ZDROWIE PROKREACYJNE. NAPROTECHNOLOGY® W DIAGNOZOWANIU I LECZENIU NIEPŁODNOŚCI

Dorota Szostak-Węgierek

lekarz, specjalista zdrowia publicznego

DIETA SPRZYJAJĄCA PŁODNOŚCI

Streszczenie

Niepłodność moŜe być skutkiem procesów fizjologicznych, które zmieniając pracę i funkcjonowanie organizmu

uniemoŜliwiają koncepcję. Brak potomstwa moŜe teŜ nieść za sobą wiele psychologicznych skutków oddziałując

na emocje, jakość Ŝycia, procesy poznawcze. Stres, który towarzyszy niepłodnym parom moŜe być modyfikowany

poprzez odpowiednią pomoc psychologiczną, psychoterapię lub/i udzielanie skutecznego, społecznego wsparcia.

W przedstawionym doniesieniu autorka zasygnalizowała istnienie wyŜej wymienionych problemów.

Abstract

A properly balanced diet that provides all essential nutrients, based mainly on foods of plant origin, plays a great

role in prevention of subfertility, both in females and in males. In females the most important are: avoiding over-

weight and obesity, choice of vegetable fats that are the source of monounsaturated fatt acids, avoiding trans isomers

of fatty acids, choice of proteins and iron of plant origin, and also products of low glycemic index. For male fertility

the most important are proper intakes of antioxidants, zinc, folate and selenium.

Badania ostatnich lat dowodzą, Ŝe prawidłowe Ŝywienia moŜe mieć duŜy wpływ na płodność, zarówno

kobiet jak i męŜczyzn. Analiza danych pochodzących z Nurses’ Health Study II, w którym przez 8 lat

obserwowano kohortę 17,544 kobiet w wieku 25-42 lat, które próbowały zajść w ciąŜę wykazała, Ŝe znaczą-

cy wpływ na zmniejszenie ryzyka niepłodności spowodowanej zaburzeniami owulacji mogą mieć niektóre

cechy modelu Ŝywienia. Jednym z waŜniejszych jest odpowiednie spoŜycie jednonienasyconych kwasów

tłuszczowych, pochodzących ze źródeł roślinnych, takich jak oliwa z oliwek i olej rzepakowy oraz miękkie

margaryny z nich wytwarzane. Jednocześnie niezwykle istotne jest unikanie izomerów trans kwasów

tłuszczowych obecnych zazwyczaj w duŜej ilości w takich produktach jak twarde margaryny, przemysłowo

wytwarzane ciasta i ciasteczka, batoniki, czekolady, fast-foody, frytki, chipsy i zupy w proszku. Zastąpienie

2% energii pochodzącej z kwasów tłuszczowych jednonienasyconych energią pochodzącą z izomerów trans

wiązało się z ponad dwukrotnie większym ryzykiem niepłodności spowodowanej zaburzeniami owulacji

(RW 2,31). To niekorzystne działanie izomerów trans jest prawdopodobnie spowodowane zwiększeniem

oporności na insulinę [1,2].

20

DOROTA SZOSTAK-WĘGIEREK

Kolejną cechą sposobu Ŝywienia sprzyjającą płodności jest duŜy udział białka roślinnego w ogólnej puli

spoŜywanego białka. Wykazano, Ŝe zamiana 5% energii spoŜywanej w postaci białka zwierzęcego na białko

roślinne wiązało się z 50% obniŜeniem ryzyka niepłodności spowodowanej zaburzeniami owulacji.

To zjawisko wydaje się być spowodowane zmniejszeniem oporności na insulinę przez białko roślinne [1,3].

Wykazano ponadto, Ŝe korzystny wpływ na zaburzenia płodności spowodowane zaburzeniami owulacji

ma spoŜycie węglowodanów o niskim indeksie glikemicznym. W praktyce oznacza to wybieranie produktów

bogatobłonnikowych, czyli pieczywa z pełnego przemiału, grubych kasz, warzyw i owoców, a unikanie

białego pieczywa, ciast, słodyczy i produktów zawierających cukier [1,4].

Według wyników badania Nures’ Heath Study II korzystnie na płodność wpływa teŜ wybór raczej tłu-

stych niŜ chudych produktów mlecznych, co jednak stoi w sprzeczności z ogólnymi zasadami prawidłowego

Ŝywienia. To zjawisko wiązane jest przez autorów badania z duŜą zawartością estrogenów

w tłustym mleku pochodzącym od krów produkujących duŜe jego ilości. Trzeba podkreślić, Ŝe nie ma pew-

ności czy omawiane wyniki tego badania moŜna przenieść na grunt polski. Nie ma bowiem dostępnych

danych dotyczących zawartości estrogenów w polskim mleku [1,5].

Korzystny wpływ na płodność miało teŜ regularne stosowanie preparatów wielowitaminowych,

a zwłaszcza suplementów kwasu foliowego i Ŝelaza. Autorzy zaobserwowali takŜe, Ŝe Ŝelazo niehemowe,

pochodzące z Ŝywności roślinnej, ma korzystny wpływ na obniŜanie ryzyka niepłodności spowodowanej

zaburzeniami owulacji [1,6,7]. W innym, randomizowanym badaniu wykazano, Ŝe stosowanie złoŜonego

suplementu diety, zawierającego w swym składzie między innymi Ŝelazo i kwas foliowy, moŜe być skutecz-

ne w leczeniu niepłodności [8].

Kolejnym czynnikiem mającym wpływ na płodność jest masa ciała kobiety próbującej zajść w ciąŜę.

Zbyt niskie BMI (mniej niŜ 20 kg/m2) często wiąŜe się z zaburzeniami owulacji. Większym jednak proble-

mem wydaje się być nadwaga i otyłość, skutkujące zazwyczaj opornością na insulinę, a w niektórych

przypadkach takŜe zespołem policystycznych jajników. Oba stany często bywają powikłane zaburzeniami

owulacji. Redukcja masy ciała i regularna aktywność fizyczna są zazwyczaj skutecznymi metodami zmniej-

szającymi oporność na insulinę i poprawiającymi płodność u kobiet z nadmierną masą ciała [9].

Wyniki szeregu badań sugerują takŜe, Ŝe duŜy negatywny wpływ na płodność u kobiet mają procesy

wolnorodnikowe [10]. Jak wiadomo, moŜe im w znacznym stopniu zapobiec odpowiednie spoŜycie antyok-

sydantów, takich jak witamina E, C, karotenoidy, a takŜe flawonoidy. Dobrym ich źródłem jest Ŝywność

roślinna: warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zboŜowe, orzechy, nasiona, a takŜe oleje. Warto teŜ

zwrócić uwagę, Ŝe duŜe spoŜycie kofeiny (więcej niŜ 5 filiŜanek kawy dziennie) moŜe znacznie wydłuŜyć

czas oczekiwania na pojawienie się ciąŜy.

Podsumowując, płodności kobiet sprzyja dobrze zbilansowana dieta, oparta przede wszystkim

na Ŝywności pochodzenia roślinnego, bogata w warzywa i owoce, zboŜowe produkty z pełnego ziarna,

a takŜe wybór tłuszczów roślinnych dostarczających duŜych ilości jednonienasyconych kwasów tłuszczo-

wych. Istotne jest wykluczenie z jadłospisu twardych margaryn, fast-foodów, chipsów, zup w proszku,

ciastek i słodyczy, przede wszystkim przemysłowo wytwarzanych, ale takŜe domowych ciast i innych

potraw zawierających znaczne ilości cukru. Podstawowe znaczenie ma utrzymanie prawidłowej masy ciała.

Na zaburzenia płodności męŜczyzn, podobnie jak u kobiet, duŜy wpływ mają procesy wolnorodnikowe

[11-13]. Plemniki mają ograniczoną ochronę antyoksydacyjną poniewaŜ ich cytoplazma zawiera małe ilości

enzymów wychwytujących wolne rodniki. Ponadto, ze względu na duŜą zawartość wielonienasyconych

kwasów tłuszczowych w błonie komórkowej plemniki są wraŜliwe na szkodliwe działanie stresu oksydacyj-

DIETA SPRZYJAJĄCA PŁODNOŚCI

21

nego. Patologia nasienia indukowana przez stres oksydacyjny obejmuje uszkodzenie błon komórkowych

i DNA, co prowadzi do nekrozoospermii, astenozoospermii i fragmentacji DNA. Niskie spoŜycie antyoksy-

dantów, przede wszystkim takich jak witamina C i likopen, wiąŜe się z gorszą jakością nasienia.

Szczególnie waŜnym dla męskiej płodności składnikiem odŜywczym jest cynk. Odgrywa on waŜną rolę

w metabolizmie hormonów, wytwarzaniu nasienia i regulacji Ŝywotności plemników. Niedobór cynku

powoduje obniŜenie poziomu testosteronu, zmniejszenie ilości nasienia, a takŜe hipogonadyzm, zaburzenia

potencji, zmniejszoną Ŝywotność plemników, bezpłodność [14]. W randomizowanym badaniu, które objęło

100 męŜczyzn z astenozoospermią wykazano, Ŝe suplementacja cynkiem spowodowała zwiększenie liczby

plemników, ich ruchliwości postępowej, zdolności do zapłodnienia i zmniejszenie występowania przeciwciał

przeciwplemnikowych [15]. Korzystny wpływ na jakość spermy wydaje się mieć takŜe kwas foliowy [16]

oraz selen [17]. Warto wspomnieć, Ŝe dobrymi źródłami cynku są takie produkty jak pełnoziarniste pieczy-

wo, kasze, ryby, mięso, a takŜe nasiona roślin strączkowych. NajwaŜniejszym źródłem folianów są ciemno-

zielone warzywa, zwłaszcza liściaste, a selenu ryby i produkty zboŜowe.

Istnieją takŜe dane sugerujące, Ŝe dieta bogatotłuszczowa, bogatobiałkowa, a jednocześnie uboga

w węglowodany, błonnik, foliany i antyoksydanty, wiąŜe się z duŜym nasileniem ryzyka niepłodności

u męŜczyzn [13]. Warto podkreślić, Ŝe jest to model Ŝywienia rozpowszechniony wśród męskiej populacji,

a w szczególnie skrajnej postaci znany jest jako dieta optymalna.

Tak więc przestrzeganie zasad dobrze zbilansowanej diety, dostarczającej wszystkich niezbędnych skład-

ników odŜywczych, opartej na produktach przede wszystkim roślinnych, a jednocześnie unikanie nadmier-

nego spoŜycia energii, izomerów trans kwasów tłuszczowych i sacharozy ma istotne znaczenie

dla zapobiegania zaburzeniom płodności. Zalecane proporcje spoŜycia róŜnych grup produktów spoŜyw-

czych przedstawiono w Piramidzie Zdrowego śywienia opracowanej w Instytucie śywności i śywienia.

22

DOROTA SZOSTAK-WĘGIEREK

Bibliografia

[1] Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Rosner BA, i wsp. Diet and Lifestyle in the Prevention of Ovulatory

Disorder Infertility. Obstet Gynecol 2007;110:1050–8,

[2] Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Rosner BA ,i wsp. Dietary fatty acid intakes and the risk of ovulatory

infertility. Am J ClinNutr 2007;85:231–7,

[3] Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Rosner BA, i wsp. Protein intake and ovulatory infertility.

Am J Obstet Gynecol 2008;198:210.e1-210.e7,

[4] Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Rosner BA, i wsp. A prospective study of dietary carbohydrate quanti-

ty and quality in relation to risk of ovulatory infertility. European Journal of Clinical Nutrition (2009)

63, 78–86,

DIETA SPRZYJAJĄCA PŁODNOŚCI

23

[5] Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Rosner BA, i wsp. A prospective study of dairy foods intake

and anovulatory infertility. Human Reproduction pp. 1–8, 2007,

[6] Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Rosner BA, i wsp. Iron Intake and Risk of Ovulatory Infertility.

Obstet Gynecol 2006;108:1145–52,

[7] Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Rosner BA, i wsp. Use of multivitamins, intake of B vitamins, and risk

of ovulatory infertility. Fertil Steril 2008;89:668–76,

[8] Westphal LM, Polan ML, Trant AS, Mooney SB. A nutritional supplement for improving fertility

in women: a pilot study. J Reprod Med 2004;49:289–93,

[9] Moran LJ, Noakes M, Clifton PM, i wsp. Dietary Composition in Restoring Reproductive and Metabol-

ic Physiology in Overweight Women with Polycystic Ovary Syndrome. J Clin Endocrinol Metab 2003,

88: 812–819, 2003,

[10] Ruder EH, Hartman TJ, Blumberg J, i wsp. Oxidative stress and antioxidants: exposure and impact

on female fertility. Hum Reprod Update. 2008 ; 14(4): 345–357,

[11] Agarwal A, Said TM, Bedaiwy M, i wsp. Oxidative stress in an assisted reproductive technique setting.

Fertil Steril 2006;86:503–12,

[12] Agarwal A, Sharma RK, Nallella KP, i wsp. Reactive oxygen species as an independent marker of male

factor infertility. Fertil Steril 2006; 86:878 – 85,

[13] Mendiola J, Torres-Cantero AM, Vioque J, i wsp. A low intake of antioxidant nutrients is associated

with poor semen quality in patients attending fertility clinics. Fertil Steril 2009,

[14] Zdrojewicz Z, Wiśniewska A. Rola cynku w seksualności męŜczyzn. Adv Clin Exp Med 2005, 14, 6,

1295–1300,

[15] Omua AE, Dashtib H, Al-Othmanc S. Treatment of asthenozoospermia with zinc sulphate: andrologi-

cal, immunological and obstetric outcome. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 1998, 7:

179–184,

[16] Wong WY, Merkus HMWM, Thomas CMG, i wsp. Effects of folic acid and zinc sulfate on male factor

subfertility: a double-blind, randomized, placebo-controlled trial. Fertil Steril 2002;77:491–8,

[17] Scott R, Macpherson A, Yates RWS, i wsp. The effect of oral selenium supplementation on human

sperm motility. British Journal of Urology (1998), 82, 76–80.