133

G E R I AT R I A   2009; 3: 133-138

Medycyna paliatywna i opieka u schyłku życia  

u osób starszych

Palliative Care Medicine and End of Life Issues  

in Older Adults

Katarzyna Wieczorowska-Tobis

Zakład Geriatrii i Gerontologii Katedry Patofizjologii, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu

Streszczenie

W ciągu ostatnich lat obserwuje się na świecie wzrastające zainteresowanie medycyną paliatywną w odniesieniu 

do osób starszych. Praca jest głosem w dyskusji na ten temat. Przedstawia najważniejsze doniesienia z tematycznej 

konferencji European Union Geriatric Medicine Society, która odbyła się w dniach 17-18 września 2009 w Glasgow 

w Wielkiej Brytanii pod hasłem Medycyna paliatywna i opieka u schyłku życia u osób starszych. Spotkanie obej-

mowało następujące sesje: (1) Charakterystyka medycyny paliatywnej w geriatrii w krajach europejskich, (2) Nowe 

perspektywy oceny i leczenia bólu, (3) Kontrola objawów w medycynie paliatywnej oraz (4) Praktyczne i etyczne 

problemy opieki u schyłku życia. Geriatria 2009; 3: 133-138.

Słowa kluczowe: geriatryczna opieka paliatywna, opieka u schyłku życia, ból, kontrola objawów

Summary

Currently, the increasing interest in geriatric palliative care is observed. The paper discusses this issue. It 

presents main topics of European Union Geriatric Medicine Society Congress which took place in Glasgow, UK at 

September 17

th

 and 18

th

 2009. The congress was entitled Palliative Care Medicine and End of Life Issues in Older 

Adults. It involved the following sessions: (1) Characteristics od palliative medicine in Europe, (2) New perspec-

tive in pain assessment and control, (3) Symptom control in palliative patients (4) Practical and ethical issues at 

end of life. Geriatria 2009; 3: 133-138.

Keywords: geriatric palliative care, care at the end of life, pain, symptom control

ARTYKUŁ POGLĄDOWY/REVIEW PAPER 

Wpłynęło: 06.09.2009 • Poprawiono: 16.09.2009 • Zaakceptowano: 19.09.2009

© Akademia Medycyny

Opieka paliatywna to opieka holistyczna, dedy-

kowana nie tylko pacjentom z chorobami nowotwo-

rowymi, ale wszystkim chorym w zaawansowanym 

stadium przewlekłej choroby, u których zaniechano 

leczenia przyczynowego [1]. W ciągu ostatnich lat 

obserwuje się na świecie wzrastające zainteresowanie 

medycyną paliatywną w odniesieniu do osób starszych. 

Owocem tego była konferencja tematyczna European 

Union Geriatric Medicine Society (EUGMS), która 

odbyła się w dniach 17-18 września 2009 w Glasgow, 

do wzięcia udziału w której zapraszaliśmy Państwa na 

łamach Geriatrii [2].

Hasłem konferencji była Medycyna paliatywna 

i opieka u schyłku życia u osób starszych (Palliative 

Care Medicine and End of Life Issues in Older Adults). 

Współorganizatorem Konferencji był The Royal College 

of  Physicians  and  Surgeons  of  Glasgow  (RCPSG), 

a sponsorem William and Elizabeth Davies Charitable 

Foundation, organizacja wspierającą badania i eduka-

cję w zakresie opieki paliatywnej.

Celem niniejszego opracowania jest przedstawie-

nie Czytelnikom najważniejszych tez poszczególnych 

wykładów (osoby zainteresowane mogą też zaznajomić 

się z wybranymi prezentacjami w całości [3]).

Spotkanie  otworzyli  profesor  B.  Williams 

(President RCPSG) i profesor P. Knight (President, 

134

G E R I AT R I A   2009; 3: 133-138

niewielkiej pomocy. Po tym okresie wystąpiły nasilone 

dolegliwości wynikające z postępu procesu chorobo-

wego (ból, nudności, wymioty, zaparcia, czkawka, brak 

apetytu i wyniszczenia oraz zmęczenie). Pacjentowi 

zaproponowano opiekę paliatywną.

Trzecią osobą była 84-letnia kobieta z rozpoznaną 

przed laty złożoną wadą mitralno-aortalną, migota-

niem przedsionków i przewlekłą niewydolnością serca, 

przywieziona do izby przyjęć szpitala z powodu niety-

powego bólu w klatce piersiowej, duszności i nasilonych 

obrzęków obwodowych. Pacjentka mieszkała sama, 

pomimo częściowej niesprawności w zakresie funkcji 

życiowych. W ramach hospitalizacji uzyskano poprawę 

stanu ogólnego, jednak utrzymywały się ciężka ano-

reksja, nudności, duszność, obrzęki obwodowe i bóle 

nóg. W rozmowie z pacjentką i jej córką wyjaśniono, 

że objawy te są konsekwencją zaawansowanej niewy-

dolności serca i zaproponowano opiekę paliatywną 

(kontrola objawów).

W  większości  analizowanych  krajów,  w  tym 

również z Polsce, pacjenci u schyłku życia z zaawan-

sowanym otępieniem lub pacjenci nieonkologiczni 

z zaawansowanymi problemami somatycznymi leczeni 

są w ośrodkach opieki długoterminowej lub pozostają 

w środowisku domowym i nie mają dostępu do konsul-

tacji z zakresu medycyny paliatywnej. Starsi pacjenci 

onkologiczni leczeni są w hospicjach lub, jeśli pozostają 

w swoim środowisku domowym, są konsultowani 

przez zespoły medycyny paliatywnej. Chorzy tacy, 

w przypadku umieszczenia ich w ośrodkach opieki 

długoterminowej, mają dostęp do konsultacji z zakresu 

opieki paliatywnej.

Wskazano  na  optymalne  sprawowanie  opieki 

w  warunkach  domowych  lub  ośrodkach  opieki 

długoterminowej, jednak z konsultacjami z zakresu 

medycyny paliatywnej, dla chorych nieonkologicz-

nych. W przypadku konieczności ich umieszczenia 

w szpitalu, zwłaszcza chorych z otępieniem, optymalne 

są oddziały geriatryczne. Jednak objęcie opieką chorych 

u schyłku życia wymaga istnienia na oddziałach geria-

trycznych zespołów opieki paliatywnej. 

Dla chorych onkologicznych optymalna jest opieka 

hospicyjna lub oddziały paliatywne (dr N. Van den 

Noortgate, Ghent, Belgia).

W żadnym z analizowanych krajów nie istnieją 

organizacje  dedykowane  geriatrycznej  medycynie 

paliatywnej. Jednak w niektórych krajach są sekcje 

organizacji geriatrycznych (np. Francja, Finlandia, 

Hiszpania, Czechy, Grecja) i paliatywnych odnoszące 

EUGMS, będący członkiem RCPSG). Składało się ono 

z 4 sesji wykładowych:

1.  Charakterystyka  medycyny  paliatywnej  w  geria-

trii w krajach europejskich

2.  Nowe perspektywy oceny i leczenia bólu

3.  Kontrola objawów w medycynie paliatywnej

4.  Praktyczne  i  etyczne  problemy  opieki  u  schyłku 

życia

Charakterystyka medycyny paliatywnej 

w geriatrii w krajach europejskich

W ramach sesji przedstawiono raport grupy robo-

czej działającej przy EUGMS poświęconej medycynie 

paliatywnej  (EUGMS  Working  Group  on  Paliative 

Medicine). Celem grupy jest stworzenie europejskiej 

sieci lekarzy działającej na rzecz rozwoju medycyny 

paliatywnej w geriatrii.

Raport jest opracowaniem danych zebranych z 11 

krajów Europy (w tym również z Polski). Został przy-

gotowany na podstawie przygotowanej przez członków 

grupy ankiety, dotyczącej struktury i stanu opieki 

paliatywnej w odniesieniu do chorych starszych, aby 

scharakteryzować różnice pomiędzy poszczególnymi 

krajami.

Przedstawicielom tych krajów zadano pytanie 

o zastosowanie rozwiązań opieki paliatywnej w sto-

sunku do trzech znacznie różniących się klinicznie 

pacjentów starszych.

Pierwszą była 85-letnia kobieta z zaawansowanym 

otępieniem, którą opiekował się starszy o 2 lata mąż. 

U pacjentki podczas hospitalizacji z powodu zapalenia 

płuc stwierdzono znaczne odwodnienie i niedożywie-

nie wynikające z zaburzeń połykania. Podczas roz-

mowy z rodziną uzyskano zgodę na podjęcie leczenia 

wszelkimi dostępnymi metodami konwencjonalnymi 

bez zakładania gastrostomii.

Drugi pacjent to 81-letni mężczyzna chorujący 

od wielu lat na kardiomiopatię w przebiegu choroby 

niedokrwiennej serca i przewlekłą obturacyjną chorobę 

płuc, który został przywieziony do izby przyjęć szpitala 

z powodu ostrego bólu w nadbrzuszu po stronie prawej. 

Chory dotychczas był samodzielny w zakresie zarówno 

podstawowych, jak i złożonych czynności życiowych, 

co  pozwoliło  mu  opiekować  się  niesprawną  żoną. 

Podczas laparoskopii stwierdzono nieoperacyjnego 

raka dróg żółciowych i wykonano zabieg paliatywny. 

W wyniku interwencji pacjent był w stanie wrócić 

do domu na następne 6 miesięcy, wymagając jedynie 

135

G E R I AT R I A   2009; 3: 133-138

się  do  starszych  chorych  (np.  Włochy,  Finlandia, 

Hiszpania, Wielka Brytania). Zwrócono też uwagę na 

konieczność kształcenia w tym zakresie zarówno na 

poziomie przeddyplomowym, jak i podyplomowym.

Z drugiej strony pokazano, że dane eksperymen-

talne z zakresu geriatrycznej medycyny paliatywnej 

są bardzo skąpe – publikowane są głównie wyniki 

badań obserwacyjnych i opisowych. Istnieje więc pilna 

potrzeba stworzenia standardów postępowania w tym 

zakresie (dr V. Curiale, Genua, Włochy).

W tej sesji przedstawiono również stan prac nad 

uaktualnionymi  rekomendacjami  WHO  dotyczą-

cymi  medycyny  paliatywnej  (WHO  Guidance  for 

a better practice in palliative medicine and care - prof. 

I. Higginson, Londyn, Wielka Brytania).

Nowe perspektywy oceny i leczenia bólu

Zwrócono uwagę na dużą częstość bólu przewle-

kłego u chorych starszych. W przypadku chorych 

hospitalizowanych z demencją ocenia się, że jest to 

prawie co drugi, a wśród osób starszych mieszkających 

we własnych domach – 25-50%.

W starości ból jest na ogół wieloprzyczynowy. 

Najczęstsze  przyczyny  dolegliwości  to  choroba 

zwyrodnieniowa stawów, polimialgia reumatyczna, 

osteoporoza, złamania, choroby tętnic obwodowych, 

neuralgia nerwu trójdzielnego, neuropatie (np. cukrzy-

cowa czy alkoholowa), odleżyny czy nowotwory.

Ból u osób starszych często nie jest rozpoznawany 

i prawidłowo leczony. Według opublikowanych danych 

np. 30% chorych w wieku ponad 85 lat z zaawansowaną 

chorobą nowotworową nie otrzymuje wcale leków 

przeciwbólowych, a tylko nieco ponad 10% otrzymuje 

morfinę. Sugeruje się, że wynika to z obawy przed 

wystąpieniem delirium związanego ze stosowaniem 

tego leku. Choć, oczywiście, takie ryzyko istnieje, to 

jak pokazano, u chorych po złamaniu szyjki kości 

udowej ryzyko delirium było 9-krotnie zwiększone 

w przypadku występowania ciężkiego bólu tuż przed 

delirium. Ponadto, ryzyko to było ponad 25 razy zwięk-

szone u chorych na małych parenteralnych dawkach 

morfiny - poniżej 10 mg, podczas gdy w przypadku 

dawek 10-30 mg było standardowe.

U chorych z otępieniem ból może manifestować 

się jedynie zaburzeniami zachowania. W przypadku 

tych pacjentów stosowanie skal wizualno-analogo-

wych często nie pozwala na wykrycie bólu – u cho-

rych ze średnim nasileniem otępienia wykrywalność 

wynosi 65-80%, ale już w ciężkim – tylko ok. 30%. 

W przypadku otępienia powinno się stosować skale 

oceniające ból pośrednio, poprzez zmiany zachowania. 

Rekomendowane są skale DoloPlus (zgodnie z reko-

mendacjami można je znaleźć na stronie [4]). 

Podczas  wykładu  zaproponowano  również 

uproszczoną  wersję  skali  oceniającą  na  0-3  każdy 

z wymienionych elementów: (1) skargi somatyczne, (2) 

ochronna pozycja ciała, (3) ochrona miejsca bolącego, 

(4) aktywność socjalna, (5) zmiany behawioralne) 

(szczegóły przestawiono w pracy autorów [5]).

Dodatkowo,  pokreślono,  że  ból  jest  objawem 

subiektywnym i nie powinna być, w jego ocenie, mia-

rodajna jedynie ocena personelu. Porównanie nasile-

nia bólu w odczuciu personelu (lekarz, pielęgniarka) 

i samych chorych pokazało, że ci ostatni oceniali swój 

ból jako ponad 50% bardziej nasilony. W związku z tym 

postuluje się, aby u każdego chorego starszego zgła-

szającego się do jednostki opieki zdrowotnej wykonać 

ocenę występowania i natężenia bólu (dr S. Pautex, 

Thônex, Szwajcaria).

Z kolei zwrócono uwagę na różnice pomiędzy 

bólem ostrym, który ma znaczenie ostrzegawcze oraz 

bólem przewlekłym, który traci tę funkcję i staje się 

niezależną, trudną do leczenia patologią. Dlatego, dla 

takiego bólu, sugeruje się używanie określenia „ból 

przetrwały”. Kryterium tego bólu może być czas (trwa-

nie ponad trzy miesiące, pół roku czy nawet dłużej), 

ale jest on też typowy dla niektórych patologii, takich 

jak neuralgia półpaścowa, bóle okolicy krzyżowej czy 

bóle występujące u pacjentów z nowotworami. Ten 

rodzaj bólu jest związany z wieloma dodatkowymi 

problemami, gdyż powoduje pogorszenie sprawności, 

upadki, zaburzenia snu i apetytu, zmiany nastroju oraz 

zwolnienie procesu rehabilitacji, a także zwiększenie 

kosztów leczenia.

Jeśli  chodzi  o  leczenie  bólu  przetrwałego,  to 

konieczne jest zapewnienie leków działających pod-

czas całej doby, ale rozpoczynanie od małych dawek 

i branie pod uwagę (pierwotna profilaktyka) działań 

ubocznych. Często niezbędne jest stosowanie więcej 

niż jednego leku dla osiągnięcia najlepszego efektu 

przy najmniejszych działaniach niepożądanych. Dla 

wielu chorych najefektywniejsze jest połączenie metod 

farmakologicznego leczenia z niefarmakologicznym 

(łącznie z terapiami alternatywnymi).

Jeśli chodzi o nieopioidowe środki przeciwbólowe, 

to paracetamol powinien być brany pod uwagę jako lek 

pierwszego rzutu, szczególnie w bólach o charakterze 

136

G E R I AT R I A   2009; 3: 133-138

mięśniowo-szkieletowym. Jednak maksymalna dawka 

dobowa nie powinna być przekraczana i lek ten zawsze 

powinien być podawany pod kontrolą funkcji wątroby.

Pomimo licznych przeciwwskazań, NLPZ są sto-

sowane przez ok. 50% osób starszych. Wśród działań 

ubocznych związanych ze stosowaniem tych leków 

zwraca się uwagę m.in. na zwiększenie ryzyka udarów 

mózgu i to nie tylko po lekach selektywnie blokujących 

COX-2, ale wszystkich, których elementem działania 

jest hamowanie COX-2, choć oczywiście w mniejszym 

stopniu.

Zwraca  się  też  uwagę  na  możliwe  interakcje 

w przypadku stosowania ibuprofenu jednocześnie 

z kwasem acetylosalicylowym, w efekcie czego może 

dochodzić do zmniejszenia lub nawet zniesienia prze-

ciwpłytkowego działania tego ostatniego leku. Aby 

temu zapobiec ibuprofen powinien być stosowany 

przynajmniej 30 minut po podaniu preparatów kwasu 

acetylosalicylowego lub 8 godzin przed.

W  przypadku  bólów  takich  jakich  choroba 

zwyrodnieniowa stawów wykazano korzystny efekt 

tramadolu,  choć  w  badaniach  przeprowadzonych 

metodą podwójnie ślepej próby u niektórych chorych 

otrzymujących placebo również obserwowano zmniej-

szenie dolegliwości. W przypadku przewlekłych bólów 

pochodzenia nienowotworowego polecany jest trama-

dol o przedłużonym uwalnianiu, w dawce dobowej 

nieprzekraczającej 300 mg – takie leczenie jest z jed-

nej strony dobrze tolerowane, a z drugiej efektywne. 

Zwraca się też uwagę na korzystny synergistyczny efekt 

podawanych jednocześnie tramadolu i paracetamolu.

Jeśli chodzi o opioidy to ich stosowanie powinno 

być brane pod uwagę u wszystkich chorych ze średnio 

nasilonym i ciężkim bólem powodującym zaburzenia 

sprawności funkcjonalnej i/lub mających obniżoną 

jakość życia wywołaną bólem. W przypadku stosowa-

nia opioidów lekarze powinni brać pod uwagę objawy 

uboczne, oceniać je i identyfikować, a chorzy otrzy-

mujący te leki powinni być monitorowani pod kątem 

osiągania wyznaczonych celów (dr G. Gambassi, Rzym 

Włochy).

Kontrola objawów w medycynie 

paliatywnej

Zwrócono  uwagę,  że  zgłaszane  przez  chorych 

nowotworowych zmęczenie nie ma nic wspólnego 

z tym znanym wszystkim, pojawiającym się po wysiłku 

i ustępującym po odpoczynku. Wśród chorych, nad 

którymi sprawuje się opiekę paliatywną 60-75% zgłasza 

tę dolegliwość. Uważa się, że objaw ten pogarsza jakość 

życia pacjentów i ich sprawność znacznie bardziej 

niż ból. Co ciekawe, w odczuciu lekarzy, ból stanowi 

znacznie większy problem niż zmęczenie, podczas 

gdy w opinii chorych jest odwrotnie. W konsekwencji 

w połowie przypadków zmęczenie nie jest w ogóle 

dyskutowane z pacjentami.

Patologiczne zmęczenie w chorobach nowotworo-

wych jest wieloprzyczynowe. Może wynikać z współ-

istniejących chorób niezależnych od nowotworu (np. 

niewydolność nerek czy wątroby, zaburzenia układu 

sercowo-naczyniowego), anemii, stresu emocjonalnego 

(lęk, depresja), zaburzeń snu, niedożywienia czy bólu. 

Do oceny natężenia objawu używa się dedykowanej 

zmęczeniu skali VAS.

Wśród zasad postępowania należy się więc przede 

wszystkim zainteresować występującym patologicz-

nym zmęczeniem, zdefiniować możliwe przyczyny 

i wdrożyć leczenie. Zawsze ważne jest leczenie pro-

blemów  emocjonalnych.  W  przypadku  zmęczenia 

jako objawu, odpoczynek (zmniejszenie aktywności) 

nie likwiduje go. Paradoksalnie chorym zalecany być 

powinien niewielkiego stopnia wysiłek, gdyż właśnie 

on zmniejsza uczucie patologicznego zmęczenia (prof. 

A.-F. Allaz, Genewa, Szwajcaria).

Kacheksja u pacjentów z chorobą nowotworową 

jest  czynnikiem  zmniejszającym  skuteczność  sto-

sowanej terapii, a więc pogarszającym rokowanie. 

Wpływa też niekorzystnie na jakość życia. Jest to 

zaburzenie bilansu energetycznego, które ma złożoną 

etiopatogenezę – może wynikać zarówno z anoreksji 

(np. w wyniku przewlekle występujących nudności czy 

wymiotów, zmian w przewodzie pokarmowym, bólu 

czy depresji), jak i niekorzystnych zmian metabolizmu 

wynikających z obecnych procesów zapalnych, ale i np. 

oporności na insulinę czy anemii. Dodatkowo należy 

brać pod uwagę efekty stosowanej terapii (chemiote-

rapia, radioterapia). 

Kacheksja  jest  jednak  problemem  charaktery-

stycznym nie tylko dla procesów nowotworowych, ale 

i dla takich przewlekłych zaburzeń jak niewydolność 

serca, przewlekła choroba nerek czy POChP. Definiuje 

się ją jako utratę masy ciała o co najmniej 5% w czasie 

12 miesięcy lub krótszym (lub BMI poniżej 20kg/m

2

) 

przy występowaniu 3 z 5 następujących warunków: 

(1) zmniejszenie siły mięśniowej, (2) zmęczenie (pato-

logiczne), (3) anoreksja, (4) niski indeks tłuszczowy 

i (5) zaburzenia biochemiczne (podwyższone markery 

137

G E R I AT R I A   2009; 3: 133-138

zapalenia w surowicy – CRP>5mg/l, IL-6>4pg/ml, 

anemia – Hb<12g/dl, stężenie albumin poniżej 3,2g/dl).

W  leczeniu  kacheksji  należy  uwzględnić  oby-

dwa współwystępujące mechanizmy czyli anoreksję 

i  zmiany  metabolizmu.  Poza  dietoterapią,  mającą 

na celu zwiększenie podaży energii, stosuje się leki 

zmniejszające katabolizm (np. megestrol). Podczas 

prezentacji  przedstawiono  badania  na  szczurach 

wskazujące na potencjalnie korzystny antykataboliczny 

efekt  formoterolu,  będącego  agonistą  receptorów 

β

2

-adrenergicznych. Na przykładzie szczurów Yoshida 

AH-130 z hepatomą i płynem w jamie otrzewnej wyka-

zano m.in., że związek ten ma korzystny wpływ na 

masę mięśniową poprzez zwiększenie syntezy białek 

mięśniowych i hamowanie ich degradacji. Przekłada się 

to na możliwość utrzymania lepszej aktywności fizycz-

nej zwierząt (prof. F.J. Lopez-Soriano, Barcelona, 

Hiszpania).

Delirium jest jednym z najczęstszych i najpoważ-

niejszych powikłań u chorych w zaawansowanych sta-

diach chorób przewlekłych. Jest ostrym zaburzeniem, 

dla którego charakterystyczny jest zmienny przebieg.

Delirium odnosi się do zaburzenia równowagi 

pomiędzy poszczególnymi neuroprzekaźnikami, cha-

rakteryzującego się m.in. zmniejszeniem aktywności 

acetylocholinergicznej i zwiększenie dopaminergicz-

nej. Delirium nie jest chorobą. Jest w 50% przypadków 

odwracalne. Według danych literaturowych częstość 

tego problemu waha się od 4% u pacjentów z chorobą 

nowotworową  do  88%  -  u  chorych  w  terminalnej 

fazie  choroby.  Najbardziej  typowe  cechy  delirium 

to zaburzenia koncentracji uwagi i deficyt pamięci 

z zaburzeniami mowy. Objawy psychotyczne są częste, 

ale krótkotrwałe.

Delirium  jest  często  nierozpoznawane  i/lub 

rozpoznawane jako depresja, otępienie lub psychoza. 

Przyczynami problemów diagnostycznych są przede 

wszystkim problemy definicyjne i niemożliwość prze-

prowadzenia obiektywnej oceny chorych oraz zmienny 

przebieg. Hipoaktywna postać delirium jest mylona 

z depresją. Problemy diagnostyczne sprawia także 

delirium w przebiegu otępienia. Warto pamiętać, że 

jednym z czynników zwiększających ryzyko delirium 

jest ból, zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami funk-

cji poznawczych (dr B. Sandgathe Husebo; Bergen, 

Norwegia).

Sesji ostatniej Praktyczne i etyczne problemy 

opieki u schyłku życia poświęcony zostanie osobny 

artykuł, w którymś z kolejnych numerów Geriatrii.

Poza sesjami odbył się jeszcze wykład socjologa 

prof. J.M. Addington-Hall (Southampton, Wielka 

Brytania) na temat Kreowanie przestrzeni i rytuału dla 

czasu śmierci wygłoszony na zaproszenie William and 

Elizabeth Davies Charitable Foundation. Wywarł on 

na wszystkich słuchaczach niezapomniane wrażenie. 

Jednym z poruszanych zagadnień była dobra śmierć. 

Jest to śmierć, do której są potrzebne:

•  wiedza, że nadchodzi,

•  utrzymanie  kontroli  nad  tym,  co  się  dzieje  oraz 

zachowanie godności i prywatności,

•  kontrola bólu i innych objawów,

•  dostęp do informacji, do duchowego i emocjonal-

nego wsparcia i do działania hospicjum,

•  decydowanie o tym, kto jest obecny,

•  wyrażenie  woli  w  formie  decyzji,  które  będą 

respektowane,

•  wystarczająca ilość czasu na pożegnanie,

•  umiejętność odejścia, kiedy nadchodzi czas.

Osiągnięcie takiej śmierci ułatwia opieka palia-

tywna, stąd bardzo cenne jest obejmowanie nią coraz 

szerszej  grupy  chorych,  w  tym  również  chorych 

starszych z przewlekłymi patologiami o etiologii nie-

nowotworowej.

Podsumowanie

Zainteresowanie spotkaniem przerosło oczeki-

wania organizatorów. Dobitnie świadczy o tym liczba 

osób, przedstawicieli aż 23 krajów z całego świata, chcą-

cych wysłuchać wykładów. Uczestników, dla których 

zabrakło miejsca w głównej sali wykładowej zapro-

szono do dodatkowej - mniejszej, w której wykłady były 

transmitowane na telebimie. Osoby te miały również 

możliwość zadawania pytań po każdym wykładzie.

Po zakończeniu spotkania wszyscy podkreślali 

jego sukces, zarówno organizacyjny, jak i naukowy. 

Zwrócić pragnę uwagę przede wszystkim na żywe dys-

kusje po wszystkich wykładach, niektóre - z powodu 

ograniczeń czasowych - kończono w kuluarach. 

Kongresy  EUGMS  odbywały  się  do  tej  pory 

w odstępach dwuletnich, a w latach pomiędzy nimi 

– miały miejsce sympozja tematyczne. Obecnie zde-

cydowano, aby - w związku z szybko rosnącą liczbą 

uczestników,  organizować  Kongresy  corocznie. 

138

G E R I AT R I A   2009; 3: 133-138

Następny - VI Kongres - odbędzie się w dniach 29.09-

01.10.2010 roku w Dublinie, pod hasłem Geriatria 

i nowe technologie (Geriatric medicine and new tech-

nologies) [6]. Będziemy drukować dostępne informacje 

o Kongresie na łamach Geriatrii. Zachęcam wszystkich 

Czytelników do wzięcia w nim udziału.

Adres do korespondencji:

Katarzyna Wieczorowska-Tobis

Zakład Geriatrii i Gerontologii Katedry Patofizjologii

Uniwersytet Medyczny w Poznaniu

ul. Święcickiego 6, 60-781 Poznań

Tel./Fax: (+48 61) 854 65 73

E-mail: kwt@tobis.pl

Piśmiennictwo

  1. De Walden-Gałuszko K. Problemy opieki paliatywnej u chorych w wieku podeszłym. Przegląd Lek 2002;59:355-7.
  2. Wieczorowska-Tobis K, Lang P-O, Schmitt K, Cankurtaran M, Giannelli S. Najważniejsze nowości w geriatrii (na podstawie 5. Kongresu 

EUGMS w Kopenhadze); Geriatria 2009;3:32-6.

  3. http://www.rcpsg.ac.uk/Education/Events/Pages/EUGMS.aspx
  3. www.Doloplus.com
  5. Pautex S, Herrmann FR, Le Lous P, Gold G. Improving pain management in elderly patients with dementia: validation of the Doloshort 

observational pain assessment scale. Age Ageing 2009 (w druku).

  6. http://www.eugms.org