Świat poprawiać zuchwałe rzemiosło

oprac. T.Kostkiewiczowa

• W okresie Oświecenie dokonuje się przewartościowanie poezji i jej roli w życiu społecznym. Zakorzenione w polskiej tradycji od czasów renesansu przekonanie o moralistyczno-nauczycielskim powołaniu poezji zaowocowało w drugiej połowie 18 wieku w obrazie twórcy jako autorytetu moralnego, który dzięki swym cnotom osobistym, wiedzy i talentowi winien panować nad zbiorowiskiem słuchaczy, kierować ich postępowaniem i wskazywać winy oraz drogi naprawy.

• Idea twórczości literackiej jako ważny czynnik kształtowania życia społecznego jak powinność.

• Kim byli poeci Oświecenia?

• Nie tworzyli oni grupy w pełni jednolitej. Nie stanowili jedności pokoleniowej. Badacze wyróżniają około 5 pokoleń, które wyznaczane były przez odmienne sytuacje polityczne i społeczne.

• U progu epoki zaczęli pisać autorzy bliscy tradycji saskiego baroku: Minasowicz, J.A. Załuski

• Poezja Naruszewicza, Kniaźnina, Krasickiego, Karpińskiego, Trembeckiego( ich twórczość zawiera podstawowe cechy poezji oświeceniowej)

• K. Brodziński, KIściński, Kantorbery, Tymowski (tendencje preromantyczne)

• Poeci Oświecenie zazwyczaj nie traktowali pisarstwa jako czynności zawodowych

• Kat. zawodowego pisarza zaczęła kształtować się u schyłku 18w.

• Oświecenie charakteryzował duży procent pisarzy stanu duchownego( Załuski, Naruszewicz, Krasicki, Woronicz)

• Mieszczanie z pochodzenia: Minasowicz, Piramowic

• Skupieni wokół dworu królewskiego: Bohomolec, Naruszewicz, Krasicki. Twórcy poezji moralizatorsko-dydaktycznej.

• Zabawy Przyjemne i Pożyteczne: min, Zabłocki, Wykowski, Koblański,

• Środowisko literatów niezależne od dworu królewskiego: Węgierski, Jan Czyż, Jan Ancuta. Odrzucili dydaktyczne zadania poezji, twórczość traktowali jako dialog z rzeczywistością, ujawniająć ich wady i niedostatki. Byli obserwatorami pojawiających się nowych mechanizmów życia.

• Środowisko warszawskie: Ignacy i Stanisław Kostka Potoccy, Józef Szymanowski. Twórczośc poetycka pojmowana jako prywatna rozrywka, osobista refleksja na tematy ogólne.

• Pozawarszawskie ośrodki: Elżbieta Drużbacka, Maria Wirtemberska, Ludwik Kropiński.

• Puławy Czartoryskich: Kniaźnin, Szymanowski, Bykowski, Niemcewicz, Koblański.

• w latach 90 powstają grupy młodych poetów: Wyszkowski, Feliński, Tyminiecki. Skupiali się wokół Towarzystwa Przyjaciół Nauk

Poeci żołnierze: Godebski, Kantrobery, Tymowski, Brodziński, Reklewski.

Dynamika rozwoju

• Dorobek poetycki wczesnej fazy Oświecenia: „Zebranie rytmów przez wierszopisów żyjących lub naszego wieku zaszłych pisanych Drużbickiej, Zebranie rytmów Załuskiego, Zbiór rytmów Minasowicza.

• W połowie lat 60 pisarze drukowali w czasopismach ,,Monitor”, w którym poezja zdominowana była przez prozę

• 1778-ukazały się Dzieła Naruszewicza

• 1779-Bajki i przypowieści oraz Satyry Krasickiego oraz 2 tomy erotyków Kniaźnina

• Poezje wydawane głównie w drukarniach warszawskich u Michała Grolla

• w początkach wieku 19 miejscem publikacji utworów były czasopisma: Gazeta Warszawska, Nowy Pamiętnik Warszawski, Pamiętnik Warszawski, później również pisma Kiścińskiego: Tygodnik Polski i Zagraniczny, Tygodnik Polski, Wanda,

• Czasopisma pozawarszawskie: Dziennik wileński, Tygodnik Wileński, Pamiętnik Lwowski.

Poezja w służbie spraw aktualnych

• Oświecenie było okresem rozkwitu poezji okolicznościowej, w której publiczne wydarzenia były punktem wyjścia dla ogólnych rozważań o sytuacji kraju.

• Poezja zorientowana na kształtowanie opinii przybierała często postać listu poetyckiego

• Wiersze okolicznościowe pisali: min. Krasicki, Brodziński, Tymowski, Osiński

Ton moralistyczny w poezji

• tendencje moralistyczne związane były głównie z ze sferą postaw i pojęć religijnych i społeczno-obyczajowych

• gatunki poetyckie służyły formowaniu ogólnie pojętych postaw: satyra, bajka, panegiryk.

• poezja satyryczna przeszła pod koniec lat 80 przobrażenia. Bezosobowa zmieniła się za sprawą Węgierskiego i Zabłockiego w imienny pamflet. Poezja ta pełniła rolę trybunału, przed który powoływano zdrajców i oszustów.

• Zjawiskiem pełniącym analogiczna funkcję do satyry była poezja panegiryczna. Wysuwała ona jednak na pierwszy plan zasługi i przymioty.

Od obserwacji obyczajowej ku beztroskiej zabawie

• Wyróżniającą cechą utworów było programowe odrzucenie intencji moralizatorsko- dydaktycznych i poznawcza orientacja. Szcegołowa obserwacja, drobiazgowy opis realiów obyczajowych, krajobrazowych. Postawie tej towarzyszył czasami subiektywny komentarz ironiczny.

• Twórcy: Czaplic, Gawdzicki, Szymanowski

Poezja prywatnych uczuć

• Twórcy: Kniaźnin, Karpiński, Bykowski, Brodziński

• Bohater wrażliwy emocjonalnie, obdarzony naturalnym darem czułego serca. Istotne było zaprezentowanie samych uczuć, sugerowanie indywidualnej perspektywy widzenia świata,

• Liryka eksponowała uczucia prywatne i jednostkowe, tkliwe i proste, dominowała w ich tęsknota, smutek, melancholia, prowadząca do bierności wobec świata.

• Ludowość jako istotna wartość estetyczna

Poetyckie środki wyrazu

• Tematyka: poza w/w opiewanie przyrody i jej uroków, pożytków, dwór i miasto, przeszłość narodowa

• Nawiązania do klasycznych dzieł

• szukanie budulca obrazów poetyckich w świecie codzienności

• metaforyka obrazów zakorzenionych w języku potocznym, doświadczeniach życiowych, zwyczajach