COndeUSil 

tion,  deplacement etfusion  des  contradictions).  Kondensacja i przemieś/ 

czenie to terminy stosowane przez Freuda dla opisania dwóch sposobów 
reprezentacji myśli w pracy marzenia sennego -  ścieśnienia pewnej liczby 
owych  myśli  w jednym  obrazie  lub  przepływu  energii  psychicznej  mit; 
dzy  jednym  obrazem  a  drugim.  Althusser  wykorzystuje  analogię  mię 
dzy tak rozumianą 

- > n a d d e t e r m i n a c j ą  

psychiczną i różnymi formami 

naddeterminacji  sprzeczności  na  gruncie  marksistowskiej  teorii historii 

W  okresach  spokoju  zasadnicze  sprzeczności  naznaczające  daną  forma 

cję społeczną zostają zneutralizowane dzięki ich przemieszczeniu; z kolei 

w sytuacji rewolucyjnej mogą one ulegać fuzji czy kondensacji, co w kon 

sekwencji prowadzi do gwałtownego przełomu.

k o n i u n k t u r a

 

(conjoncture)  -   centralne  pojęcie  marksistowskiej 

nauki  politycznej  (por.  „moment  aktualny”  Lenina),  odnoszące  się  do 

szczególnej  konstelacji  sił,  do  zjawiska każdorazowej 

- >

n a d d e t e r m i n a

 

c j i

 

sprzeczności,  które  wymaga  zastosowania  odpowiedniej  politycznej 

taktyki.

k o n k r e t

 

m y ś l o w y

/

k o n k r e t

 

r z e c z y w i s t y

 

(concret-de-pensee/eon 

cret-reel). Na gruncie ideologii Feuerbacha spekulatywna abstrakcja (por. 

a b s t r a k t

) 

teorii  przeciwstawiona  zostaje  konkretowi,  temu,  co  rzeczy­

314

 

Jfc 

SŁOWNIK  POJĘĆ

SŁOWNIK  POJĘĆ  Ht

wiste.  Z  kolei  dla  dojrzałego  Marksa  zarówno  teoretyczny  abstrakt,  jak 

i  teoretyczny konkret  należą  do  dziedziny  myślenia jako,  odpowiednio, 

- ^ O

g ó l n o ś ć

 

I i Ogólność III. Konkret myślowy stanowi w całości wytwór 

myśli,  natomiast konkret rzeczywisty cały czas  „utrzymuje  się,  w  swojej 
niezależności, na zewnątrz myśli” (Marks).

l e k t u r a

  (

lecture

). 

Problemy  teorii  marksistowskiej  (podobnie  jak 

każdej  innej)  rozwiązać  można  wyłącznie,  ucząc  się  poprawnie  czytać 
teksty  (stąd  tytuł  późniejszej  książki  Althussera:  Czytanie  „Kapitału ’). 
Nie  znajduje  tu  zastosowania  ani  lektura  powierzchowna,  polegająca 
na  poszukiwaniu  dosłownych  odniesień,  ani  heglowska,  wydobywająca 
istotę  tekstu  na  zasadzie  „wyłuskiwania jądra  ze  skorupy”.  Jedynie  lektu­
ra  symptomalna  (por. 

p r o b l e m a t y k a

), 

opierająca  się  na  rekonstrukcji 

problematyki,  docierająca  do  nieświadomej  warstwy  tekstu  jest  sposo­
bem  czytania  dzieła Marksa,  które  pozwala uchwycić  moment 

- >

c i ę c i a

 

e p i s t e m o l o g i c z n e g o

, 

dzięki  któremu  możliwy  stał  się  materializm  hi­

storyczny jako 

->N A U K A .

*

m a t e r i a l i z m

 

d i a l e k t y c z n y

 

i

 

h i s t o r y c z n y

  (

materialisme  dialec- 

tiąue  et  historiąue).  Historycyści,  nawet  ci  uważający  się  za  marksistów, 
odrzucają  klasyczne  marksistowskie  rozróżnienie  na  materializm  hi­

storyczny i  dialektyczny,  uznają bowiem  filozofię  za  rodzaj  samowiedzy 

procesu  historycznego,  utożsamiając  ją  z  nauką  o  historii.  Materializm 

dialektyczny  w  najlepszym  razie  zredukowany  zostaje  do  metody histo­

rycznej, której nauka o historii dostarcza treści. Althusser, który odrzuca 
historycyzm,  odrzuca  także  to  utożsamienie.  Dla  niego  to  materializm 
historyczny jest  nauką  o  historii,  podczas  gdy materializm  dialektyczny, 

czyli filozofia marksistowska, to teoria praktyki naukowej  (por. 

t e o r i a

).

n a d d e t e r m i n a c j a

  (.

surdetermination,  Uberdeterminierung).  Freud 

używał tego terminu między innymi do opisu sposobu, w jaki myśli prze­
kładają się w marzeniu sennym na obrazy, sposobu polegającego na kon­

densacji (condensationl Verdichtung) pewnej liczby owych myśli w jednym 
obrazie lub  na przemieszczeniu  energii psychicznej  z jakiejś  szczególnie 
intensywnej  myśli  na  obrazy  pozornie  banalne  (deplacement/Verschie- 

bung-Verstellung).  Althusser  ujmuje  za jego  pomocą  skutki  oddziaływa­

nia sprzeczności,  obecnych w każdej  praktyce i konstytutywnych dla da 
nej 

- ^

f o r m a c j i

 

s p o ł e c z n e j

, 

na samą tę formację społeczną jako  całość, 

a zatem także  -   zwrotnie  -   na każdą praktykę i sprzeczność.  W wyniku 

tego oddziaływania ustala się określony porządek dominacji i podporzątl 
kowania,  antagonizmu bądź braku antagonizmu sprzeczności w obrębie 

- ^

s t r u k t u r y

 

z 

d o m i n a n t ą

, 

w  określonym  momencie  historycznym. 

Ścisłej  rzecz  ujmując:  naddeterminacja  oznacza  odzwierciedlenie  w  sa 
mej sprzeczności warunków jej istnienia w obrębie złożonej całości, czyli 
innych  sprzeczności,  które  się  na  nią  składają,  innymi  słowy -   odzwier 
ciedlenie w niej samej jej własnego 

- ^

n i e r ó w n e g o

 

r o z w o j u

.

n a u k a

 

(science). Por. 

i d e o l o g i a

 

i 

p r a k t y k a

.

n e g a c j a

 

n e g a c j i

 

(negation  de  la  negation).  Heglowska  koncepcja, 

którą  Marks  „kokietuje”  nawet  w  swych  dojrzałych  dziełach.  Oznacza 

proces 

-

w z n i e s i e n i a

 

i  zachowania  (depassementlAufhebung),  pozwalają 

cy Duchowi wznieść się na kolejny poziom.  Dla Marksa negacja negacji 
opisuje  fakt,  że  kapitalizm,  który  narodził  się  za  sprawą  destrukcji  po 

rządku  feudalnego,  sam  musi  ulec  destrukcji  wskutek  narodzin  socjah 
zmu i komunizmu  [w zastosowaniu tym pojęcie negacji negacji ma sens 
metaforyczny - L.A.].

n i e r ó w n y

 

r o z w ó j

 

(developpement  inegal).  Pojęcie  wypracowane 

przez Lenina i Mao-Tse-tunga. 

- > N

a d d e t e r m i n a c j a

 

wszystkich sprzecz­

ności w obrębie danej 

-

w f o r m a c j i

 

s p o ł e c z n e j

 

oznacza, że żadna z nich 

nie może rozwijać się w sposób prosty; różnego rodzaju naddeterminaeje 

w  różnych  epokach  i  miejscach  odpowiadają  za  pojawianie  się  całkiem 

odmiennych schematów społecznego rozwoju.

o g ó l n o ś c i

 

i, 

i i

 

i  m  (Generalites  I,  II  et  III)  -   na  gruncie 

- >

p r a k

 

t y k i

 

t e o r e t y c z n e j

, 

w  ramach  procesu  produkcji  poznania,  Ogoi 

ność  I  jest  ogólnością  abstrakcyjną,  na  poły  ideologiczną,  na  poły  /as 
naukową, będącą dla nauki  surowym materiałem  do  obróbki,  natomlasi 
Ogólność  III  to  wytworzona już,  konkretna  ogólność  naukowa. 

Z  

kolei 

Ogólność  II  oznacza  teorię, jaką  nauka  dysponuje  w  danym  moment u , 

pewien zespół środków produkcji 

- >

p o z n a n i a

.

#   SŁOWNIK  POJĘĆ

PISM A  W CZESNE  M A R K SA ,  PISM A  O KRESU  DOJRZEW ANIA  I  O KRESU

d o j r z a ł e g o

 

(CEuyres  de  jeunesse,  de  maturation  et  de  la  maturite  de 

Marx).  Althusser  odrzuca pogląd,  zgodnie  z którym  dzieło  Marksa two­

rzy teoretyczną jedność. Dzieli je mianowicie na pisma wczesne (do roku 
1842),  dzieła przełomu (CEuyres de  la  Coupure  -   1845),  dzieła okresu doj­
rzewania  (1845-1847)  oraz  dzieła  okresu  dojrzałego  (1857-1883).  Należy 

jednak pamiętać, że 

-

w c ię c i e

 

e p i s t e m o l o g i c z n e

 

nie może być ani zloka­

lizowane w jednym punkcie, ani dokonane raz na zawsze -  należy myśleć

0 nim jako  o  „ciągłym procesie zerwania”  i odnosić je także do późnych 
dzieł Marksa, w których „kokietuje” formułami heglowskimi i przemyca 

różne przedmarksistowskie „pozostałości”.

p o z n a n i e

 

(connaissance).  Poznanie  stanowi  wytwór 

-

w p r a k t y k i

 

t e o r e t y c z n e j

, 

jest 

- ^ O

g ó l n o ś c i ą

 

III.  Jako takie różni się wyraźnie  od 

praktycznego  rozpoznania  (reconnaissance)  jakiegoś  teoretycznego  pro­
blemu.

P R A K T Y K A   EKO NO M ICZNA,  PO LITYC ZN A,  ID EO LO GICZNA  I  TEO RE­

TYC ZN A  

(pratiąue economiąue, politiąue,  ideologiąue et theoriąue). Althus­

ser przejmuje wypracowaną przez Engelsa i rozwiniętą w dużym stopniu 

przez  Mao  koncepcję,  w  myśl  której  praktyka  ekonomiczna,  polityczna
1  ideologiczna  stanowią  trzy  podstawowe  formy  praktyki  (procesu  pro­

dukcji  czy  transformacji),  konstytutywne  dla  każdej 

- >

f o r m a c j i

 

s p o

­

ł e c z n e j

. 

Praktyka  ekonomiczna  polega  na  przekształcaniu  przyrody 

w  pewien  wytwór  społeczny  dzięki  ludzkiej  pracy;  praktyka  polityczna 

-   na  rewolucyjnym  przekształcaniu  stosunków  społecznych;  praktyka 

ideologiczna -   na przekształcaniu stosunku człowieka do przeżywanego 
przezeń  świata  w  drodze  walki  ideologicznej.  Pragnąc  podkreślić  różni­

cę między 

- >

n a u k ą

 

i 

- >

i d e o l o g i ą

, 

Althusser obstaje przy tym, że teoria 

stanowi  czwarty  rodzaj  praktyki,  praktyki  teoretycznej,  polegającej  na 

przekształcaniu  ideologii  w  wiedzę.  Dla  każdego  rodzaju  praktyki  naj­
istotniejszy jest  sam  proces  spajający  surową materię,  ludzi  oraz  środki 
produkcji,  nie  zaś  sami  ludzie  wykonujący  określoną  pracę,  którzy  nie 
mogą rościć sobie pretensji do bycia podmiotami procesu historycznego. 

Althusser omawia także inne rodzaje praktyki, takie jak choćby praktyka 

techniczna (pratiąue techniąue).

K

  SŁOWNIK  POJĘĆ

p r o b l e m a t y k a

 

(problematiąue).  Żadne  słowo  czy pojęcie nie  może 

być rozpatrywane osobno. Zawsze funkcjonuje ono w pewnym teoretycz­
nym  czy ideologicznym kontekście  -   na gruncie  określonej  problematy­
ki.  Podobną  koncepcję  odnajdujemy  w  Foucaultowskiej  Historii  szaleń 
stwa. Należy jednak podkreślić, że problematyka nie jest tym samym, co 
światopogląd. Nie jest żadną istotą sposobu myślenia jednostki lub epoki, 
którą  można  by  wydobyć  z  jakiegoś  korpusu  tekstów  na  zasadzie  em 
pirycznej,  uogólniającej  lektury  W  równym  stopniu  chodzi  tu  bowiem
o  obecność pewnych problemów i pojęć, co o ich nieobecność na gruncie 

badanej problematyki; dlatego właściwą metodą jest tu raczej 

- >

l e k t u r a

 

s y m p t o m a l n a

 

(lecture symptomale),  wzorowana na Freudowskiej  meto­

dzie analitycznego odczytywania sensu wypowiedzi pacjentów.

s p e c y f i c z n a   s k u t e c z n o ś ć  

(efficaciie specifiąue). Termin charaktery 

styczny dla późniejszej teorii Marksa: inaczej niż na gruncie Heglowskiej 

- > d i a l e k t y k i   ś w i a d o m o ś c i ,  

tutaj  poszczególne  aspekty  formacji  spo 

łecznej nie mają się do siebie tak, jak zjawisko do istoty, lecz każda z nich 

wywiera  określony wpływ  na  złożoną  całość,  na 

- ó s t r u k t u r ę   z   d o m  

i

 

n a n t ą .  

Również bazy i nadbudowy nie wolno zatem postrzegać, na wzór 

wulgarnego marksizmu, jako istoty i zjawiska; państwo oraz ideologia nic* 

sprowadzają  się  do  czystych  przejawów  ekonomii,  posiadają  autonomię 

w obrębie ustrukturowanej  całości, w ramach której jeden aspekt zawsze 
jest  dominujący,  a to  za  sprawą  determinacji w ostatniej  instancji prze/ 

ekonomię.

s p o n t a n i c z n o ś ć

 

(spontaneite)  -   termin  służący Leninowi do kryty 

ki  pewnego  ideologicznego  i  politycznego  kierunku w  rosyjskim  ruchu 

socjaldemokratycznym, tezy, zgodnie z którą ruch rewolucyjny powinien 
oprzeć się na „spontanicznym” działaniu klasy robotniczej i zrezygnować 

z kierowania tym działaniem przez partię za pośrednictwem polityki wy 

twarzanej  w  łonie  partii  dzięki  pewnej  pracy  teoretycznej.  [Dla  Lenina 

prawdziwa  spontaniczność,  zdolność  do  działania,  pomysłowość  „mas” 

itd.  stanowiła  najcenniejszy rys  ruchu  robotniczego;  zarazem jednak po 
tępiał  on  (niebezpieczną)  „ideologię  spontaniczności”,  do  której  przy 

wiązani  byli  jego  przeciwnicy  (narodnicy  i  „socjaliści-rewolucjoniści '), 

uważając,  że  rzeczywista  spontaniczność  mas  musi  być  jednocześnie*

s ł o w n i k

 

p o j ę ć

podtrzymywana i poddawana krytyce, by mogła  zostać  „uwolniona”  od 

wpływów i ideologii burżuazyjnej  -   L.A.].  W tym  właśnie  sensie  należy 

rozumieć słowa Lenina, że ustępstwo na rzecz „spontaniczności” oznacza 

w istocie podtrzymywanie prymatu ideologii burżuazyjnej, czyli działanie 

kontrrewolucyjne.  Althusser  uogólnia  ten  argument  i  stwierdza,  że  żad­
na 

p r a k t y k a

, 

ani towarzysząca jej  nauka, nie może być pozostawiona 

samej  sobie,  choćby jej  dotychczasowy rozwój  był  imponujący.  W  prze­
ciwnym  razie  otwiera  się  wolne  pole  dla  ideologii  (zwłaszcza  dla  ideo­

logii pragmatyzmu), która szybko zaczyna przeważać nad nauką, a także 

dla  kontrrewolucji  przejmującej  kontrolę  nad  praktyką.  „Jedność  teorii

i  praktyki”  nie może być wyłącznie prostą jednością refleksji; jest to jed­
ność złożona, związana z 

- >

c i ę c i e m

 

e p i s t e m o l o g i c z n y m

  [

w

 

łonie teorii. 

W obrębie praktyki politycznej przybiera ona inną,  swoistą postać  (która 

nie jest przedmiotem rozważań w tej książce) -  L.A.].

s p r z e c z n o ś ć

 

(contradiction)  -   termin  odnoszący się  do  artykulacji 

-

ó p r a k t y k i

 

na gruncie  złożonej  całości  danej 

- >

f o r m a c j i

 

s p o ł e c z n e j

. 

Sprzeczności  mogą  być  antagonistyczne  bądź  nieantagonistyczne,  w  za­
leżności  od  tego,  czy ich 

-

ó n a d d e t e r m i n a c j a

 

polega  na 

- >

f u z j i

, 

k o n

­

d e n s a c j i

  C ZY  PR Z EM IESZC ZEN IU .

s t r u k t u r a

 

z 

d o m i n a n t ą

 

(structure  a  dominantę). 

- > C

a ł o ś ć

 

typu 

marksistowskiego  nie jest całością, której  elementy pozostają równoważ­
ne jako  przejawy jednej  istoty  (heglizm);  nie jest  też  tak,  że  niektóre jej 

elementy są epifenomenami innych (ekonomizm albo mechanicyzm). Jej 
elementy  spaja  relacja  asymetryczna,  zachowują  one jednak  autonomię. 

Jeden z nich pełni funkcję dominującą.  [To baza ekonomiczna determinu­

je  lub określa („w ostatniej instancji”), który z elementów jest dominujący 

w  obrębie  danej  formacji  społecznej  (por.  Czytanie  „Kapitału”)  -   L.A.]. 

Całość ta jest więc strukturą zawierającą dominantę, choć ów dominujący 

element  nie jest  dany raz  na  zawsze,  zmienia  się w zależności  od rodza­

ju 

- >

n a d d e t e r m i n a c j i

 

sprzeczności oraz ich 

- ^

n i e r ó w n e g o

 

r o z w o j u

. 

W każdej  formacji  społecznej  sama naddeterminacja jest, w ostatniej  in­

stancji, zdeterminowana przez ekonomię (determine en derniere instance 
de leconomie). Taki jest, zdaniem Althussera, sens klasycznej tezy Marksa, 

że 

—^

n a d b u d o w a

 

zachowuje  względną  autonomię,  natomiast  w  ostat­

320

 

■  

s ł o w n i k

 

p o j ę ć

niej instancji determinuje ekonomia. Formuła „w ostatniej instancji” nic 

oznacza,  że  nadejdzie  kiedyś  (lub  że  kiedyś  istniał)  moment,  w którym 
ekonomia  będzie  (lub  była)  faktycznie  czynnikiem  ściśle  determinuj;) 
cym,  podczas  gdy  przedtem  (lub  później)  dominowały  inne  czynniki 

„ostatnia instancja nie  nadchodzi  nigdy”;  struktura jest zawsze współisl 

nieniem wszystkich swych elementów, wraz z ich wzajemnymi relacjami 

dominacji i podporządkowania -  jest strukturą „zawsze-już-daną” (struć 

ture toujours-deja-donnee).

s t r u k t u r a

 

z d e c e n t r o w a n a

 

(structure  decentree).  Heglowska idea 

- *

c a ł o ś c i

 

zakłada źródłową, nadrzędną istotę, która skrywa się za złożo 

nym zjawiskiem wytworzonym przez nią w procesie historycznej  ekster 
nalizacji; jest to więc struktura posiadająca pewne centrum. Z kolei cało 
ści marksistowskiej nie da się w ten sposób oddzielić od elementów, które 

się na nią składają i z których każdy jest warunkiem istnienia wszystkicli 

pozostałych  (por. 

n a d d e t e r m i n a c j a

); 

o

 

tyle  też  jest  ona  pozbawiona 

centrum  -   chociaż zawiera pewien element dominujący i podlega deter 

minacji w ostatniej instancji (por. 

s t r u k t u r a

 

z

 

d o m i n a n t ą

), 

jest struk 

turą zdecentrowaną.

s t r u k t u r a

 

z a w s z e

-

j u ż

-

d a n a

 

(structure  toujours-deja-donnee). Por.

STRU KTU RA  Z  DOMINANTĄ..

ś w i a d o m o ś ć

 

(conscience).  Termin  oznaczający  dziedzinę,  w  której 

zagnieżdża się ideologia („świadomość fałszywa”) i w której  zostaje prze 
zwyciężona  („świadomość  prawdziwa”),  sam  mocno  naznaczony przed 
marksistowską ideologią młodego Marksa. W rzeczywistości, jak twierdzi 

Althusser,  ideologia  ma charakter głęboko  nieświadomy  -  jest  strukturą 

narzucaną większości ludzi bez ich wiedzy.

t e o r i a

,  „

t e o r i a

”,  T

e o r i a

 

(theorie,  „theorie”,  Theorie).  Dla  Althus 

sera teoria  stanowi  rodzaj  specyficznej  naukowej,  teoretycznej  praktyki. 

W rozdziale „O dialektyce materialistycznej” wprowadza ponadto rozróż 

nienie na „teorię” (w cudzysłowie), rozumianą jako określony system teo­
retyczny jakiejś nauki, i Teorię (wielką literą) w sensie teorii praktyki jako 
takiej,  czyli  w  sensie 

-^-

m a t e r i a l i z m u

 

d i a l e k t y c z n e g o

. 

[W posłowin

SŁOWNIK  POJĘĆ

do  włoskiego  przekładu  Czytania „Kapitału,2,  wskazywałem,  że  obecnie 

uważam moją dawną definicję filozofii  (Teoria jako  „Teoria praktyki teo­
retycznej”) za zbyt jednostronną i -  co za tym idzie -  fałszywą koncepcję 
materializmu  dialektycznego.  Pozytywnych wskazówek odnośnie  do  no­

wej  definicji  należy  szukać:  (i)  w wywiadzie  dla  „L5Unita”  z  lutego  1968 

roku,  zamieszczonym  także  we  włoskim  wydaniu  Czytania  „Kapitału ’3; 
(2)  w  mojej  książce  Lenin  i filozofia  (Editions  Maspero,  1969),  będącej 
zapisem  wykładów  dla  Societe  Franęaise  de  Philosophie  z  lutego  1968 
roku.  To  nowe  rozumienie  filozofii  sprowadza  się  do  trzech  punktów: 

1) Filozofia „reprezentuje” walkę klasową w dziedzinie teorii, nie jest zatem 

ani  nauką,  ani  czystą  teorią  (Teorią),  lecz polityczną praktykę  interwen­
cji  w  dziedzinie  teoretycznej;  2)  filozofia  „reprezentuje”  to,  co  naukowe 

w dziedzinie praktyki politycznej,  nie jest więc praktyką polityczną jako 

taką,  lecz  teoretyczną  praktyką  interwencji  w  dziedzinie polityki;  3)  filo­

zofia jest instancją specyficzną (różną zarówno od nauki, jak i od polityki), 

która reprezentuje każdą z tych instancji w obrębie drugiej, przybierając 
formę specyficznej  (polityczno-teoretycznej) interwencji -  L.A.].

z n i e s i e n i e

 

(depassement,  Aufhebung).  Heglowskie  pojęcie,  popu­

larne  wśród  marksistowskich  humanistów,  oznaczające  proces  histo­
rycznego  rozwoju, który polega na destrukcji i  -   zarazem -   zachowaniu 
na wyższym  poziomie  starej,  historycznie  określonej  sytuacji w nowym 
kontekście.  Na  tej  zasadzie  socjalizm  miał być  zniesieniem  kapitalizmu, 
marksizm -  zniesieniem filozofii Hegla itd. Althusser uznaje to pojęcie za 
ideologiczne i zastępuje je pojęciem zmiany historycznej  lub, w przypad­
ku historii nauki, 

-

u c i ę c i a

 

e p i s t e m o l o g i c z n e g o

.

przełożył Michał Herer

2  Por. „Do czytelników”, w niniejszym tomie  [przyp. red.].
3  Por.  Louis  Althusser,  La philosophie  comme  arme  de  la  revolution,  w:  tegoż,  Posi- 

tions, Editions Sociales, Paris 1976, s. 35-48  [przyp. red.].